Elektrotexnika sanoati iqtisodiyotning muhim “drayveri” sifatida jahon hamjamiyatidan munosib o‘rin olmoqda

Elektrotexnika sanoati iqtisodiyotning muhim “drayveri” sifatida jahon hamjamiyatidan munosib o‘rin olmoqda

Elektrotexnika sanoatida olib borilgan islohotlar

– Keling uzoqqa bormaymiz. Oxirgi 2-3 yilda elektrotexnika sanoatini rivojlantirish yo‘lida olib borilgan islohotlar va ularning amaliy natijalari haqida ma’lumot berib o‘tsangiz.

Bugungi tezkor davr va iqtisodiyotdagi bozor mexanizmlarining jadal rivojlanishi elektrotexnika sanoatini ham barqaror o‘sishiga sabab bo‘lmoqda. Hayotimiz tubdan o‘zgarib, aholining elektrotexnika mahsulotlariga bo‘lgan talabi ham ortmoqda. Tabiiyki, bu sohani tubdan takomillashtirish, unga yangi bozor mexanizmlarini joriy qilish, ishlab chiqarish quvvatlarini oshirish, aholi bandligini ta’minlash kabi dolzarb vazifalarni qo‘ymoqda. Elektrotexnika mahsulotlari ishlab chiqarilishining respublika sanoatidagi ulushi ham yildan-yilga ortib bormoqda.

Masalan, 2020 yilda 3,8 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2021 yilda bu ko‘rsatkich 5 foizni, shuningdek 2023 yilga kelib esa qariyb 8 foizga yetishi kutilmoqda.

Prezidentimizning mazkur sohani rivojlantirishga qaratgan e’tiborlari tufayli ishlab chiqaruvchilarga qator shart-sharoit va imtiyozlar belgilab berildi. Bu soliq siyosatiga oid, logistika va bojxona tizimi bilan bevosita bog‘liq. O‘ylaymanki, shuning uchun ham sohada tub burilishlar yuz berdi. Tabiiyki, qarorning ta’sir doirasi kengaygani sari xorijiy va mahalliy investorlarning ham elektrotexnika sohasiga bo‘lgan qiziqishi va e’tibori ortdi.

Tez fursatda hududlarning ichki imkoniyatlari, joylashuvidan kelib chiqib, ko‘pgina ishlab chiqarish loyihalari amalga oshirildi va yangi mahsulot turlari o‘zlashtirildi. Ta’kidlab o‘tish joizki, ushbu ishlab chiqarishlar nafaqat poytaxtda, balki respublikamizning boshqa viloyatlari shaharlarida va chekka tumanlarida tashkil etilganligini ko‘rish mumkin.

Masalan, 2018 yilda ishlab chiqarish 4 trln bo‘lgan bo‘lsa, 2020 yilda bu ko‘rsatkich 12,5 trlndan oshdi. Eksportda ham o‘zgarishlar kuzatildi. 2018 yil 116,5 mln.dollarlik mahsulot eksport qilingan. 2020 yil pandemiya bo‘lishiga qaramay bu ko‘rsatkich 327 mln.dollarga yetdi. Investitsiya salohiyatimiz ham bundan 4-5 yil avval 100 mln.dollarga ham yetmasdi. Mana 2020 yilda qariyb 200 mln.dollarga teng investitsiya o‘zlashtirilishiga erishildi. Bunda, albatta, xorijiy hamkorlarimizning, investorlarning ulushi ham muhim ahamiyatga ega.

Yaqinda Prezidentimiz tomonidan qabul qilingan “Elektrotexnika sanoatini yanada rivojlantirish va mahalliy mahsulotlarning raqobatbardoshligini oshirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori soha istiqboli uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochdi. E’tiborli tomoni elektrotexnika sanoati korxonalari uchun yangi davr boshlandi. Bu ham mahalliy tadbirkorlar uchun, ham xorijiy investorlar uchun birdek o‘zaro manfaatli bo‘ldi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi.

– Ushbu qaror bilan investorlar uchun qanday imtiyozlar yaratib berildi?

Qarorning ahamiyatli jihati shundaki, bu eksportyor korxonalarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan. Chunki, investitsiya kiritilib, ishlab chiqarish tashkil etilgandan keyin tayyor mahsulotni sotish va unga bozor topish bu eng katta vazifa hisoblanadi. Bunda ham korxonalar uchun qator yengilliklar berilmoqda.

Masalan, bizda logistika va transport xarajatlari bilan bog‘liq masalalar ko‘p yillar muammo bo‘lib kelgan. Pandemiya davrida ham Prezidentimizning maxsus qarorlari bilan xorijga eksport qilishda transport xarajatlariga kompensatsiya qilish tizimi joriy qilindi. Ammo bu talab qo‘shni mamlakatlarga nisbatan tatbiq qilinmas edi.

Mazkur qaror bilan 2024 yil 1 yanvarga qadar elektrotexnika mahsulotlarini qo‘shni davlatlarga ham eksport qilishda transport xarajatlarining 50 foizigacha qismi qoplab beriladigan bo‘ldi. Bu o‘z o‘rnida xorijiy davlatlarda mahsulotlarni raqobatbardoshligini oshishiga olib keladi.

Yana bir masala, elektrotexnika sanoati korxonalarida mis xom-ashyosiga bo‘lgan talab doim yuqori bo‘lgan. Hozirda korxonalarda misni qayta ishlash va uni tayyor mahsulot turiga aylantirish oldimizdagi yana bir vazifalardan biridir. Aynan qarorda ham 1 apreldan boshlab yuqori texnologiyali ishlab chiqarishni joriy etgan korxonalar misni birja orqali xarid qilganda to‘lovning 25 foizini dastlabki tarzda, qolgan 75 foizini mis olgandan so‘ng 90 ish kuni ichida har oyda teng ulushlarda amalga oshirish tartibi yo‘lga qo‘yilmoqda. Chunki, shu kunga qadar korxonalar xarid qilgan misni 4-5 oyda qayta ishlab, tayyor va yarim tayyor mahsulot sifatida realizatsiya qilish va ishlab chiqarishni oshirish uchun aylanma mablag‘larga ehtiyoj sezar edi. Endi bu kiritilgan o‘zgarishlar bilan mazkur masalalarga ijobiy yechim topildi.

Bundan tashqari, qarorda soliq imtiyozlari bilan bog‘liq yangi tartib joriy qilinmoqda. Jumladan, 2024 yilga qadar elektrotexnika mahsulotlarini sotishdan tushgan tushumi umumiy tushumining 80 foizidan kam bo‘lmagan tarmoq korxonalariga foyda solig‘i va mol-mulk solig‘idan 50 foiz miqdorida imtiyoz berish nazarda tutilmoqda. 2021 yilda o‘rtacha 40 mlrd so‘m tejab qolinadi. Ushbu imtiyozlar natijasida bo‘shab qoladigan mablag‘lar dividend ko‘rinishida taqsimlanmaydi va yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish hamda mavjudlarini modernizatsiya qilishga yo‘naltiriladi.

Eksportni rag‘batlantirish agentligi tomonidan tanlovlar (tenderlar) doirasida tijorat banklaridan kafolatlar olishda garov ta’minoti sifatida kafolat summasining 50 foizigacha moliyaviy kafilliklar berish ko‘zda tutilmoqda. Shuningdek, xalqaro standartlarni joriy etish, mahsulotlarni chet el bozorlari talablariga muvofiq sertifikatlashtirish tadbirlari, xalqaro ko‘rgazmalar va yarmarkalarda ishtirok etish bilan bog‘liq xarajatlar ham 50 foizgacha qoplab beriladi.

Elektrotexnika sanoatida yangi loyihalar

– Yuqori ta’kidlaganingizdek, bugun davr shiddat bilan o‘zgarmoqda. Tabiiyki, bu elektrotexnika sohasida ham yangi yo‘nalishlarga, imkoniyatlarga keng yo‘l ochmoqda. Aytingchi, hozirgi paytda tizimda amalga oshirilayotgan qanday yangi loyihalar bor. Qanday loyihalar to‘liq mahalliylashtirilib, o‘zimizda ishlab chiqarilmoqda? Umuman olganda dunyoning yetakchi xorij kompaniyalari bilan yo‘lga qo‘yilgan hamkorlik loyihalari xususida ham ma’lumot berib o‘tsangiz.

– Darhaqiqat, investitsiya – bu iqtisodiyotning yuragi. Elektrotexnika sanoatiga ham kiritilayotgan har bir sarmoya va ularning salmog‘i, kutilayotgan natijalar, albatta, hammamizga qiziq va bu juda muhim. Keling, fikrimizni yangi amalga oshirilayotgan investitsiya loyihalari bilan davom ettirsak. Bu yil yakuniga qadar 142,7 mln dollar investitsiya o‘zlashtirish vazifasi oldimizda turibdi. Ushbu investitsiyalarni o‘zlashtirish evaziga ishlab chiqarish hajmlarini 15 trln.so‘mga yetkazishni oldimizga maqsad qilib qo‘yganmiz.

Masalan, Toshkentda sobiq “Toshkent mexanika zavodi” hududida Texnopark tashkil etilib amalga oshirilayotgan loyihalarni olaylik. Hozirgi vaqtda bu hududda umumiy qiymati 365 million dollardan ziyod 17 ta loyiha amalga oshirilmoqda. O‘tgan yili Texnoparkda elektron gaz hisoblagichlar, maishiy sovitkichlar, sanoat konditsionerlari va sovitish tizimlari, suv nasoslari, lift va eskalatorlar, forma va qoliplar ishlab chiqarishga oid oltita loyiha ishga tushirilgan. Masalan, 2019 yili “Samsung” kompaniyasi bilan 62 mln.dollarga teng, yillik quvvati 1 mln.dona bo‘lgan maishiy sovitgichlar ishlab chiqarish loyihasini boshladik. Hozirda mana shu bitta korxonaning o‘zi 2020 yilda 5 mln dollarlik mahsulotni Rossiya va Qozog‘istonga eksport qilgan.

Yana bir loyihamiz Xitoyning “Shanxay Mitsubishi” kompaniyasi bilan hamkorlikda lift va eskalatorlar ishlab chiqarish yoki “Whirlpool China” kompaniyasi bilan tuzilgan kelishuvga ko‘ra, kir yuvish mashinalari ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi.

Shu bilan birga, Yaponiyaning “Shivaki” brendi ostida respublikada qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini saqlash uchun 500 kilogrammdan 3 000 tonnagacha mahsulot saqlash sig‘imiga ega maxsus muzlatkich omborxonalarini ishlab chiqarish loyihasi yo‘lga qo‘yildi.

Shuningdek, hozirgi vaqtda Italiyaning “Petro Fiorentini” kompaniyasi hamkorligida yillik quvvati 3,5 million dona bo‘lgan elektron gaz hisoblagichlar ishlab chiqarilmoqda. Hududlar haqida gap ketganda, masalan Xorazm viloyatida Xitoyning “Gree” kompaniyasi bilan shu kunga qadar import qilinayotgan «Maishiy texnikalar uchun elektrodvigatellarni ishlab chiqarish» loyihasi amalga oshirilmoqda.

Bundan tashqari, mashhur xorijning brend kompaniyalarni jalb qilishda o‘tgan yili Germaniyaning “Viessmann” brendi ostida maishiy ikki konturli suv isitish qozonlari ishga tushirilgan edi. Hozirgi kunda mazkur kompaniya bilan hamkorlikning 2-bosqichida sanoat isitish qozonlarini o‘zlashtirish borasida muzokaralar olib borilmoqda. Bu kabi xalqaro brend mahsulotlarining yurtimizda ishlab chiqarilishini yo‘lga qo‘yish, nafaqat hamkorlik aloqalarini kengaytirish, balki jahon bozorlariga jadalroq kirib borishimizning muhim shartidir.

E’tiborli jihati, bugun tayyorlanayotgan aksariyat mahsulotlarimizning asosiy tashqi va ichki ehtiyot qismlari hamda butlovchi materiallari korxonalarimizning o‘zida mahalliylashtirilgan. Hatto tarmoqlararo yo‘lga qo‘yilgan sanoat kooperatsiyasi ham mahalliylashtirish imkoniyatlarimizni kengaytirgan. Sanoatda yangi turdagi mahsulotlarning ishlab chiqarilishini mahalliylashtirish orqali oldinlari Respublika hududiga import qilib kelingan mahsulotlar ishlab chiqarilishi yo‘lga qo‘yilmoqda. Xususan, gaz hisoblagichlar, 360 litr hajmli No Frost muzlatgichlari, elektr energiyasi hisoblagichlari, suv nasoslari va gidrantlar, PCB platalar, ID kartalar, aqlli uy tizimlari (yoritish va xavfsizlik) va boshqalar ishlab chiqarilishi yo‘lga qo‘yilgan. Bu yerda, albatta bir narsani ta’kidlab o‘tish joizki, yuqorida ta’kidlab o‘tilgan investitsiya loyihalarning ishga tushirilishi o‘z navbatida respublikamizga tayyor elektrotexnika mahsulotlarini importi kamaytirishga zamin yaratib beradi.

Eksport imkoniyati

– Tayyor mahsulotni sotish uchun bizga bozor kerak. Buning uchun eksport imkoniyatlarimiz keng bo‘lishi lozim. Bugungi kunda elektrotexnika sanoati korxonalarining eksport salohiyati qanday? Shu haqida ham ma’lumot bersangiz.

Albatta, elektrotexnika sanoati korxonalarining eksport salohiyatini oshirish va ularning yangi bozorlarga chiqishlariga ko‘maklashish bizning asosiy vazifamiz hisoblanadi. Ahamiyat beradigan bo‘lsak, so‘nggi yillarda tadbirkorlik sub’yektlarining eksport faoliyatini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash va rag‘batlantirishga doimiy e’tibor qaratilmoqda. Xususan, eksport hajmini oshirish uchun eksport qiluvchi korxonalarga moliyaviy ko‘mak berish mexanizmlari yaratildi. Masalan, yuqorida ta’kidlab o‘tgan Prezidentimizning qarorlari bilan «O‘zeltexsanoat» uyushmasining Elektrotexnika sanoatini rivojlantirish jamg‘armasi tashkil etildi va uning moliyaviy manbalari shakllantirildi. Ushbu jamg‘armaning aksariyat faoliyati korxonalarning eksport faoliyatini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan. Jumladan, xalqaro standartlarni joriy etish, mahsulotlarni chet el bozorlari talablariga muvofiq sertifikatlashtirish tadbirlari, korxonalarning xalqaro ko‘rgazmalar va yarmarkalarda ishtirok etishi bilan bog‘liq xarajatlarning bir qismi qoplab beriladigan bo‘ldi. Albatta, bu imkoniyatlardan uyushmamiz korxonalari bugun samarali foydalanib kelmoqda. Bu borada qanday to‘siq yoki muammolar bo‘lsa, joyiga chiqqan holda o‘rganib, amaliy yordam ko‘rsatishga harakat qilinmoqda.

Quvonarli jihati, korxonalarimiz bugun yangi bozorlarga kirib boryapti. Eksport geografiyamiz kengaymoqda. Avvallari qo‘shni mamlakatlar, MDH davlatlariga chiqqan bo‘lsak, bugun ayrim Yevropa davlatlariga, xususan Germaniya, Nederlandiya va Litva bozorlariga kirib boryapmiz. Undan tashqari Misrga eksport boshladik va hozirda u orqali Afrika davlatlariga chiqish bo‘yicha ishlarni boshlaganmiz. Yana yangi bozorlarni kashf etish ustida marketing tadqiqotlari muntazam o‘tkazilmoqda. Yuqorida Texnopark hududidagi “Samsung” kompaniyasi bilan tuzilgan hamkorlik loyihasi haqida gapirgandim. Shu mavzuni bir jihatiga e’tiboringizni qaratmoqchiman. Endilikda ushbu loyiha doirasida ishlab chiqarilgan “Samsung” brendi ostidagi zamonaviy xolodilniklar tashqi bozorlarga “Samsung Elektroniks” kompaniyasining sotish tizimi orqali sotilishi yo‘lga qo‘yildi. 5 mln dollarlik mahsulot Qozog‘iston va Rossiyaga eksport qilindi. Avvallari bu mamlakatlarga mazkur brend xolodilniklari asosan V’yetnam kabi mamlakatlar orqali yetkazib berilgan. Bunday samarali usul soha eksportini yiliga 30 mln.dollargacha oshirish imkonini beradi.

Vazifalar va rejalar

– Yaqin yillarda soha oldiga qo‘yilayotgan asosiy vazifalar nimadan iborat? Istiqboldagi rejalar xususida to‘xtalib o‘tsangiz.

Hozirgi paytda sohada yangi investitsiya loyihalari va istiqbolli yo‘nalishlar ustida ishlayapmiz. Bu asosan quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:

  • - Elektronika va avtomatika
  • - “Yashil” energetika
  • - Iste’mol va telekommunikatsiya
  • - Institutlashtirish

Istiqbolli investitsiya loyiha takliflarimiz o‘z navbatida hozirda butun dunyoda elektrotexnika sohasini ilg‘or rivojlanishidagi asosiy omil hisoblangan ilmiy izlanishlarni olib borish, ilm-fanni ishlab chiqarishga bevosita bog‘lash bilan bog‘liq bo‘lgan bir qator loyihalarni o‘z ichiga oladi, xususan:

- elektronika va elektrotexnika yo‘nalishi bo‘yicha ilmiy-tadqiqot markazini, konstruktor byurosi va dizayn-markazi, R&D (research and development) hamda jamoaviy loyihalash markazlarini tashkil etishni;

- zamonaviy elektronika mahsulotlari, jumladan elektron platalar, interaktiv sensor panellar, kuzatuv kameralar va ularga yordamchi qurilmalar ishlab chiqarishni;

- yashil energetika yo‘nalishida bosqichma-bosqich elektromobillar uchun quvvatlash uskunalari

- avtomatik maishiy, sanoat robotlashtirilgan uskuna va qurilmalarni ishlab chiqarishni va buning uchun yetakchi xorijiy kompaniyalarni jalb etishni nazarda tutadi.

Buning natijasida sohaning xorijiy ishlanmalardan mustaqil bo‘lishi va shu yo‘l bilan ishlab chiqariladigan mahsulotning raqobatbardoshligi oshiriladi. Bu sohani ilm-fan bilan uyg‘un holda rivojlantirish bo‘yicha Xitoy, Koreya, Yaponiya singari mamlakatlarining yetakchi ta’lim muassasalari, tajribali mutaxassislari, professor olimlari bilan bilan hamkorlikda ish olib borishni taqozo etadi.

Latofat Bo‘riyeva tayyorladi

Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi

Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar