Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази Савдо-саноат палатаси (ССП) билан ҳамкорликда мамлакатнинг барча ҳудудларидан 5 мингдан ортиқ тадбиркор ўртасида сўров ўтказди. Тадқиқот бизнес юритиш шароитлари ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш чоралари самарадорлигини баҳолаш, шунингдек, ишбилармонлик муҳитини янада такомиллаштириш ва хусусий секторни ривожлантириш бўйича таклифлар ишлаб чиқишга қаратилган.
Сўров иштирокчиларининг асосий қисмини хусусий бизнес вакиллари (93%) ташкил этди. Фаолият турлари бўйича улгуржи ва чакана савдо энг катта улушга эга (43%), хизматлар соҳасига қарийб учдан бир қисми (30%) тўғри келади. Кейинги ўринларда саноат (17%), қурилиш (8%), қишлоқ, ўрмон ва балиқчилик хўжалиги (2%) туради.
Танланма турли фаолият тажрибасига эга корхоналарни қамраб олган. Қарийб ҳар тўртинчи корхона 10 йилдан ортиқ (24%), тўртдан биридан кўпроғи 5 йилдан 10 йилгача (28%), қарийб тўртдан бири 3 йилдан 5 йилгача (26%), ҳар бешинчи корхона эса 1 йилдан 3 йилгача (20%) фаолият юритмоқда.
Сўров натижалари корхоналар самарадорликни ошириш учун турли воситалардан фойдаланаётганини кўрсатмоқда. Ҳар учинчи корхона бир нечта рақамли ечимларни жорий этган (33%), шунга яқин қисми сунъий интеллектдан камида икки йўналишда фойдаланмоқда (30,4%), қарийб ҳар тўртинчи корхона энергия тежамкор ечимларни қўлламоқда (23,2%). Шу билан бирга, корхоналар янги маҳсулот ва технологияларни жорий этмоқда, таннархни пасайтириш мақсадида ишлаб чиқариш ва бизнес жараёнларини қайта кўриб чиқмоқда.
Комплекс чораларни қўллаш корхоналар фаолиятининг юқорироқ натижалари билан боғлиқ. Самарадорликни ошириш бўйича камида учта чорани жорий этган компанияларнинг ярмидан кўпи маҳсулот ва хизматларга талаб ошганини қайд этган (54,1%). Бундай корхоналар таннархни 4,1 баробар кўпроқ ҳолатда пасайтиришга эришмоқда, иш ҳақи 10%дан ортиқ ошган компаниялар улуши эса 2,1 баробар юқори.
Самарадорликни ошириш бўйича камида учта чорани жорий этган корхоналар юқорироқ инвестиция фаоллигини ҳам намоён этмоқда. Уларнинг ярмидан кўпи келгуси йил инвестиция ҳажмини оширишни режалаштирган (57,8%).
Шу билан бирга, самарадорликни ошириш воситаларини комплекс қўллаш ҳозирча кенг тарқалмаган. Уч ва ундан ортиқ чорани тахминан ҳар тўққизинчи корхона жорий этган (11,6%), тўртдан биридан кўпроғи эса кўриб чиқилган чораларнинг бирортасини ҳам қўлламаган (28,5%).
Тармоқлар кесимида уч ва ундан ортиқ чора саноат ва хизматлар соҳасидаги корхоналарда кўпроқ учрайди (ҳар иккисида 13%), савдода 11%, қурилишда 9% ва қишлоқ хўжалигида 8%ни ташкил этади.
Ҳудудлар кесимида фарқлар янада сезиларли. Комплекс чоралар Тошкент шаҳрида энг кенг қўлланмоқда (18%), Самарқанд (4%), Бухоро (3%) ва Сирдарё (2%) вилоятларида эса кўрсаткичлар анча паст.
Сўров натижалари корхоналар орасида базавий рақамли ечимлар кенг тарқалганини кўрсатмоқда (94%).
Сунъий интеллектдан у ёки бу шаклда корхоналарнинг ярмидан кўпи фойдаланмоқда (60%). Сунъий интеллект маркетинг ва савдода (24%), ишлаб чиқариш жараёнларини оптималлаштиришда (15%), бухгалтерия ҳисоби ва молиявий таҳлилда (14%), шунингдек, чат-ботларда (13%) кўпроқ қўлланмоқда.
Шу билан бирга, бевосита ишлаб чиқариш, логистика ва молиявий жараёнларда сунъий интеллектдан корхоналарнинг қарийб учдан бири (31%) фойдаланмоқда. Бу уни амалиётга янада кенг жорий этиш имкониятлари мавжудлигини кўрсатади.
Қарийб ҳар иккинчи корхона савдо ва мижозлар билан ишлашни ташкил этишда мижозлар билан муносабатларни бошқариш тизимларидан (CRM) фойдаланмоқда (48%). CRM тизимлари хизматлар соҳасида энг кенг қўлланади (54%). Рақамли бизнес-таҳлил воситаларидан эса ҳар еттинчи корхона фойдаланмоқда (14%). Хусусий корхоналарнинг қарийб ярми бундай тизимлардан фойдаланмайди, тўртдан биридан кўпроғи эса бундай рақамли ечимлар ҳақида маълумотга эга эмас.
Ижтимоий тармоқлар ҳар бешта корхонанинг тўрттасидан кўпроғи учун маҳсулотни илгари суриш ва мижозлар билан ишлашнинг одатий каналига айланган (80,9%). Онлайн-савдо корхоналарнинг ярмидан кўпида йўлга қўйилган (58,8%), бироқ маҳсулотининг ярмидан кўпини интернет орқали сотадиган корхоналар улуши ҳали ҳам паст (9%). Рақамли тўлов тизимларидан ҳар тўртинчи корхона фойдаланмоқда (25%).
Тармоқлар кесими рақамли воситалардан фойдаланиш хусусиятларида фарқлар мавжудлигини кўрсатади.
Хизматлар соҳасида CRM тизимлари энг кенг қўлланмоқда (54%). Шунингдек, бошқа тармоқларга нисбатан сунъий интеллект (68%), онлайн-савдо (67%) ва ижтимоий тармоқлардан (87%) фойдаланиш юқори.
Саноатда CRM тизимлари (49%) ва сунъий интеллект (60%), шунингдек, онлайн-савдо (61%) ва ижтимоий тармоқлар (81%) кенг тарқалган.
Савдода рақамли тўлов тизимларидан фойдаланиш нисбатан юқори (31%). Корхоналарнинг ярмидан кўпи сунъий интеллект (55%) ва онлайн-савдодан (54%) фойдаланади, ижтимоий тармоқларни эса корхоналарнинг тўртдан уч қисмидан кўпроғи қўллайди (77%).
Қурилишда ижтимоий тармоқлар энг кенг қўлланмоқда (80%). Корхоналарнинг ярмидан кўпи сунъий интеллект (55%) ва онлайн-савдодан (51%) фойдаланади, CRM тизимларини эса 43% корхона қўллайди.
Қишлоқ хўжалигида рақамли тўлов тизимлари нисбатан кенг тарқалган (30%). Шу билан бирга, корхоналарнинг 43%и сунъий интеллектдан фойдаланади, 49%ида онлайн-савдо йўлга қўйилган, 66%и ижтимоий тармоқлардан фойдаланади.
Тадқиқот натижалари корхоналар самарадорлигини янада ошириш имкониятлари замонавий технологиялар ва бошқарув ечимларини кенгроқ жорий этиш, ишлаб чиқаришни модернизация ва автоматлаштириш, рақамли савдо каналларини ривожлантириш ҳамда энергия самарадорлигини ошириш билан боғлиқ эканини кўрсатмоқда.
Бундай воситаларни комплекс қўллаётган корхоналарнинг юқорироқ натижалари уларни изчил жорий этиш меҳнат унумдорлиги ва инвестиция фаоллигини оширишда муҳим аҳамиятга эга эканини кўрсатади.
Алоҳида йўналиш корхоналарни технологик янгилаш билан боғлиқ. Сўров натижалари янги маҳсулот ва технологияларни жорий этиш, талабнинг ўсиши ва инвестиция фаоллиги ўртасида ўзаро боғлиқлик мавжудлигини кўрсатмоқда.
Шу билан бирга, корхоналарнинг ярми (51%) модернизация, янги маҳсулот, хизмат ва инновацияларни жорий этиш ҳисобига кейинги технологик янгиланиш учун имкониятларни сақлаб қолмоқда.
Рақамли ечимларни янада кенг жорий этиш уларни татбиқ қилиш шароитларига ҳам боғлиқ. Тадбиркорлар баҳосига кўра, интернет инфратузилмасини яхшилаш (13%), малакали мутахассислар имкониятларини кенгайтириш (10%) ва технологияларни жорий этиш билан боғлиқ молиявий харажатларни камайтириш (9%) рақамлаштиришни ривожлантиришга хизмат қилиши мумкин.
Кадрларга бўлган эҳтиёж тадқиқотнинг бошқа натижаларида ҳам ўз тасдиғини топган. Корхоналар турли малакага эга мутахассислар, жумладан, IT ва муҳандислик-техник кадрлар етишмаслигини қайд этган.
Умуман, сўров натижалари бизнес самарадорлигини янада ошириш алоҳида рақамли воситалардан фойдаланишдан уларни бевосита ишлаб чиқариш ва бошқарув жараёнларига жорий этишга ўтиш билан боғлиқ эканини кўрсатмоқда.
Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази хулосалари Жаҳон банки тадқиқотлари натижалари билан ҳам мос келади. Корхоналар маълумотлари таҳлили шуни кўрсатадики, меҳнат унумдорлигининг энг сезиларли ўсиши рақамли технологияларга базавий киришдан мураккаброқ ечимлардан фойдаланишга ўтишда, жумладан, булутли сервислар, бошқарув тизимлари, таҳлил ва сунъий интеллектни қўллашда кузатилади. Шу билан бирга, рақамли тўловлар ва онлайн-савдонинг ўзи ички бизнес жараёнларидаги ўзгаришлар билан бирга кечмаса, чекланган самара беради.
Технологик янгиланишнинг ҳали тўлиқ ишга солинмаган салоҳияти, аввало, бошқарув ва рақамли компетенцияларни ривожлантириш, малакали кадрлар тайёрлаш ҳамда технологияларга киришни қўллаб-қувватлашдан уларни корхоналарда амалий жорий этишга ўтишга боғлиқ.
Бундай ёндашув иқтисодий ўсиш бўйича замонавий тадқиқотлар билан ҳам уйғун бўлиб, улар узоқ муддатли меҳнат унумдорлиги ўсишини янги билимларнинг тарқалиши ва уларни амалиётда қўллаш билан боғлайди (Иқтисодиёт бўйича Нобель мукофоти, 2025; Жоэл Мокир, Филипп Агьон, Питер Ховитт).
Шу муносабат билан бизнесни қўллаб-қувватлашнинг кейинги чоралари технологияларни корхоналарнинг ишлаб чиқариш ва бошқарув жараёнларига амалий жорий этишни кенгайтиришга йўналтирилиши лозим.
Жамоатчилик ва ОАВ билан алоқалар бўлими
Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази
тел: (78)150 02 02 (417)
Изоҳ қолдириш