Ўзбекистон иқтисодиётида қурилиш материаллари

Ўзбекистон иқтисодиётида қурилиш материаллари

Қурилиш материаллари саноатида бу масала керамик плиткалар мисолида яққол намоён бўлади. Мамлакат уларни ички истеъмол ҳажмидан уч баробар кўп ишлаб чиқариш имкониятига эга бўлса-да, йирик форматли плиткаларни хориждан харид қилишда давом этмоқда. Туризм соҳасида ҳам меҳмонхона эгалари олдида шунга ўхшаш вазифа турибди. Барпо этилган объектдан олинадиган даромад меҳмонларнинг ҳудудда қанча вақт қолиши ва у ерда қандай хизматлардан фойдаланишига боғлиқ.

Ислоҳотлар натижалари ва бозордаги ўзгаришлар

Ишлаб чиқариш базаси ва импорт таркиби

Сўнгги ўн йилда қурилиш материаллари ишлаб чиқаришга $12 млрд инвестиция киритилиб, 5 мингдан ортиқ замонавий корхона ишга туширилди. 2016 йилда ишлаб чиқариш ҳажми 7 трлн сўмни, экспорт эса $75 млнни ташкил этган. 2026 йил якунларига кўра, ушбу кўрсаткичлар мос равишда 65 трлн сўм ва $1,5 млрдга етиши кутилмоқда. Агар прогноз амалга ошса, жорий нархларда ишлаб чиқарилган маҳсулот қиймати 2016 йилга нисбатан қарийб 9,3 баробарга, долларда ифодаланган экспорт ҳажми эса 20 баробарга ошади.

Қурилиш материалларига бўлган талаб инвестиция фаоллиги ҳисобига ҳам қўллаб-қувватланмоқда. Ўзбекистон иқтисодиётига ҳар йили $50–55 млрд инвестиция жалб этилади ва янги объектлар қурилиши тармоқ маҳсулотларига буюртмаларни шакллантиради. Яна бир муҳим бозор мамлакат ташқарисида жойлашган. Йиғилишда келтирилган баҳолашларга кўра, қўшни давлатлар ва яқин минтақаларда қурилиш материалларига бўлган талаб йилига $50 млрдга етади.

Керамик плиткалар, базальт қопламалари, қурилиш ойнаси ва газобетон блоклари каби 161 турдаги қурилиш материаллари бўйича мавжуд ишлаб чиқариш қувватлари ички талабни қондириш учун етарли. Шунга қарамай, йиллик импорт ҳажми $780 млнни ташкил этмоқда. Фақат йирик форматли плиткалар харидига йилига $25 млн сарфланади. Лак-бўёқ маҳсулотлари, гулқоғозлар ва энергия тежамкор ойналар каби саккиз турдаги тайёр маҳсулот импорти $280 млнга етган. Харидор учун маҳсулотнинг муайян ўлчами, дизайни, сифати ва брендининг обрўси муҳим аҳамиятга эга. Одатдаги турдаги маҳсулотлар ишлаб чиқаришни шунчаки кўпайтиришнинг ўзи ушбу талабни хорижий етказиб берувчилар ҳисобидан қондириш ҳолатини ўзгартирмайди.

Паркентдаги туризм мажмуасининг иқтисодий самарадорлиги

Бир йил аввал Кумушконда Бўстонлиқ ва Зомин туристик ҳудудлари билан рақобатлаша оладиган мажмуа барпо этиш вазифаси қўйилган эди. Маҳаллий лойиҳачилар ва қурувчилар 47 гектар майдонда «Олтин бел» мажмуасини бунёд этди. Бу ерда тўртта меҳмонхона, иккита ресторан, 51 та шале, аквапарк, амфитеатр ва бошқа дам олиш объектлари жойлашган. Мажмуа бир вақтнинг ўзида 6 минг нафар меҳмонга хизмат кўрсатишга мўлжалланган. Лойиҳа доирасида 600 та иш ўрни яратиш имконияти мавжуд. Мажмуа ҳудудидаги Халқаро туризм академияси курсларида 300 нафар мутахассис тайёрланди.

Энг эътиборли натижа маҳаллий маҳсулотлар хариди билан боғлиқ. «Олтин бел» мажмуасини қуриш ва жиҳозлаш учун зарур маҳсулотларнинг 95%и маҳаллий корхоналар томонидан етказиб берилди. Учрашувда билдирилган баҳолашларга кўра, бу лойиҳа таннархини 20%га камайтириш имконини берган. Инвестор учун маҳаллий маҳсулотлардан фойдаланиш қурилиш босқичида тежамкорликни таъминлаган бўлса, ишлаб чиқарувчилар учун меҳмонхона мажмуасининг буюртмалари янги сотув бозорига айланди. Кадрлар тайёрлаш эса бошқа вазифани – барпо этилган объектларни малакали ходимлар билан таъминлашни ҳал қилмоқда.

Сафар давомийлиги ва туристлар харажатлари

2026 йил бошидан йиғилиш ўтказилган вақтга қадар Ўзбекистон 11,6 млн нафар хорижий туристни қабул қилди. Йил якунида уларнинг сони 15 млн нафардан ошиши кутилмоқда. Сўнгги икки йилда узоқ хориж мамлакатларидан келган туристларнинг ўртача бўлиш муддати 6,5 кундан 8 кунгача узайди, бир сафар давомидаги ўртача харажатлари эса 21%га ошди. Юқори тўлов қобилиятига эга туристлар улуши 14%дан 21%га, яъни 7 фоиз бандга кўтарилди. Қўшимча бир ярим кун меҳмонхоналар, ресторанлар ва экскурсия хизматлари кўрсатувчиларга мамлакатга келган ҳар бир туристдан кўпроқ буюртма олиш имконини беради.

Туристик таклифнинг кенгайишига давлат томонидан кўрилган қўллаб-қувватлаш чоралари ҳам хизмат қилди. Меҳмонхоналар қурилиши учун миллий валютада 16%лик ставка асосида маблағлар ажратилди. Ер солиғи ва мол-мулк солиғи бўйича имтиёзлар 2030 йилгача, юлдузли тоифага эга меҳмонхоналарни субсидиялаш муддати эса яна икки йилга узайтирилди. Хорижий туристларга хизмат кўрсатувчи туроператорлар қўшилган қиймат солиғидан озод қилинди. Туристик транспорт воситаларини олиб кириш бўйича божхона имтиёзлари бир йилга узайтирилди, утилизация йиғими бекор қилинди. 2026 йилда туризм инфратузилмасига 2 трлн сўм йўналтирилди. Ушбу чоралар бозорга кириш харажатларини камайтиради, инвестицияларнинг қопланиши эса объектларнинг йил давомида қанчалик банд бўлишига боғлиқ.

Янги вазифалар ва уларни амалга ошириш механизмлари

Қурилиш материаллари ассортименти ва экспорти

Яқин йилларда қурилиш материаллари экспортини $5 млрдга етказиш имконияти учта амалий шартга боғлиқ. Юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқариш корхоналар рақобатлаша оладиган буюртмалар доирасини кенгайтиради. Ўзбекистонлик қурувчи ташкилотларнинг хорижий тендерларда иштирок этиши маҳсулот етказиб берувчиларга чет элдаги қурилиш лойиҳаларига кириш имконини яратади. Арзон ва узлуксиз етказиб бериш тизими эса уларга харидор учун мақбул нархларни таклиф қилиш ва етказиб бериш муддатларига риоя этиш имконини беради.

Ички бозорда ҳокимларга истеъмолчилар талабини ва халқаро ишлаб чиқарувчилар имкониятларини ўрганиш, сўнгра муайян маҳсулот йўналишларига мос лойиҳаларни танлаш топширилди. Зангиота туманида Туркиянинг Betek компанияси билан ҳамкорликда қиймати $30 млн бўлган лак-бўёқ маҳсулотлари заводи қурилиши бошланмоқда. Бундай ҳамкорлик маҳаллий корхоналарга янги технологияларни ўзлаштириш ва харидорларга таниш бренд остида маҳсулот ишлаб чиқариш имкониятини беради.

Йирик қурилишлар буюртмалари ва ишлаб чиқаришни молиялаштириш

Дастлабки баҳолашларга кўра, Жиззах вилоятида атом электр станциясини қуриш учун $2,2 млрдлик материаллар талаб этилади. Эгизбулоқ маҳалласида алоҳида солиқ ва божхона режимига эга 200 гектар майдонда махсус саноат зонасини ташкил этиш кўзда тутилган. У ердаги корхоналар станция учун 70 турдаги янги маҳсулот ишлаб чиқаришни ўзлаштириши керак. Йирик қурилишлар бўйича импорт ўрнини босувчи материалларга талабни баҳолаш ва $20 млрдлик лойиҳаларни амалга оширишнинг тармоқ жадвалини тасдиқлаш топширилди. Муддатларни мувофиқлаштириш ишлаб чиқарувчиларга буюртмачига муайян материал керак бўладиган вақтгача ишлаб чиқариш қувватларини тайёрлаш имконини беради.

2027 йилдан юқори қўшилган қийматга эга янги материаллар ишлаб чиқариш лойиҳалари учун икки йиллик имтиёзли давр билан йиллик 6% ставкада $200 млн маблағ ажратиш кўзда тутилмоқда. Шунингдек, корхоналарга энергия тежамкор ускуналарни харид қилиш харажатларининг 10%ини, бироқ 1 млрд сўмдан ошмаган миқдорда қоплаб бериш тартиби жорий этилади. Биринчи механизм янги ишлаб чиқаришларни молиялаштиришни енгиллаштиради, иккинчиси эса кейинчалик энергия сарфига таъсир кўрсатадиган ускуналарни харид қилиш харажатларини камайтиради.

Янги Тошкент қурувчилари учун ўн кун ичида $200 млнлик алоҳида имтиёзли кредит линияси очиш топширилди. Ушбу маблағлар қурувчиларнинг айланма маблағларини тўлдиришга хизмат қилади ва фақат маҳаллий қурилиш материалларини харид қилишга сарфланиши мумкин.

Қурилиш таннархи ва давлат харидлари

Жиззах, Навоий ва Хоразм вилоятларида қурилаётган кўп қаватли уй-жойларнинг 1 м² таннархи 3,5 млн сўмдан паст бўлса, Бухоро ва Сурхондарё вилоятларида 5 млн сўмдан юқори. Демак, бир квадрат метр учун тафовут 1,5 млн сўмдан ошмоқда. Айрим ҳудудларда маъмурий бинолар қурилиши қиймати ҳам 1,5–2 баробар фарқ қилади. Йиғилишда бунга сабаб бўлаётган омиллар қаторида воситачиларнинг ҳаддан ташқари кўплиги, шунингдек, қурилиш жараёнида лойиҳа ва сметаларнинг бир неча бор ўзгартирилиши қайд этилди.

2027 йилдан бюджет маблағлари ҳисобидан амалга ошириладиган қурилишларда маҳаллий материалларга устуворлик берилади. Уларни ишлаб чиқарувчилар учун давлат харидлари порталида алоҳида савдо майдончаси очилади. Ушбу бозорнинг эҳтимолий ҳажми йилига 15–20 трлн сўмга баҳоланмоқда. Мазкур тартибни стратегик корхоналар ва давлат кафолати остидаги лойиҳаларга ҳам татбиқ этиш топширилди. Қурилиш таннархи, маҳаллий маҳсулотлар улуши ва энергия самарадорлиги назорат қилинади. Ишлаб чиқарувчиларнинг буюртмаларга тўғридан-тўғри чиқиши воситачилар билан боғлиқ харажатларни камайтириши кутилмоқда.

Маҳсулот сифатини текшириш ва хомашёдан қайта фойдаланиш

Синов лабораторияларининг етишмаслиги арзон импорт маҳсулотлари сифатини текширишни қийинлаштирмоқда. Тошкент, Фарғона ва Самарқандда ташкил этиладиган учта лаборатория материаллар хусусиятларини таққослаш ва истеъмолчи учун хавфли маҳсулотларни аниқлаш имконини беради. Уларни жойлаштириш манзилларини бир ой ичида белгилаш топширилди, ишга тушириш эса 2027 йилга режалаштирилган.

Лойиҳалаш босқичида технологияни тўғри танлаш ҳам қурилиш сметасига таъсир кўрсатади. Кўргазмада тақдим этилган ҳисоб-китобларга кўра, гидроизоляция хусусиятига эга бетон полотно каналларни анъанавий бетонлаш усулига нисбатан икки баробар тез ва 30% арзон қуриш имконини беради. 31 та лойиҳа институти фаолиятини муҳокама қилар экан, Президент ушбу институтларни бошқарувга олиш ва янги технологияларни жорий этишга тайёр инвесторларнинг таклифларини кўриб чиқишга тайёрлигини билдирди.

Қоплама тошлар саноатида 155 та корхона йилига 1 млн тонна хомашё қазиб олади. Унинг 35–40%и чиқиндига айланади, бу йилига тахминан 350–400 минг тоннани ташкил этади. Нурота, Ғозғон ва Қўшработдаги конлар атрофида гранит ва мармар қолдиқлари тўпланиб қолган. Улардан композит пол қопламалари, сунъий тош плиталар ва мармар кукуни ишлаб чиқариш мумкин. Бир ой ичида тадбиркорларни жалб этиш ва конлар яқинида камида $100 млнлик лойиҳаларни бошлаш топширилди. Янги конлар бўйича аукционларда «ноль чиқинди» тамойили асосида ишлаш мажбурий шартга айланади.

Туризмга инвестициялар ва мавсумдан ташқари даврда объектлар бандлигини таъминлаш

Ишлаб чиқилаётган туризмни ривожлантириш стратегиясида учта асосий мақсад белгиланмоқда – хорижий туристлар сонини 20 млн нафарга етказиш, тармоқнинг иқтисодиётдаги улушини ҳозирги 3,5%дан 7%га ошириш ва туристик хизматлар экспортини $10 млрдга етказиш. Туристлар сонининг кўпайиши ҳудудларга кўпроқ даромад келтириши учун меҳмонларнинг яна бир кун қолиши ёки асосий мавсумдан ташқари вақтда ҳам ташриф буюришига сабаб бўладиган имкониятларни яратиш зарур.

Илгари туристик лойиҳалар учун 1 200 гектар ер майдони захирага олинган эди. Энди ҳокимларга қўшимча 5 минг гектар ер майдонини тайёрлаш топширилди. «Олтин бел» тажрибасини Нанай, Хонобод, Чимёнсой, Музбулоқ, Ургут ва Элликқалъа туманида қўллаш таклиф этилди. Ҳар бир ҳудуд раҳбари учун инвестиция жалб қилиш бўйича мақсадли кўрсаткичлар белгиланди. Бир ой ичида шакллантирилган $11 млрдлик туристик лойиҳалар портфели бўйича амалий ишларни бошлаш топширилди.

Янги ҳамкорларни топиш майдончаси сифатида 25–27 ноябрь кунлари Тошкентда ўтказилиши режалаштирилган биринчи халқаро туризм инвестиция форуми хизмат қилади. Унда 25 дан ортиқ мамлакатдан 100 нафардан зиёд йирик инвестор иштирок этиши кутилмоқда. Ҳудудлар раҳбарларига шаҳар ва туманлар имкониятларини тақдим этиш топширилди. Янги лойиҳалар бўйича таклифлар Паркентдаги учрашув қатнашчилари – ўн нафардан ортиқ хорижий инвестор ва юздан зиёд маҳаллий тадбиркордан ҳам кутилмоқда.

Йил давомида барқарор талабни таъминлаш манбаларидан бири савдо соҳасидир. Тошкентдаги City Mall савдо марказига 50 дан ортиқ халқаро бренд кириб келган бўлиб, у қўшни мамлакатлардан харидорларни ҳам жалб қилмоқда. Шунга ўхшаш ёндашувни Самарқанд, Бухоро ва Хивада ҳам қўллаш таклиф этилди. Яна бир манба – ишбилармонлик сафарлари. Ҳар бир вазир зиммасига йилига халқаро ташкилотларнинг камида 3–4 та соҳавий форуми, конференцияси ёки кўргазмасини Ўзбекистонга жалб қилиш вазифаси юклатилмоқда. Бош вазирга вазирликлар кесимида икки йиллик режани тасдиқлаш ва тадбирлар ўтказиш тартибини соддалаштириш топширилди. Тадбирларнинг олдиндан шакллантирилган тақвими меҳмонхоналар ва конгресс марказларига талаб паст бўлган даврларда ҳам ўз фаолиятини режалаштириш имконини беради.

Ҳаво шарлари, параплан ва дельтапланларда парвозларни ташкил этиш учун Самарқанд, Бухоро ва Хоразмнинг тарихий масканлари, шунингдек, Бойсун, Айдаркўл ва Паркент туманидаги Самсарак қишлоғи кўриб чиқилмоқда. Ўзбекистонда бундай фаолият учун рухсатнома олиш қарийб 300 млн сўмга тушади. Таққослаш учун, Туркияда бу тўлов 13 млн сўмга, Дубайда 10 млн сўмга тенг, Мисрда эса бундай тўлов мавжуд эмас. Кичик авиацияни ривожлантириш бўйича қарор лойиҳасини киритиш ва 2027 йилдан ҳар бир ҳудудда камида битта манзилда шундай хизматларни ташкил этиш топширилди.

Транспорт қатновлари ва туристларнинг ҳудудда бўлиш вақти

Тошкентдан йўлга чиққан поезд Чиноркентга соат 10:30 да етиб боради, қайтиш экспресси эса 14:20 да жўнайди. Натижада Бўстонлиқ туманини томоша қилиш учун 3 соат 50 дақиқа, яъни тахминан тўрт соат вақт қолади. Тошкентдан Шаҳрисабзга қатнайдиган «Афросиёб» поезди фақат якшанба кунлари ҳаракатланади ва шаҳарни айланиш учун тахминан беш соат вақт қолдиради. Қайтиш рейсининг эрта белгиланиши экскурсиялар, кафе ва дўконларга ташриф буюриш имкониятларини чеклайди. Бир ой ичида аҳоли ва туристлар талабини ҳисобга олган ҳолда барча поездлар ҳамда ички авиақатновлар жадвалини қайта кўриб чиқиш ва эълон қилиш топширилди.

Ўзбекистондан дунёнинг 102 та шаҳрига тўғридан-тўғри авиақатновлар мавжуд. Австралия, шунингдек, Шимолий ва Шарқий Европанинг қатор давлатларидан туристлар ҳануз бошқа шаҳарлар орқали алмашиб учишга мажбур. 2026 йил декабридан Pegasus авиакомпанияси Бухоро, Термиз ва Андижонга тўғридан-тўғри рейсларни йўлга қўйишни режалаштирмоқда. Turkish Airlines, Etihad Airways ва Flynas компаниялари ҳам янги йўналишларга қизиқиш билдирмоқда. Хорижий авиакомпаниялар билан музокараларда ҳавонинг бешинчи эркинлиги тамойилидан фойдаланиш топширилди. Ушбу тамойил авиакомпанияга, агар рейс унинг ўз давлатида бошланса ёки якунланса, Ўзбекистон ва учинчи мамлакат ўртасида йўловчиларга чипта сотиш ҳуқуқини беради.

Туристик йўналишларда тўловлар ва савдони ривожлантириш

Учрашувда Ўзбекистонда Apple Pay ва Google Pay тўлов хизматлари ишга туширилгани маълум қилинди. Банкларга Хитой, Ҳиндистон ва Индонезия тўлов тизимлари билан интеграцияни таъминлаш топширилди. Бу ушбу мамлакатлардан келган меҳмонларга харидлар учун ўзларига одатий усулда тўлов қилиш имконини беради.

Меҳмонхоналар, музейлар, театрлар, вокзаллар ва хиёбонлар атрофида сувенирлар, ичимликлар ҳамда тайёр таомлар билан кўчма савдони кенгайтириш таклиф этилди. Ҳокимлар бир ой ичида савдо нуқталарини жойлаштириш манзиллари, йўналишлари, иш вақти ва уларни расмийлаштириш бўйича ягона талабларни тасдиқлаши лозим. Тошкент ва Самарқандда 1 000 тадан, Бухоро ва Хоразмда 500 тадан, қолган ҳудудларда эса 200 тадан савдо нуқтасини ташкил этиш топширилди.

«Олтин бел» мажмуасида маҳаллий маҳсулотлардан фойдаланиш лойиҳа таннархини аллақачон камайтирди. Энди инвестицияларнинг қопланиши меҳмонхона хоналарининг қанчалик банд бўлиши ва меҳмонларнинг ресторанлар ҳамда дам олиш хизматларига қанча маблағ сарфлашига боғлиқ. Бошқа ҳудудлар учун ушбу тажриба иккита аниқ ўлчанадиган кўрсаткични белгилаб беради – маҳаллий ишлаб чиқарувчилар олган буюртмалар қиймати ва бир сафар давомида туристнинг маҳаллий хизматларга сарфлаган маблағи.

Манба

Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар