Ўзбекистонда камбағаллик ва уни қисқартириш йўллари

Ўзбекистонда камбағаллик ва уни қисқартириш йўллари

Ўзбекистон учун бу ҳолат қай даражада долзарб, қандай илдизлари ва сабаблари бор? Бугун бу ҳолат билан курашиш даражаси, қайси жиҳатлари билан курашиш актуал ва кун тартибида уни камайтириш, доирасини торайтириш бўйича Ўзбекистонда қандай тадбирлар олиб борилмоқда?

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев раислигида 2020 йил 27 февраль куни тадбиркорликни ривожлантириш орқали камбағалликни қисқартиришга қаратилган чора-тадбирлар бўйича видеоселектор йиғилишида камбағаллик даражаси чуқурлашиб кетганлигини айтиб, “...биз шу пайтгача аксарият фуқароларимиз ҳақиқатан ҳам камбағал эканини кўриб-кўрмасликка, эшитиб-эшитмаганликка олдик. Бу нотўғри. Афсуски, дастлабки ҳисоб-китобларга кўра, халқимизнинг 4-5 фоизи камбағал экани аниқланди. Энди яшириш керак эмас, оғир шароитларда яшаётган одамларимизнинг асл муаммоси, вазиятини тушунишимиз, барча тоифадаги раҳбарлар дунёқарашимизни ўзгартиришимиз лозим бўлади. Биздаги маълумотларга кўра, Қашқадарё вилояти камбағаллик муаммоси бўйича энг оғир ҳудуд ҳисобланади. 700 минг аҳоли камбағал. Бу жами аҳолининг қарийб 21 фоизини ташкил этмоқда. Бу вазиятда Қашқадарёда раҳбарлар бир жойда ўтириши мумкин эмас. Одамларимизни бундай оғир шароитдан қандай чиқариб оламиз, деган саволни ўзига бериши лозим. Шунингдек, Қорақалпоғистон Республикасида 500 минг, Сурхондарё вилоятида 500 минг, Наманган вилоятида 400 минг, Жиззах вилоятида 210 минг ва Сирдарё вилоятида 130 минг аҳоли камбағал. Бу рақамларни маҳаллалар кесимида олсак, янада оғир рақамларга гувоҳ бўламиз. Масалан, Паркент туманининг «Янгиобод» маҳалласида 1039 нафар кам таъминлаган ва камбағаллар бор. Олтинсой тумани «Миршоди» маҳалласида 906 нафар, Бойсун тумани «Тўда» маҳалласида 504 нафар фуқароларимиз оғир аҳволда яшаётганини” очиқ ойдин таъкидлади.

Ўзбекистондаги камбағаллик ҳолатини ўрганиш аниқ чора-тадбирларни талаб этади. Бунда ривожланган давлатларни тажрибасини ўрганиш ўта муҳим масала. Шу билан бирга, биз учун муҳим томони, камбағаллик ҳолатини тўлиқ тугатиб бўлмайди, балки уни даражаси ва ҳажмини иложи борича камайтириш мумкин. Бу давлат ва жамиятни сиёсати ва фаолиятига мутлақо боғлиқ эмас. Бу эса жамият ва давлатга камбағалликни негатив таъсирини камайтириш бўйича чораларни доимий равишда олиб боришни тақазо этади.

Ўзбекистон учун хусусан абсолют камбағаллик концепцияси асосида камбағаллар сони, ҳолатини аниқлашда турли хил фикрлар, қарама-қарши ёндошувлар бор. Мисол, расмий манбаларга таяниб, камбағаллар сони умумий аҳолининг 13-15% ни ташкил этиши тахмин қилинади. Лекин аҳолини ўзини-ўзи баҳолашидан билиш мумкин-ки, фактлар аниқ ва шаффоф эмас. Яъни айрим аҳоли тоифалари моддий таъминланганлик жиҳатидан ўзларини камбағал ҳисобласа, айримлари айни шундай моддий таъминланганлик жиҳатидан ўзларини камбағал ҳисобламайдилар. Шунинг учун Ўзбекистондаги камбағаллик ҳолати кўп қирралик ҳолат ва уни тарқалиш масштаби турлича қабул қилинган. Бу муаммога турли қарашлар туфайли аниқ сиёсатни белгилаш, ҳамда курашиш механизмининг йўқлигидир.

Шу билан бирга, қашшоқликка қарши самарали курашиш учун одамларнинг кундалик ҳаётида дуч келадиган ва уларнинг турмуш даражасининг пастлиги ёки қашшоқлик сабаблари бўлган муаммоларни яхши билиш керак.

Одамлар фаровонлик Одамлар фаровонлик билан боғлиқ муаммоларни мустақил ҳал қилиш учун одамлар қандай манбаларга муҳтож? Мавжудлик аҳолининг аҳволини яхшилашга ёрдам берадиган (ва йўқлиги, мос равишда, олдини олиш) ресурсларнинг асосий турлари қуйидагилардан иборат:

1) иқтисодий манба, яъни оила ҳаётига алоҳида зарар етказмасдан сотилиши ва нақд пулга айлантирилиши мумкин бўлган мулк, даромаднинг табиати, оилада камида бир йил яшаши учун етарли маблағларнинг мавжудлиги;

2) таълим ва малака кўрсаткичлари тўплами сифатида ҳисобланган малака манбаси;

3) бирлаштирадиган ижтимоий манба: 1) кундалик алоқалар ва қўллаб-қувватлашнинг кундалик норасмий тармоқларига қўшилиш (дўстлар ва улар билан доимий алоқада бўлиш, уларнинг ишончли қўллаб-қувватлашига ишониш), 2) айниқса, жуда кам маълумотларга киришни таъминлайдиган юқори самарали ижтимоий тармоқларга кириш, фойда ва манбалар ("алоқалар"), 3) расмий тармоқларга қўшилиш (клубларга, партияларга аъзолик ва бошқалар);

4) фуқароларнинг бутун корхона ёки унинг бирлиги миқёсида қарорларни қабул қилиш, ҳокимиятдан фойдаланиш ҳуқуқини белгилаш, уларнинг расмий мақоми ва иш жойидаги мавқеига қараб ижтимоий мавқеини ўз-ўзини англаш қобилиятини ҳисобга оладиган ваколатли манба;

5) маданий манба, бу бир томондан фуқароларнинг бўш вақтини ўтказиш хусусиятлари ва маданий эҳтиёжларини, иккинчи томондан болалик ва ўсмирлик даврида уларнинг ижтимоийлашиши шароитларини (мактаб ёшида яшаш жойи ва ота-оналарнинг таълимоти) кўрсаткичларини ўз ичига олиши мумкин;

6) муваффақиятли муносабат мавжудлигини ва молиявий аҳволнинг ёмонлашишини, мос келмаслик, эгалитар кайфиятнинг йўқлиги, ташаббускорлик ва бошқаларни олдини олиш учун иш фаолиятини кучайтиришга тайёрлигини ҳисобга олган ҳолда шахсий манба;

7) фуқароларнинг меҳнат бозорида устун мавқега эга бўлиш имкониятларини оширадиган ёки аксинча, пасайтирадиган хусусиятларни ҳисобга оладиган биологик ресурс - соғлиқ даражаси, жинси ва ёши.

Бундан ташқари, камбағаллар ҳолатининг ўзига хос хусусияти шунчаки улар «озгина пул» борлигидан иборат эмас, балки улар камбағал қатламлардир, улар нафақат қийин вазиятдан чиқишга имкон берадиган иқтисодий ёки малака капиталидан маҳрум, балки давлатдан ташқари бировнинг қўллаб-қувватлашига ишониш имконини берадиган оддий ижтимоий капитал ҳам. Бундан ташқари, агар сиз аҳолининг турли қатламларини бирлаштирилган ресурс таъминоти кўрсаткичларини ҳисоблаб чиқишга ҳаракат қилсангиз, камбағалларда бирон бир ресурс етишмаслиги манзараси янада равшанроқ бўлади ва мамлакатнинг иқтисодий ҳолатида бирон бир яхшиланиш камбағаллик ҳолатини автоматик равишда яхшиламаслиги аниқроқ бўлади.

Шундай қилиб, "даромадлар камбағаллиги" ни эмас, балки ҳақиқий камбағаллик билан курашиш муаммоси, бир томондан, уларни сарфлаш хусусиятлари ва бошқа томондан мавжуд ресурсларнинг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олишдир. Ва бу бир хилликдан узоқ бўлган ҳамда ижтимоий сиёсатнинг тубдан фарқ қиладиган оқибатларини келтириб чиқарадиган камбағаллик сабабларини батафсил тушуниш зарурлигини англатади.

Ҳозирги даврда камбағаллик чегараси бир киши учун суткасига 3,2 АҚШ доллари миқдорида белгиланган. Агар бу миқдорни бир киши учун бир ойда 96 АҚШ доллар (МБ расмий курси бўйича 918 минг сўм) ташкил этишини ҳисобга олсак, Ўзбекистон оилалари ўртача сони 4,6 кишини ташкил этиши ва бу чегара бир оила учун 441,6 АҚШ (МБ расмий курси бўйича 4 млн 223 минг сўм) долларини ташкил этиши керак. Айни пайтда аҳолининг пул даромадлари билан бирга натурал даромадлари ҳам бор. Натурал даромадларни тўлиқ статистик ҳисобга олиш имконияти чекланган. Агарда аҳолининг умумий даромадлари таркибида натурал даромадлари 15-25 фоизни (асосан қишлоқ туманларида) ташкил этишини ҳисобга олсак, ўртача 4,6 кишилик оила учун натурал даромадларни пулга чақиб, ҳисобласак мос равишда (4 223 000-633 450 (15%)) 3 млн 598 минг 550 сўм ёки (4 223 000-1 055 750) 3 млн 167 250 сўмни ташкил этиши керак. Демак, Ўзбекистон камбағаллик даражасини аниқлашда жаҳон тажрибасини ҳисобга олган ҳолда ўзининг миллий камбағаллик чегарасини белгилаб олиши талаб этилади.

Нима учун давлат камбағалликка барҳам бериш чораларини кўриши керак?

  1. Биринчидан, камбағаллик жиноятчиликнинг ўсишига таъсир қилади. Шундай қилиб, жиноятчилик аҳолининг кам таъминланган қатламлари орасида кенг тарқалмоқда, улар баъзан "даромад олиш" нинг жиноий шаклларига мурожаат қиладилар.
  2. Камбағалликнинг иккинчи энг муҳим салбий оқибати - бу аҳоли соғлиғининг ёмонлашиши. Ҳаётнинг паст даражаси ва даражаси паст даромадли гуруҳларнинг соғлиғига салбий таъсир кўрсатмоқда. Баланссиз ва етарли даражада овқатланмаслик, гигиена меъёрлари йўқлиги, кам таъминланган фуқароларга тиббий хизматни ўз вақтида олиш ёки самарали дори-дармонларни олишга имкон бермайдиган молиявий ресурсларнинг етишмаслиги, буларнинг барчаси кам таъминланганлар орасида касалликларнинг кўпайишига олиб келади.
  3. Камбағаллик алкоголизм ва гиёҳвандликнинг ўсишига ҳам бевосита таъсир қилади. Умуман олганда, иш топишни орзу қилган ва яшаш имконияти бўлмаган одамлар ахлоқий кўрсатмаларини жуда ўзгартирадилар. Бу, ўз навбатида, турли хил девиант хатти-ҳаракатларга олиб келади, уларнинг энг жиддий шаклларидан бири мастлик ва гиёҳванд моддаларни истеъмол қилишдир. Гиёҳвандликнинг кўпайиши ОИТСнинг кўпайишига ёрдам беради, чунки гиёҳвандлар орасида ОИТС юқтириш хавфи катта.
  4. Камбағалликнинг юқори даражаси ҳам жамиятдаги ижтимоий кескинликнинг кучайишига сабабдир. Бу, энг аввало, ҳукуматга ишончнинг камлиги ва кам даромадли гуруҳларнинг мавжуд муаммоларини ҳал қилишга қодир эмаслиги билан боғлиқ.
  5. Камбағалликнинг хавфли оқибатларидан бири бу аҳолининг умумий маълумот даражаси пасайиши. Даромадлари паст бўлган ота-оналар кўпинча ўз фарзандларини ўқиш учун зарур бўлган нарсалар билан тўлиқ таъминлай олмайдилар: ўқув қуроллари, кийим-кечак ва оддий овқатланиш. Оддий ўрта мактабларда кўплаб ўқитувчилар малакасининг пастлиги жиддий муаммо ҳисобланади.
  6. Ўзбек жамиятида камбағал одамларнинг кўп бўлиши бир қатор ижтимоий-демографик оқибатларга олиб келиши мумкин. Улар орасида, биринчи навбатда, меҳнатга лаёқатли аҳолининг қишлоқ жойлардан шаҳарларга ўз-ўзидан кўчиб кетиши. Ҳозирда ушбу тенденция намоён бўлмоқда.

Бундай ички миграциянинг асосий сабабларидан бири қишлоқ жойларида иш ўринларининг етишмаслиги.

Умуман олганда, кўриб чиқилаётган камбағаллик белгилари маълум даражада аниқлик билан аҳолининг кам таъминланган қатламларини ажратиб олиш ёки табақалаштиришга имкон беради ва шу билан савол туғилади:

Бугунги кунда камбағаллик муаммоси ўзбек жамиятининг қуйидаги қатламлари учун энг долзарбдир:

қишлоқ аҳолиси, шунингдек, асосан саноат муносабатлари соҳасидан ташқарида бўлган аҳолининг айрим қатламлари, айниқса, қариялар, ногиронлар, ишсизлар. Бундан ташқари, кам таъминланганлик катта оилаларнинг катта қисмига жиддий таъсир кўрсатди. Умуман олганда, қишлоқ жойларида камбағаллик муаммоси шаҳарларга қараганда анча кескин. Аҳоли жон бошига пул даромадлари қишлоқ жойлардаги шаҳарларга нисбатан деярли 2 баравар кам. Қишлоқ жойларидаги ишсизлик муаммоси қисман хусусий уй шароитида иш билан таъминланади, аммо қишлоқ уй хўжаликларининг мавжудлиги нисбатан паст пул даромадларини қоплай олмайди ва шу сабабли қишлоқда камбағаллик муаммосини ҳал қила олмайди.

Жуда қийин вазиятда бўлган нафақахўрлар ва ногиронлар ҳам чекланган ижтимоий нафақа: пенсия ёки ногиронлик нафақаси бўйича яшашади.

Ўзбекистонда ўртача ойлик нафақалар ва минимал нафақаларнинг динамикаси: 2016-2019 йиллар

Кўрсаткичлар

2016

2017

2018

2019

Ўртача ойлик нафақа

Сўмда

494,2

556,8

640,5

701,7

АҚШ долларида

164,0

98,1**

78,0

78,7

Минимал нафақа

Сўмда

292,9

336,9

396,5

436,2

АҚШ долларида

97,1

59,4

48,2

49,0

*Манба: Ўзбекистон Республикаси Статистика қўмитаси маълумотлари

**2017 йил 5 сентябрдан валюта ислоҳотлари натижасида доллар курси икки бараварга ошган.

Ўзбекистонда камбағалликнинг миллий стандартларини белгилашда 3 та аҳоли тоифаларининг камбағаллик даражасидан келиб чиқиб комплекс ёндошиш талаб этилади:

  1. 1-тоифа. Ижтимоий мақомдан келиб чиқиб, доимий камбағаллар (айрим пенсионерлар-якка ёлғиз, қаровчиси йўқлар, ногиронлиги бўлган шахслар, қаровчисини йўқотган ёки кўп болали оилалар ва ҳ.к).
  2. 2-тоифа. Камбағалликдан чиқиб кетиш имкониятига эга бўлган тоифалар (балоғат ёшидагилар, аёллар, ишсизлар ва ҳ.к).
  3. 3-тоифа. Камбағалликка юз тутиш хавфи бўлган тоифалар –камдаромадли фаррошлар, қаровуллар, оддий ишчилар, касби замон талабларига жавоб бермайдиганлар, ишдан бўшаб қолганлар, фаровонликка интилмайдиганлар ва ҳ.к.).

Камбағалликнинг Миллий стандартларини яратишда айтиб ўтилган аҳоли қатламларини ўрганиб, уларнинг ҳар бирига табақалашган тарзда чоралар кўриш талаб этилади.

Масалан, биринчи тоифадагилар албатта моддий кўмакка муҳтож, уларга давлатнинг моддий ёрдами керак бўлади. Чунки, ушбу тоифадагилар ўзларининг ижтимоий мақомидан келиб чиқиб, шахсий даромадларини ўстириб бориш имкониятига эга эмас.

Иккинчи тоифадагиларда камбағалликдан чиқиб кетиш имкониятлари мавжуд. Уларни касбга ўргатиш, янги касбга қайта тайёрлаш, бандлигини таъминлаш, бизнес билан шуғулланишга йўналтириш ва шунга ўхшаш чораларни кўриш орқали даромад топиш имкониятини яратиш зарур бўлади.

Учинчи тоифадагилар ўзларининг фолият доирасини ўзгартиришлари, улар олаётган иш ҳақини ўртача даражага етказиш, қўшимча даромад манбаларини излаб топишига ундаш, шароит ҳозирлаш, шахсий томорқа хўжалиги имкониятларидан фойдаланишни кенгайтириш ва шунга ўхшаш чораларни кўриш талаб этилади.

Даромад ва истеъмол тушунчаларидан келиб чиқиб, камбағаллик ва ночорлик муаммосига бўлган ёндошишни янада чуқур ўрганиш ва аниқ чораларни белгилаш имконини беради. Камбағаллик нисбий ва субъектив хусусият касб этади. Моддий таъминоти етарлича бўлишига қарамай шахс соғлом ва тўлақонли яшашга имконсиз бўлиши мумкин. Бошқа томондан кишининг билими ва савияси етарли бўлмаслиги, тўғри қарор қабул қила олмаслиги, нотўғри ишга қўл ўриши, дангасалиги, ялқовлиги, ўқувсизлиги ва шунга ўхшаш субъектив ҳислатлар ҳам инсонни фаровон яшашдан маҳрум этади. Булар камбағалликка юз тутишнинг субъектив сабабларидир.

Хулоса ўрнида айтиш мумкин-ки, камбағалликни тамомила йўқотиб бўлмаган тақдирда ҳам қисқартириб бориш зарурияти пайдо бўлади. Бунга асосан 2 йўл билан эришилади.

Биринчиси, камбағалларда иқтисодий фаолликни уйғотиш. Шарқда бир доно гап бор:” Камбағалликка ялқовлик қўшилса, бунинг давоси йўқдир”. Шу сабабли камбағалларни ялқовликдан фориғ этиш талаб қилинади. Муҳими, камбағалларга ишлаб пул топиб, тўқ яшашига шароит ва имконият яратиш керак.

Иккинчиси, камбағалларга давлатнинг ва корхоналарнинг моддий ёрдам беришини ташкил этиш. Бу восита зарур бўлса-да, боқимандалик кайфиятини туғдириб, фаолликка ундамайди. Шу сабабли бу йўл ўзини ўзи боқишга қодир бўлмаган кишиларга, масалан, ногиронларга ва кўп болали оилаларга нисбатан сайланган ҳолда қўлланади. Ижтимоий ёрдам узоқ вақт ишсиз қолганлар, касбини йўқотганларга ҳам берилади.

Ихтиёрий равишда камбағалликни танлаб олиниши ҳам бор. Шундайлар ҳам бор-ки улар тасодифий даромад, ҳомийлар ёрдами ҳисобига яшаб бекор юришни афзал кўрадилар, масалан, бошпанасиз, ишёқмаслар – бомжлар.

Бойлар, ўртаҳоллар ва камбағаллар сони ўзгариб туради. Иқтисодиёт ривожланган сари камбағаллар ўртаҳолларга, ўртаҳоллар бойларга айланиб боради. Иқтисодиёт инқироз кезларида акси юз беради. Масалан, 2008-2012 йиллар рецессия пайтида ер юзидаги камбағаллар сони 120 млн. кишига кўпайди. Айни пайтда ўртаҳоллар сони қисқарди.

Аҳолининг табақаланиши табиий бўлса-да унинг чегараси бор. Камбағаллик кўпайиб кетса норозилик кучаяди, тўқнашувлар келиб чиқади, натижада ижтимоий мувозанат бузилади. Шу сабабли давлат тенгсизликни тартиблаб туриши зарур бўлади.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистонда камбағалликка қарши кураш ҳақида гапирганда, турли минтақаларда, шаҳар ёки қишлоқларда яшайдиган турли ёшдаги одамлар, эркаклар ва аёллар учун камбағалликнинг сабаблари жуда фарқ қилишини ҳисобга олишимиз керак. Шу нуқтаи назардан, қашшоқликка қарши кураш жуда мураккаб ва кўп қиррали вазифадир. Шу муносабат билан, муҳтож одамларга тўғридан-тўғри молиявий ёки табиий ёрдам кўрсатиш орқали қашшоқлик муаммосини ҳал қилишда жиддий ижобий натижага эришиш мумкин эмаслиги аён бўлади. Албатта, аҳолининг кам таъминланган қатламларини ижтимоий қўллаб-қувватлаш зарур, аммо камбағалликнинг турли хил сабабларини ҳисобга олган ҳолда, унга қарши курашда ҳар қандай муҳим ютуқларга одамлар ўзларининг моддий муаммоларини мустақил ҳал эта оладиган ва ўзларини зарур даромадлари билан таъминлайдиган шароитлар яратилгандагина эришиш мумкин.

Рустам Хасанов (Doctor of Science, prof.)

Ботир Усмонов (Ph.D)

Ушбу мақолада билдирилган фикрлар муаллифнинг шахсий қарашлари бўлиб, таҳририят ёки Ўзбекистондаги бошқа бирор муассаса нуқтаи назарини акс эттирмайди.

Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар