Электротехника саноати иқтисодиётнинг муҳим “драйвери” сифатида жаҳон ҳамжамиятидан муносиб ўрин олмоқда

Электротехника саноати иқтисодиётнинг муҳим “драйвери” сифатида жаҳон ҳамжамиятидан муносиб ўрин олмоқда

Электротехника саноатида олиб борилган ислоҳотлар

– Келинг узоққа бормаймиз. Охирги 2-3 йилда электротехника саноатини ривожлантириш йўлида олиб борилган ислоҳотлар ва уларнинг амалий натижалари ҳақида маълумот бериб ўтсангиз.

Бугунги тезкор давр ва иқтисодиётдаги бозор механизмларининг жадал ривожланиши электротехника саноатини ҳам барқарор ўсишига сабаб бўлмоқда. Ҳаётимиз тубдан ўзгариб, аҳолининг электротехника маҳсулотларига бўлган талаби ҳам ортмоқда. Табиийки, бу соҳани тубдан такомиллаштириш, унга янги бозор механизмларини жорий қилиш, ишлаб чиқариш қувватларини ошириш, аҳоли бандлигини таъминлаш каби долзарб вазифаларни қўймоқда. Электротехника маҳсулотлари ишлаб чиқарилишининг республика саноатидаги улуши ҳам йилдан-йилга ортиб бормоқда.

Масалан, 2020 йилда 3,8 фоизни ташкил этган бўлса, 2021 йилда бу кўрсаткич 5 фоизни, шунингдек 2023 йилга келиб эса қарийб 8 фоизга етиши кутилмоқда.

Президентимизнинг мазкур соҳани ривожлантиришга қаратган эътиборлари туфайли ишлаб чиқарувчиларга қатор шарт-шароит ва имтиёзлар белгилаб берилди. Бу солиқ сиёсатига оид, логистика ва божхона тизими билан бевосита боғлиқ. Ўйлайманки, шунинг учун ҳам соҳада туб бурилишлар юз берди. Табиийки, қарорнинг таъсир доираси кенгайгани сари хорижий ва маҳаллий инвесторларнинг ҳам электротехника соҳасига бўлган қизиқиши ва эътибори ортди.

Тез фурсатда ҳудудларнинг ички имкониятлари, жойлашувидан келиб чиқиб, кўпгина ишлаб чиқариш лойиҳалари амалга оширилди ва янги маҳсулот турлари ўзлаштирилди. Таъкидлаб ўтиш жоизки, ушбу ишлаб чиқаришлар нафақат пойтахтда, балки республикамизнинг бошқа вилоятлари шаҳарларида ва чекка туманларида ташкил этилганлигини кўриш мумкин.

Масалан, 2018 йилда ишлаб чиқариш 4 трлн бўлган бўлса, 2020 йилда бу кўрсаткич 12,5 трлндан ошди. Экспортда ҳам ўзгаришлар кузатилди. 2018 йил 116,5 млн.долларлик маҳсулот экспорт қилинган. 2020 йил пандемия бўлишига қарамай бу кўрсаткич 327 млн.долларга етди. Инвестиция салоҳиятимиз ҳам бундан 4-5 йил аввал 100 млн.долларга ҳам етмасди. Мана 2020 йилда қарийб 200 млн.долларга тенг инвестиция ўзлаштирилишига эришилди. Бунда, албатта, хорижий ҳамкорларимизнинг, инвесторларнинг улуши ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Яқинда Президентимиз томонидан қабул қилинган “Электротехника саноатини янада ривожлантириш ва маҳаллий маҳсулотларнинг рақобатбардошлигини оширишга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори соҳа истиқболи учун янги имкониятлар эшигини очди. Эътиборли томони электротехника саноати корхоналари учун янги давр бошланди. Бу ҳам маҳаллий тадбиркорлар учун, ҳам хорижий инвесторлар учун бирдек ўзаро манфаатли бўлди, десак муболаға бўлмайди.

– Ушбу қарор билан инвесторлар учун қандай имтиёзлар яратиб берилди?

Қарорнинг аҳамиятли жиҳати шундаки, бу экспортёр корхоналарни қўллаб-қувватлашга қаратилган. Чунки, инвестиция киритилиб, ишлаб чиқариш ташкил этилгандан кейин тайёр маҳсулотни сотиш ва унга бозор топиш бу энг катта вазифа ҳисобланади. Бунда ҳам корхоналар учун қатор енгилликлар берилмоқда.

Масалан, бизда логистика ва транспорт харажатлари билан боғлиқ масалалар кўп йиллар муаммо бўлиб келган. Пандемия даврида ҳам Президентимизнинг махсус қарорлари билан хорижга экспорт қилишда транспорт харажатларига компенсация қилиш тизими жорий қилинди. Аммо бу талаб қўшни мамлакатларга нисбатан татбиқ қилинмас эди.

Мазкур қарор билан 2024 йил 1 январга қадар электротехника маҳсулотларини қўшни давлатларга ҳам экспорт қилишда транспорт харажатларининг 50 фоизигача қисми қоплаб бериладиган бўлди. Бу ўз ўрнида хорижий давлатларда маҳсулотларни рақобатбардошлигини ошишига олиб келади.

Яна бир масала, электротехника саноати корхоналарида мис хом-ашёсига бўлган талаб доим юқори бўлган. Ҳозирда корхоналарда мисни қайта ишлаш ва уни тайёр маҳсулот турига айлантириш олдимиздаги яна бир вазифалардан биридир. Айнан қарорда ҳам 1 апрелдан бошлаб юқори технологияли ишлаб чиқаришни жорий этган корхоналар мисни биржа орқали харид қилганда тўловнинг 25 фоизини дастлабки тарзда, қолган 75 фоизини мис олгандан сўнг 90 иш куни ичида ҳар ойда тенг улушларда амалга ошириш тартиби йўлга қўйилмоқда. Чунки, шу кунга қадар корхоналар харид қилган мисни 4-5 ойда қайта ишлаб, тайёр ва ярим тайёр маҳсулот сифатида реализация қилиш ва ишлаб чиқаришни ошириш учун айланма маблағларга эҳтиёж сезар эди. Энди бу киритилган ўзгаришлар билан мазкур масалаларга ижобий ечим топилди.

Бундан ташқари, қарорда солиқ имтиёзлари билан боғлиқ янги тартиб жорий қилинмоқда. Жумладан, 2024 йилга қадар электротехника маҳсулотларини сотишдан тушган тушуми умумий тушумининг 80 фоизидан кам бўлмаган тармоқ корхоналарига фойда солиғи ва мол-мулк солиғидан 50 фоиз миқдорида имтиёз бериш назарда тутилмоқда. 2021 йилда ўртача 40 млрд сўм тежаб қолинади. Ушбу имтиёзлар натижасида бўшаб қоладиган маблағлар дивиденд кўринишида тақсимланмайди ва янги ишлаб чиқариш қувватларини яратиш ҳамда мавжудларини модернизация қилишга йўналтирилади.

Экспортни рағбатлантириш агентлиги томонидан танловлар (тендерлар) доирасида тижорат банкларидан кафолатлар олишда гаров таъминоти сифатида кафолат суммасининг 50 фоизигача молиявий кафилликлар бериш кўзда тутилмоқда. Шунингдек, халқаро стандартларни жорий этиш, маҳсулотларни чет эл бозорлари талабларига мувофиқ сертификатлаштириш тадбирлари, халқаро кўргазмалар ва ярмаркаларда иштирок этиш билан боғлиқ харажатлар ҳам 50 фоизгача қоплаб берилади.

Электротехника саноатида янги лойиҳалар

– Юқори таъкидлаганингиздек, бугун давр шиддат билан ўзгармоқда. Табиийки, бу электротехника соҳасида ҳам янги йўналишларга, имкониятларга кенг йўл очмоқда. Айтингчи, ҳозирги пайтда тизимда амалга оширилаётган қандай янги лойиҳалар бор. Қандай лойиҳалар тўлиқ маҳаллийлаштирилиб, ўзимизда ишлаб чиқарилмоқда? Умуман олганда дунёнинг етакчи хориж компаниялари билан йўлга қўйилган ҳамкорлик лойиҳалари хусусида ҳам маълумот бериб ўтсангиз.

– Дарҳақиқат, инвестиция – бу иқтисодиётнинг юраги. Электротехника саноатига ҳам киритилаётган ҳар бир сармоя ва уларнинг салмоғи, кутилаётган натижалар, албатта, ҳаммамизга қизиқ ва бу жуда муҳим. Келинг, фикримизни янги амалга оширилаётган инвестиция лойиҳалари билан давом эттирсак. Бу йил якунига қадар 142,7 млн доллар инвестиция ўзлаштириш вазифаси олдимизда турибди. Ушбу инвестицияларни ўзлаштириш эвазига ишлаб чиқариш ҳажмларини 15 трлн.сўмга етказишни олдимизга мақсад қилиб қўйганмиз.

Масалан, Тошкентда собиқ “Тошкент механика заводи” ҳудудида Технопарк ташкил этилиб амалга оширилаётган лойиҳаларни олайлик. Ҳозирги вақтда бу ҳудудда умумий қиймати 365 миллион доллардан зиёд 17 та лойиҳа амалга оширилмоқда. Ўтган йили Технопаркда электрон газ ҳисоблагичлар, маиший совиткичлар, саноат кондиционерлари ва совитиш тизимлари, сув насослари, лифт ва эскалаторлар, форма ва қолиплар ишлаб чиқаришга оид олтита лойиҳа ишга туширилган. Масалан, 2019 йили “Samsung” компанияси билан 62 млн.долларга тенг, йиллик қуввати 1 млн.дона бўлган маиший совитгичлар ишлаб чиқариш лойиҳасини бошладик. Ҳозирда мана шу битта корхонанинг ўзи 2020 йилда 5 млн долларлик маҳсулотни Россия ва Қозоғистонга экспорт қилган.

Яна бир лойиҳамиз Хитойнинг “Шанхай Митсубиши” компанияси билан ҳамкорликда лифт ва эскалаторлар ишлаб чиқариш ёки “Whirlpool China” компанияси билан тузилган келишувга кўра, кир ювиш машиналари ишлаб чиқариш йўлга қўйилди.

Шу билан бирга, Япониянинг “Shivaki” бренди остида республикада қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини сақлаш учун 500 килограммдан 3 000 тоннагача маҳсулот сақлаш сиғимига эга махсус музлаткич омборхоналарини ишлаб чиқариш лойиҳаси йўлга қўйилди.

Шунингдек, ҳозирги вақтда Италиянинг “Petro Fiorentini” компанияси ҳамкорлигида йиллик қуввати 3,5 миллион дона бўлган электрон газ ҳисоблагичлар ишлаб чиқарилмоқда. Ҳудудлар ҳақида гап кетганда, масалан Хоразм вилоятида Хитойнинг “Gree” компанияси билан шу кунга қадар импорт қилинаётган «Маиший техникалар учун электродвигателларни ишлаб чиқариш» лойиҳаси амалга оширилмоқда.

Бундан ташқари, машҳур хорижнинг бренд компанияларни жалб қилишда ўтган йили Германиянинг “Viessmann” бренди остида маиший икки контурли сув иситиш қозонлари ишга туширилган эди. Ҳозирги кунда мазкур компания билан ҳамкорликнинг 2-босқичида саноат иситиш қозонларини ўзлаштириш борасида музокаралар олиб борилмоқда. Бу каби халқаро бренд маҳсулотларининг юртимизда ишлаб чиқарилишини йўлга қўйиш, нафақат ҳамкорлик алоқаларини кенгайтириш, балки жаҳон бозорларига жадалроқ кириб боришимизнинг муҳим шартидир.

Эътиборли жиҳати, бугун тайёрланаётган аксарият маҳсулотларимизнинг асосий ташқи ва ички эҳтиёт қисмлари ҳамда бутловчи материаллари корхоналаримизнинг ўзида маҳаллийлаштирилган. Ҳатто тармоқлараро йўлга қўйилган саноат кооперацияси ҳам маҳаллийлаштириш имкониятларимизни кенгайтирган. Саноатда янги турдаги маҳсулотларнинг ишлаб чиқарилишини маҳаллийлаштириш орқали олдинлари Республика ҳудудига импорт қилиб келинган маҳсулотлар ишлаб чиқарилиши йўлга қўйилмоқда. Хусусан, газ ҳисоблагичлар, 360 литр ҳажмли No Frost музлатгичлари, электр энергияси ҳисоблагичлари, сув насослари ва гидрантлар, PCB платалар, ID карталар, ақлли уй тизимлари (ёритиш ва хавфсизлик) ва бошқалар ишлаб чиқарилиши йўлга қўйилган. Бу ерда, албатта бир нарсани таъкидлаб ўтиш жоизки, юқорида таъкидлаб ўтилган инвестиция лойиҳаларнинг ишга туширилиши ўз навбатида республикамизга тайёр электротехника маҳсулотларини импорти камайтиришга замин яратиб беради.

Экспорт имконияти

– Тайёр маҳсулотни сотиш учун бизга бозор керак. Бунинг учун экспорт имкониятларимиз кенг бўлиши лозим. Бугунги кунда электротехника саноати корхоналарининг экспорт салоҳияти қандай? Шу ҳақида ҳам маълумот берсангиз.

Албатта, электротехника саноати корхоналарининг экспорт салоҳиятини ошириш ва уларнинг янги бозорларга чиқишларига кўмаклашиш бизнинг асосий вазифамиз ҳисобланади. Аҳамият берадиган бўлсак, сўнгги йилларда тадбиркорлик субъектларининг экспорт фаолиятини давлат томонидан қўллаб-қувватлаш ва рағбатлантиришга доимий эътибор қаратилмоқда. Хусусан, экспорт ҳажмини ошириш учун экспорт қилувчи корхоналарга молиявий кўмак бериш механизмлари яратилди. Масалан, юқорида таъкидлаб ўтган Президентимизнинг қарорлари билан «Ўзэлтехсаноат» уюшмасининг Электротехника саноатини ривожлантириш жамғармаси ташкил этилди ва унинг молиявий манбалари шакллантирилди. Ушбу жамғарманинг аксарият фаолияти корхоналарнинг экспорт фаолиятини қўллаб-қувватлашга қаратилган. Жумладан, халқаро стандартларни жорий этиш, маҳсулотларни чет эл бозорлари талабларига мувофиқ сертификатлаштириш тадбирлари, корхоналарнинг халқаро кўргазмалар ва ярмаркаларда иштирок этиши билан боғлиқ харажатларнинг бир қисми қоплаб бериладиган бўлди. Албатта, бу имкониятлардан уюшмамиз корхоналари бугун самарали фойдаланиб келмоқда. Бу борада қандай тўсиқ ёки муаммолар бўлса, жойига чиққан ҳолда ўрганиб, амалий ёрдам кўрсатишга ҳаракат қилинмоқда.

Қувонарли жиҳати, корхоналаримиз бугун янги бозорларга кириб боряпти. Экспорт географиямиз кенгаймоқда. Авваллари қўшни мамлакатлар, МДҲ давлатларига чиққан бўлсак, бугун айрим Европа давлатларига, хусусан Германия, Недерландия ва Литва бозорларига кириб боряпмиз. Ундан ташқари Мисрга экспорт бошладик ва ҳозирда у орқали Африка давлатларига чиқиш бўйича ишларни бошлаганмиз. Яна янги бозорларни кашф этиш устида маркетинг тадқиқотлари мунтазам ўтказилмоқда. Юқорида Технопарк ҳудудидаги “Samsung” компанияси билан тузилган ҳамкорлик лойиҳаси ҳақида гапиргандим. Шу мавзуни бир жиҳатига эътиборингизни қаратмоқчиман. Эндиликда ушбу лойиҳа доирасида ишлаб чиқарилган “Samsung” бренди остидаги замонавий холодилниклар ташқи бозорларга “Самсунг Электроникс” компаниясининг сотиш тизими орқали сотилиши йўлга қўйилди. 5 млн долларлик маҳсулот Қозоғистон ва Россияга экспорт қилинди. Авваллари бу мамлакатларга мазкур бренд холодильниклари асосан Въетнам каби мамлакатлар орқали етказиб берилган. Бундай самарали усул соҳа экспортини йилига 30 млн.долларгача ошириш имконини беради.

Вазифалар ва режалар

– Яқин йилларда соҳа олдига қўйилаётган асосий вазифалар нимадан иборат? Истиқболдаги режалар хусусида тўхталиб ўтсангиз.

Ҳозирги пайтда соҳада янги инвестиция лойиҳалари ва истиқболли йўналишлар устида ишлаяпмиз. Бу асосан қуйидаги йўналишларни ўз ичига олади:

  • - Электроника ва автоматика
  • - “Яшил” энергетика
  • - Истеъмол ва телекоммуникация
  • - Институтлаштириш

Истиқболли инвестиция лойиҳа таклифларимиз ўз навбатида ҳозирда бутун дунёда электротехника соҳасини илғор ривожланишидаги асосий омил ҳисобланган илмий изланишларни олиб бориш, илм-фанни ишлаб чиқаришга бевосита боғлаш билан боғлиқ бўлган бир қатор лойиҳаларни ўз ичига олади, хусусан:

- электроника ва электротехника йўналиши бўйича илмий-тадқиқот марказини, конструктор бюроси ва дизайн-маркази, R&D (research and development) ҳамда жамоавий лойиҳалаш марказларини ташкил этишни;

- замонавий электроника маҳсулотлари, жумладан электрон платалар, интерактив сенсор панеллар, кузатув камералар ва уларга ёрдамчи қурилмалар ишлаб чиқаришни;

- яшил энергетика йўналишида босқичма-босқич электромобиллар учун қувватлаш ускуналари

- автоматик маиший, саноат роботлаштирилган ускуна ва қурилмаларни ишлаб чиқаришни ва бунинг учун етакчи хорижий компанияларни жалб этишни назарда тутади.

Бунинг натижасида соҳанинг хорижий ишланмалардан мустақил бўлиши ва шу йўл билан ишлаб чиқариладиган маҳсулотнинг рақобатбардошлиги оширилади. Бу соҳани илм-фан билан уйғун ҳолда ривожлантириш бўйича Хитой, Корея, Япония сингари мамлакатларининг етакчи таълим муассасалари, тажрибали мутахассислари, профессор олимлари билан билан ҳамкорликда иш олиб боришни тақозо этади.

Латофат Бўриева тайёрлади

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази

Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар