29 январь куни Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев Туркияга расмий ташриф буюрди. Мазкур ташриф доирасида икки давлат раҳбарлари раислигида Стратегик ҳамкорлик кенгашининг тўртинчи йиғилиши бўлиб ўтди.
Туркия Ўзбекистоннинг етакчи хорижий шерикларидан бири бўлиб, у билан сўнгги йилларда нафақат савдо-иқтисодий алоқалар жадал ривожланмоқда, балки ўзбек ва турк халқларининг тарихан умумий келиб чиқиши ҳамда бугунги кундаги халқаро ўткир муаммоларни ҳал қилишда ўхшаш ёндашувларга асосланган стратегик ҳамкорликнинг яқин шериклик муносабатлари шаклланмоқда.
Мамлакатларимиз ўртасида сиёсий мулоқот фаол ривожланмоқда, халқаро муаммолар бўйича позициялар ўхшашлиги кузатилиб, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Туркий давлатлар ташкилоти, Ислом ҳамкорлик ташкилоти, Иқтисодий ҳамкорлик ташкилоти ва бошқа тузилмалар доирасида ўзаро қўллаб-қувватлаш амалга оширилмоқда. Парламентлараро ва гуманитар алоқалар ҳам жадал ривожланмоқда.
Икки қардош мамлакат ўртасидаги яқинлашув траекторияси 2016 йил ноябрь ойида, Шавкат Мирзиёев ҳали президент вазифасини бажарувчи бўлган пайтларда Туркия етакчисининг Ўзбекистонга ташрифи ҳамда Ўзбекистон раҳбарининг 2017 йил октябрь ойида сўнгги 19 йил ичида Туркияга қилган биринчи ташрифи билан бошланди, бу ташриф давомида Ўзбекистон-Туркия муносабатлари тарихда биринчи марта стратегик шериклик даражасида мустаҳкамланди.
Туркия раҳбарининг 2018 йил май ойида Ўзбекистонга ташрифи давомида икки давлат раҳбарлари раислигида Стратегик шериклик олий кенгаши тузиш бўйича келишувга эришилган бўлиб, у Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги ҳозирги стратегик шерикликни чуқурлаштириш учун муҳим аҳамият касб этди. Ушбу кенгашнинг биринчи йиғилиши 2020 йил февраль ойида Анқарада ташкил этилди. Ўзбекистон-Туркия ўртасида олий даражадаги Стратегик ҳамкорлик кенгашининг иккинчи йиғилиши 2022 йил март ойида Режеп Таййип Эрдоғаннинг Ўзбекистонга расмий ташрифи давомида Тошкентда бўлиб ўтди.
2023 йилда Туркия Президентининг Ўзбекистонга расмий ташрифи давомида кенг кўламли Ўзбекистон-Туркия бизнес-форуми ўтказилди ва қарийб 10 млрд. долларлик ҳужжатлар имзоланди. 2024 йилда эса Ўзбекистон Президентининг Туркияга расмий ташрифи давомида Стратегик ҳамкорлик кенгашининг учинчи йиғилиши ҳамда Ўзбекистон-Туркия Ишбилармонлар кенгашининг биринчи йиғилиши бўлиб ўтди ва кенг қамровли стратегик шерикликни чуқурлаштириш тўғрисидаги декларация имзоланди.
Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги иқтисодий ҳамкорлик имзоланган икки томонлама битимлар ва ҳукуматлараро ҳамкорлик механизмлари доирасида амалга оширилиб, олий даражадаги мунтазам алоқалар билан бирга кечмоқда. Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги ўзаро савдода энг кўп қулайлик режими амал қилади, шунингдек, Имтиёзли савдо тўғрисида битим имзоланган.
Ушбу омиллар туфайли Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги савдо-иқтисодий ҳамкорлик ўта муваффақиятли ривожланмоқда. Ўзаро савдо ҳажми, Туркиянинг етакчи компаниялари билан лойиҳалар ва қўшма корхоналар сони доимий равишда ўсиб бормоқда.
Туркия Ўзбекистоннинг асосий савдо-иқтисодий шерикларидан бири ҳисобланиб, товар айирбошлаш ва импорт бўйича тўртинчи, Ўзбекистон экспорти ҳажми бўйича эса бешинчи ўринда туради. 2025 йилда Ўзбекистон ташқи савдо айланмасида Туркиянинг улуши умумий товар айирбошлашда 3,7 фоиз, экспортда 3,4 фоиз ва импортда 4 фоизни ташкил этди.
2017–2025 йиллар даврида икки мамлакат ўртасидаги ўзаро савдо ҳажми 1,9 бараварга ошиб, 2025 йил охирида 3 млрд. долларни ташкил этди, Туркияга экспорт 1,3 бараварга ўсиб, 1,1 млрд. долларга етди, Туркиядан импорт 2,8 баравар кўпайиб, 1,9 млрд. долларни ташкил қилди. Шу билан бирга, ўзаро савдода Туркиядан импортнинг йиллик ўсиш суръати Туркияга экспортнинг ўсиш суръатидан ошиб кетди ва бу салбий сальдонинг -751,6 млн. долларгача ошишига олиб келди.
2025 йилда Ўзбекистоннинг Туркияга экспорти қуйидаги товар турларидан иборат бўлди: саноат товарлари (мисдан тайёрланган буюмлар, ип-калава ва бошқ.) – 511,4 млн. доллар (45 фоиз), турли тайёр маҳсулотлар (асосан қимматбаҳо металлардан тайёрланган буюмлар) – 152,3 млн. доллар (13,4 фоиз), кимёвий маҳсулотлар (полимерлар, ўғитлар ва бошқалар) – 124,3 млн. доллар (11 фоиз), машина ва транспорт ускуналари – 80,1 млн. доллар (7 фоиз), озиқ-овқат маҳсулотлари (қуритилган мевалар ва ёнғоқлар) – 63 млн. доллар (5,5 фоиз), нефть маҳсулотлари (бензин, газойл) – 36,6 млн. доллар (3,2 фоиз), ноозиқ-овқат хомашёси – 18 млн. доллар (1,6 фоиз), шунингдек, хизматлар (асосан транспорт хизматлари) – 149,9 млн. доллар (13,2 фоиз).
2025 йилда Туркиядан Ўзбекистонга импортнинг асосий улушини қуйидаги товар турлари эгаллаган: машина ва транспорт ускуналари – 674,6 млн. доллар (35,7 фоиз), кимё маҳсулотлари – 408,9 млн. доллар (21,7 фоиз), саноат товарлари – 390,2 млн. доллар (20,7 фоиз), турли тайёр маҳсулотлар – 136,2 млн. доллар (7,2 фоиз), озиқ-овқат маҳсулотлари – 94,6 млн. доллар (5 фоиз), нефть маҳсулотлари (мойлаш мойлари) – 30,2 млн. доллар (1,6 фоиз), ноозиқ-овқат хомашёси – 30,1 млн. доллар (1,6 фоиз) ва хизматлар – 117,4 млн. доллар (6,2 фоиз).
ЎзбекистонваТуркияўртасидаИнвестицияларниўзарорағбатлантиришваҳимоялаштўғрисидабитимимзоланган. 2017-2025 йиллардавридаТуркияданЎзбекистониқтисодиётигакиритилгантўғридан-тўғриинвестицияларвакредитларнингумумийҳажми 9 млрд. долларниташкилэтди, шундан 2,6 млрд. доллар 2025 йилдажалбқилинган.
2026 йил 1 январь ҳолатига кўра, Ўзбекистонда Туркия капитали иштирокидаги 2137 та корхона фаолият юритмоқда (чет эл инвестициялари иштирокидаги амалдаги корхоналар умумий сонининг 11,8 фоизи), шундан 496 таси қўшма корхона ва 1641 таси 100 фоиз Туркия капитали иштирокидаги корхона.
Шундай қилиб, Туркия капитали Ўзбекистонда, энг аввало, иқтисодий ривожланишнинг устувор соҳалари – энергетика сектори, ишлов бериш тармоғи, қишлоқ хўжалиги ва қурилишда ўз иштирокини кенгайтирмоқда. Хусусан, электр таъминоти соҳасига инвестициялар Туркиянинг «Cengiz Enerji» компанияси томонидан Тошкент вилоятида умумий қуввати 240 МВт бўлган иссиқлик электр станцияси ва Сирдарё вилоятида 220 МВт қувватга эга худди шундай станция қурилиши билан боғлиқ.
Ўзбекистон Президентининг 29 январь куни Туркияга ташрифи давомида олий даражадаги Стратегик ҳамкорлик кенгашининг тўртинчи йиғилиши бўлиб ўтди, унда сиёсий, савдо-иқтисодий, инвестиция, транспорт, энергетика, маданий-гуманитар ва бошқа устувор соҳаларда амалий ҳамкорликни кенгайтириш имкониятлари кўриб чиқилди.
Ташкилий-институционал жиҳатдан икки томонлама ҳамкорлик самарадорлигини ошириш учун кенгаш йиғилишларини мунтазам равишда ўтказиш, Ҳукуматлараро комиссия ва Стратегик режалаштириш гуруҳи механизмларидан самарали фойдаланиш тўғрисида қарорлар қабул қилинди.
Ушбу ташриф учун тайёрланган саноат кооперациясининг янги устувор йўналишларини алоҳида дастур асосида амалга оширишга қарор қилинди. Шу билан бирга, келгуси йилларда Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги товар айланмасини, шу жумладан Имтиёзли савдо тўғрисидаги битим доирасида товарлар рўйхатини кенгайтириш ва устувор иқтисодий тармоқларда саноат кооперациясини мустаҳкамлаш орқали 5 млрд. долларга етказиш вазифаси белгиланди.
Шунингдек, ушбу мақсадга эришиш учун ҳудудлараро ҳамкорликнинг улкан салоҳияти қайд этилди. Уни кенг миқёсда амалга ошириш учун йил охирига қадар Ўзбекистоннинг барча вилоятларидан делегациялар ҳамкор ҳудудлар билан лойиҳалар портфелини ишлаб чиқиш мақсадида Туркияга ташриф буюради.
Олий даражадаги Стратегик ҳамкорлик кенгашининг тўртинчи йиғилиши якунлари бўйича икки мамлакат етакчилари томонидан Қўшма баёнот ҳамда Кенг қамровли стратегик шериклик доирасидаги ҳамкорлик механизмлари тўғрисидаги қарор имзоланди. Икки давлат ҳукуматларига эса эришилган келишувларни ўз вақтида ва сифатли амалга ошириш бўйича «йўл харитаси»ни тасдиқлаш вазифаси топширилди.
Бундан ташқари, ҳамкорликнинг турли йўналишларини қамраб олувчи икки томонлама ҳужжатлар тўплами, хусусан: иқтисодий ва молиявий ҳамкорлик тўғрисида; кончилик саноатида ўзаро ҳамкорлик тўғрисида; халқаро транспорт йўлакларини ривожлантириш бўйича ҳамкорлик тўғрисида; махсус иқтисодий зоналар соҳасидаги ҳамкорлик тўғрисида; соғлиқни сақлаш, таълим ва ҳарбий тиббиёт соҳаларидаги ҳамкорлик тўғрисида; миграцияга кўмаклашиш ва фуқароларни ўз мамлакатига қайтариш соҳасидаги ҳамкорлик тўғрисида; ядро хавфсизлиги, жисман ҳимоя қилиш, кафолатлар ва радиацион ҳимоя соҳасидаги ҳамкорлик ва ахборот алмашинуви тўғрисида битимлар, шунингдек, Маданият соҳасида 2026–2027 йилларга мўлжалланган ҳамкорлик режаси имзоланди.
Савдони кенгайтириш салоҳияти. Олий даражадаги Стратегик ҳамкорлик кенгаши йиғилишида Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги товар айирбошлашни 5 млрд. долларга етказиш бўйича белгиланган вазифага эришиш жараёнида Ўзбекистоннинг Туркияга экспорти келгуси йилларда сезиларли даражада ошиши мумкин.
Хусусан, Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази томонидан Туркиянинг товар импорти таркиби бўйича ўтказилган таҳлил Ўзбекистон ташқи бозорларга экспорт қиладиган қуйидаги товарлар: полимерлар (Туркия импорти – 2,8 млрд. доллар), мис сим (1,4 млрд. доллар), ўғитлар (1,1 млрд. доллар), дуккакли сабзавотлар (1 млрд. доллар), рух (857 млн. доллар), мис найчалар (360 млн. доллар), тўқимачилик маҳсулотлари, хусусан, майка ва футболкалар (373 млн. доллар), трикотаж полотнолар (158 млн. доллар) ва бошқа тайёр маҳсулотлар бўйича Туркияга экспорт ҳажмини ошириш имконияти борлигини кўрсатди.
Саноат кооперацияси. Саноат кооперациясига оид алоҳида дастурни ишлаб чиқиш инвестициявий ҳамкорликни чуқурлаштиришда муҳим аҳамиятга эга бўлади. Ишлов бериш саноати, жумладан, тўқимачилик, электротехника, машинасозлик, кимё саноати, қишлоқ хўжалиги, соғлиқни сақлаш, таълим соҳалари, шунингдек, маданий меросни сақлаш ва тарғиб қилиш лойиҳалари Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги кооперация ҳамкорлигининг истиқболли йўналишлари ҳисобланади. Шунингдек, қўшма инфратузилма лойиҳаларини амалга ошириш, хусусан, сув тозалаш иншоотларини қуриш ишлари катта истиқболга эга.
Қишлоқ хўжалиги ва боғдорчилик соҳаларида Туркиянинг илғор тажрибасини жорий этиш қишлоқ хўжалиги сектори учун катта аҳамиятга эга бўлади, ташриф давомида ушбу масала долзарблиги алоҳида таъкидланди. Хусусан, қишлоқ хўжалиги соҳасида ҳозирда маҳаллий хандон писта дарахти навларини селекция қилиш ва етиштириш ҳамда хандон писта хўжалигини ривожлантириш масалаларига алоҳида эътибор қаратилмоқда, шу билан бирга, уларни етиштириш ва мослаштириш соҳасида илмий-тадқиқот лойиҳаларини биргаликда амалга ошириш борасида келишувларга эришилди.
Йиғилиш давомида Ўзбекистон ва Туркия ўртасида таълим соҳасидаги ҳамкорликни кенгайтириш, жумладан, турк ўқитувчилари ва соҳа мутахассисларини Ўзбекистондаги таълим ташаббусларига жалб қилиш, тажриба алмашиш ва инсон ресурсларини ривожлантиришга катта эътибор қаратилди. Таълим соҳасидаги ҳамкорликни чуқурлаштириш мақсадида шу йил баҳорда Бухорода тўртинчи Ректорлар форумини ўтказишга келишиб олинди.
Шу билан бир қаторда, соғлиқни сақлаш соҳасидаги ҳамкорликнинг, жумладан, бирламчи тиббий-санитария ёрдамини ривожлантириш, тиббий суғурта тизимини жорий этиш, тармоқни рақамлаштириш, тиббий хизматлар сифатини ошириш ва фармацевтика саноатини модернизация қилишга қаратилган йўналишлари муҳокама қилинди. Ушбу йўналишлардаги ҳамкорлик Ўзбекистонда соғлиқни сақлаш тизимини сезиларли даражада яхшилаш имконини беради.
Туризм Ўзбекистон-Туркия ҳамкорлигининг алоҳида истиқболли йўналиши сифатида таъкидланди. Бугун Ўзбекистонда туркиялик шериклар иштирокида бошқариладиган 12 та меҳмонхона, шунингдек, 100 дан зиёд қўшма ресторан фаолият юритмоқда, бу эса Туркия бизнесининг юртимиздаги туризм бизнесига бўлган барқарор қизиқишини акс эттиради. 2025–2026 йилларда Бухоро, Самарқанд, Жиззах, Фарғона ва Тошкент вилоятларида турк инвесторлари кўмагида умумий қиймати 167,9 млн. долларлик 11 та меҳмонхона лойиҳасини амалга ошириш режалаштирилган.
Шу билан бирга, транспорт жиҳатидан ўзаро боғлиқлик сезиларли даражада кенгаймоқда: Ўзбекистон ва Туркия ўртасида авиақатновлар сони 2023 йилда ҳафтасига 62 тани ташкил қилган бўлса, ҳозирги кунда 106 тага етди, бу эса ўзаро сайёҳлик оқимининг ўсиши ва туризм йўналишларини кенгайтириш учун қўшимча шароитлар яратади.
Ҳар бир мамлакатга камида бир миллион сайёҳни жалб қилишга қаратилган “Миллион + Миллион” дастури туризм соҳасида асосий ташаббус бўлди. Ушбу дастур доирасида Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги авиақатновлар частотасини янада ошириш ва сайёҳлик йўналишларини кенгайтириш назарда тутилган.
Гуманитар ҳамкорлик. Йиғилишда маданий-гуманитар алмашинувларни янада кенгайтиришга, хусусан, биргаликда театр фестиваллари ва маданият ҳафталиклари, бадиий кўргазмаларни ўтказиш, тарихий фильмларни биргаликда ишлаб чиқариш ва маданий мерос объектларини ҳамкорликда тиклашга алоҳида эътибор қаратилди.
Ўзбекистон-Туркия гуманитар алоқаларини ривожлантиришга қаратилган бундай эътибор нафақат икки халқнинг маданияти яқинлиги ва тарихи бирлиги, балки одамлар ўртасидаги яқин алоқалар билан боғлиқ. Туркияда 15 мингдан зиёд этник ўзбек, Ўзбекистонда эса 70 мингдан зиёд турк яшайди. Ўзбекистонда “Ахисха” турк миллий маркази ташкил этилган.
Айнан гуманитар алоқалар ҳақида тўхталар эканмиз, 3 йил олдин содир бўлган вайронкор зилзиладан сўнг Туркияга кўрсатилган ёрдам доирасида Ўзбекистон томонидан Ҳатай вилоятида қурилган 300 дан зиёд жиҳозланган замонавий хонадонни ўз ичига олган “Ўзбекистон” тураржой мажмуасининг очилиш маросими ҳам мазкур ташриф давомида ўтказилиши рамзий маънога эга бўлди. Шунингдек, Истанбулнинг Бакиркўй туманида ўзбек мактаби – Ўзбекистоннинг хориждаги биринчи таълим муассасаси қурилиши бошлаб юборилди. Янги ўқув маскани Туркияда яшовчи ўзбек оилаларининг фарзандларига ўз она тилида таълим олиш имконини беради.
Ташриф натижаларини хулосалаб, Ўзбекистон-Туркия ўртасидаги дўстлик муносабатлари ва кенг қамровли стратегик шериклик бугун чиндан ҳам сифат жиҳатидан янги босқичга кўтарилганини айтиб ўтиш жоиз. Сўнгги йилларда ўзаро савдо ҳажми, инвестициялар, турк капитали иштирокидаги корхоналар сонининг барқарор ўсиш динамикаси, шунингдек, иқтисодий ҳамкорлик соҳаларининг кенгайиши кузатилмоқда.
Шу билан бирга, Ўзбекистоннинг Туркияга экспорти асосан Туркия иқтисодиётининг саноат тармоқларида ишлатиладиган хомашё ва оралиқ товарлардан иборат эканлигини қайд этиш керак. Шу боис келгуси йиллардаги асосий вазифа “хомашё-тайёр маҳсулот” савдо моделидан юқори қўшилган қийматга эга қўшма ишлаб чиқариш занжирларини шакллантиришга ўтишдан иборат. Шу нуқтаи назардан, Туркия Ўзбекистон учун нафақат асосий савдо шерикларидан бири бўлиб хизмат қилиши, балки Ўзбекистон саноати ривожланишига кўмаклашиши ва унинг глобал қиймат занжирларини яратишдаги иштирокини кенгайтириши мумкин.
Ўзбекистон Президентининг Туркияга расмий ташрифи натижалари ҳақида гап кетар экан, ушбу ташриф мамлакатларимиз ўртасидаги стратегик мулоқотнинг давоми бўлиб, уни чуқурлаштириш ва кўп қиррали, жумладан, савдо-иқтисодий ва инвестициявий ҳамкорликни, парламентлараро алоқаларни, маданий-гуманитар алмашинувларни мустаҳкамлаш учун янги истиқболлар очишини таъкидлаб ўтиш жоиз.
Эдвард Романов,
Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази
"Иқтисодий шарҳ" журнали №2/2026
Изоҳ қолдириш