O‘zbekistonda turizmni rivojlantirish: 2016-2020 yillarga umumiy sharh

O‘zbekistonda turizmni rivojlantirish: 2016-2020 yillarga umumiy sharh

2016-2017 yillarda boshlangan islohotlar natijasida O‘zbekiston turizm sohasida sezilarli o‘sishiga erishmoqda.

Xalqaro sayyohlar soni 2016 yildagi 2,0 milliondan 2019 yilda 6,7 milliongacha ko‘paydi.

BMT huzuridagi Jahon turizm tashkiloti (YuNVTO) ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston 2019 yilda eng yaxshi rivojlanayotgan sayyohlik yo‘nalishiga ega mamlakatlar beshligiga kirdi, shuningdek, «The Guardian» nashri tomonidan dunyoning eng yaxshi sayyohlik yo‘nalishi deb tan olindi.

Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi eksperti Hasanjon Majidovning sharhida O‘zbekistonning turizm sohasidagi besh yillik institutsional islohotlarining o‘sish dinamikasi va pandemik inqirozni bartaraf etish to‘g‘risida so‘z boradi.

______________________________________________________________________________________________________________

Erishilgan natijalar

2016 yilda O‘zbekiston turizm sohasini tubdan isloh qilish jarayoni boshlandi. Turizm sohasidagi o‘zgarishlar milliy iqtisodiyotni rivojlantirishning strategik yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u hududlarning jadal rivojlanishini ta’minlay oladi.

Tahlillar sohaga tegishli asosiy ko‘rsatkichlarning ijobiy dinamikasini ko‘rsatdi. Xususan, 2016-2019 yillar oralig‘ida O‘zbekistonga tashrif buyurgan xalqaro sayyohlarning sonida sezilarli o‘sish kuzatildi. Solishtirish uchun, 2016 yilda mamlakatga 2 million chet ellik sayyohlar tashrif buyurgan bo‘lsa, 2019 yilda ularning soni 3,3 barobarga ko‘payib, 6,7 millionga yetdi.

2018 yilda chet ellik sayyohlar soni 2017 yilga nisbatan 98%ga, sayyohlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi korxona va tashkilotlar soni esa 131%ga ko‘paydi.

E’tiborli jihati shundaki, sayyohlar sonining oshishi turli hududlarda turlicha ro‘y bermoqda. Misol uchun, Markaziy Osiyo mamlakatlaridan tashrif buyurganlar soni yillik o‘rtacha 22-25 foiz atrofida ko‘paygan bo‘lsa, uzoq xorijiy mamlakatlar fuqarolari orasida yillik o‘sish 50 foizni tashkil etdi.

Shu bilan bir qatorda ichki turizm ko‘rsatkichlarida ham ijobiy natijalar qayd etildi. 2016 yil bilan solishtirganda 2019 yilda mahalliy sayyohlarning soni deyarli 2 barobarga ko‘payib, 14,7 millionga yetdi.

Pandemiyaning turizmga ta’siri

Jahon turizm va sayyohlik kengashi ma’lumotlariga ko‘ra, 2019 yilda turizm va sayyohlik sohasining jahon yalpi ichki mahsulotiga bevosita va bilvosita qo‘shgan hissasi 8,9 trillion (jahon YaIMning 10,9 foizi) dollarga teng bo‘lgan. Dunyo bo‘ylab har o‘n kishi turizmga aloqador sohalarda faoliyat olib borgan.

Ta’kidlash lozimki, koronavirus pandemiyasi fonida joriy etilgan cheklovlar va ularning natijasida yuzaga kelgan global inqiroz oqibatlari tufayli turizm sohasi katta talofatlarga yuz tutdi. Xususan, 2020 yilda O‘zbekistonga tashrif buyurgan chet ellik sayyohlarning soni 96% foizga kamayib, 1,5 mln. nafarga tushib ketdi. Ko‘rsatilgan sayyohlik xizmatlarining hajmi esa 261 mln. dollarni tashkil etdi.

Xususan, pandemiyaning boshlanish nuqtasi 2019 yilda ko‘rsatilgan turistik xizmatlarning umumiy hajmi 1,5 mlrd. dollardan oshgan bo‘lsa, eksport ko‘rsatkichlari 1,3 milliardga yetib, umumiy xizmatlar eksportining 38,2 foizini tashkil etdi.

Turizm sohasining qayta tiklanishi

Koronavirus pandemiyasi sababli yuzaga kelgan vaziyatni hisobga olgan holda, «Uzbekistan Safe travel» guaranteed ("O‘zbekiston. Xavfsiz sayohat kafolatlangan") loyihasi ishlab chiqildi. Loyiha sayyohlarga mo‘ljallangan bo‘lib, jahon standartlariga asoslangan sanitariya-epidemiologik xavfsizlikning yangi tizimi hisoblanadi. Turizm ob’yektlari va tegishli infratuzilmani, turistik xizmatlarni yangi sanitariya-gigiyena talablari asosida sertifikatlash quyidagilar uchun majburiy bo‘ldi:

  • barcha davlat chegara punktlari;
  • havo, temir yo‘l va avtobus bekatlari;
  • moddiy-madaniy meros ob’yektlari, muzeylar, teatrlar va boshqalar.

Ushbu chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 19.06.2020 yildagi №4755-sonli Qarori bilan Xavfsiz turizm jamg‘armasi Moliya vazirligi huzuridagi Inqirozga qarshi kurashish jamg‘armasining 20 milliard so‘m miqdordagi dastlabki to‘lovi, shuningdek, «Uzbekistan. Safe travel GUARANTEED» tizimi doirasida joriy etilayotgan ixtiyoriy sertifikatlashtirishdan o‘tish uchun to‘lanadigan bazaviy hisoblash miqdorining ikki baravari miqdoridagi to‘lov hisobidan shakllantirildi.

Koronavirus pandemiyasining salbiy ta’sirini kamaytirish uchun O‘zbekiston turizm sohasi ishtirokchilari bir qator imtiyoz va imtiyozlarga ega bo‘ldilar. Shunday qilib:

- turoperatorlar, turagentlar va joylashtirish vositalarining daromadlaridan olinadigan belgilangan soliq stavkasi 50%ga kamaytirildi;

- turoperatorlar, turagentlar va joylashtirish vositalari yuridik shaxslardan olinadigan yer solig‘i va mol-mulk solig‘ini to‘lashdan ozod etiladi;

- ijtimoiy soliq stavkasi 1% miqdorida belgilandi;

- turoperatorlar, turagentlar, shuningdek, joylashtirish vositalari uchun turistik faoliyat bilan shug‘ullanganlik yig‘imini hisoblash va to‘lash vaqtinchalik to‘xtatildi;

- joylashtirish vositalarini qurish uchun tijorat banklaridan ilgari berilgan kreditlar bo‘yicha turistik tashkilotlarning foiz xarajatlari qisman qoplandi;

- mehmonxonalarni tasniflash yoki modernizatsiya qilish uchun moddiy-texnik bazani yangilash, rekonstruksiya qilish va mustahkamlash xarajatlari qisman qoplandi.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 28 maydagi “Koronavirus pandemiyasining salbiy ta’sirini kamaytirish uchun turizm sohasini qo‘llab-quvvatlashga doir kechiktirib bo‘lmaydigan chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmonida 2020 yil 1 iyundan 2021 yil 1 martga qadar joylashtirish bo‘yicha xizmatlar (mehmonxona xizmatlari) narxining 10 foizi miqdorida joylashtirish vositalarini subsidiyalash ko‘zda tutilgan.

Umuman olganda, Davlat Rahbarining videoselektor yig‘ilishida qayd etishiga ko‘ra, 1750 ta sub’yektga mol-mulk solig‘i, yer va ijtimoiy soliqlar bo‘yicha qariyb 60 milliard so‘m miqdorida imtiyozlar berildi.

Turizm to‘g‘risidagi qonun hujjatlariga sharh

Mazkur davr mobaynida mahalliy va xorijiy tashrif buyuruvchilar uchun qulay shart-sharoitlar yaratish, turistik mahsulotlar turini diversifikatsiya qilish va eng muhimi sohaning huquqiy asosini takomillashtirish orqali uning investitsion jozibadorligini oshirish yo‘lida quyidagi yo‘nalishlarda 60 dan ortiq normativ-huquqiy xujjatlar qabul qilish orqali aniq natijalarga erishildi:

Viza talablarini soddalashtirish

Mamlakatlar orasida viza rejimini soddalashtirish fuqarolarning mobilligini ta’minlash bilan bir qatorda rasmiylashtirish xarajatlarni kamaytiradi va chet ellik sayyohlar oqimini ko‘paytiradi.

2018 yilda 9 ta davlat fuqarolari uchun O‘zbekistonda vizasiz rejim joriy qilingan bo‘lsa, 2019 yilda 47 ta, 2020 yilda 20 ta va 2021 yilda yana 5 ta mamlakat fuqarolari uchun viza talablari turli muddat doirasida bekor qilindi. 2021 yilning 15 aprel holatiga ko‘ra, fuqarolari uchun O‘zbekiston Respublikasida vizasiz rejim joriy qilingan mamlakatlar soni 90 tani tashkil qiladi.

Bundan tashqari 80ga yaqin mamlakat fuqarolari soddalashtirilgan tartibga ko‘ra elektron viza rasmiylashtirish imkoniyati ega bo‘ldi. Xorijiy davlat fuqarolarining alohida turlari uchun «Vatandosh», «Talaba», «Akademik», «Tibbiyot» va «Ziyorat» kabi yangi 5 xil viza turlari joriy qilindi. O‘zbekiston Respublikasi Turizm va Sport vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra viza rejimini soddalashtirish o‘zining ijobiy natijalarini ko‘rsatdi. 2019 yilda chet ellik sayyohlar sonining o‘sishi o‘rtacha 26 foizni tashkil qilgan bo‘lsa, vizasiz rejim joriy qilingan mamlakatlar o‘rtasida o‘sish ko‘rsatkichi 58 foizga yetgan.

Sayyohlik infratuzilmasini rivojlantirish

Sayyohlar sonining keskin o‘sishi natijasida yuzaga kelgan talabni qondirish maqsadida davlat tomonidan joylashtirish maskanlarini ko‘paytirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshirildi.

Birinchidan, hamyonbop joylashtirish maskanlari turiga mansub xostellar faoliyatini tartibga soluvchi 22 turdagi ortiqcha talablar bekor qilindi. Shu jumladan, xostellar tomonidan ko‘rsatiladigan mehmonxona xizmatlarini majburiy sertifikatsiyalash tartibi bekor qilinib, mehmon uylari va xostellar yagona reyestridan ro‘yhatdan o‘tgan holda faoliyat olib borish amaliyoti yo‘lga qo‘yildi.

Ikkinchidan, mamlakatda kichik turdagi mehmonxonalar sonini ko‘paytirish maqsadida Turkiya va Janubiy Koreya tajribasiga asoslangan 50 nomergacha bo‘lgan kichik mehmonxonalarning 8 turdagi namunaviy loyihalari tadbirkorlarga bepul taqdim etildi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, tarqatilgan loyihalarning umumiy qiymati 60 mlrd. so‘mdan oshiqni tashkil etadi.

Uchinchidan, turizm sohasiga xorijiy investitsiyalarni keng jalb qilish maqsadida, davlat xususiy sherikchilik shartlari asosida mehmonxonalar qurishga qator imtiyozlar joriy qilindi. Unga ko‘ra, qurilgan 3 yulduzli mehmonxonalarning har bir xonasi uchun davlat byudjeti mablag‘lari hisobiga 30 mln., 4 yulduzli mehmonxonalar uchun 40 mln. so‘m kompensatsiya ajratish belgilandi. Shu bilan birga, jahonga mashhur mehmonxona brenlarini jalb qilgan mehmonxonalarning royalti xarajatlarini qisman kompensatsiya qilish amaliyoti yo‘lga qo‘yildi. Unga ko‘ra, 3 yulduzli mehmonxonalarning har bir xonasi uchun 200 AQSh doll., 4 yulduzli mehmonxonalar uchun 400 doll ajratiladi.

Natijada, joylashtirish vositalarining soni keskin ko‘paydi. Xususan, 2016-2020 yillar oralig‘ida ularning soni 750 tadan 1308 taga, mavjud o‘rinlar soni esa 34 mingdan 62 mingga oshdi. Shuningdek, 2018-2020 yillar davomida mehmon uylarining soni 13 barobarga oshib, 1386 taga yetdi.

Sayyohlik xizmatlari tarkibini kengaytirish

MICE-turizm. Jahon Sayyohlik Tashkilotining hisob-kitoblariga ko‘ra, ish tufayli safar qilayotgan sayyoh safari davomida dam olish maqsadidagi sayyohga qaraganda 3-4 barobar ko‘proq sarf xarajat qiladi. Bundan tashqari, dam olish turizmi mavsumiy xarakterga ega bo‘lsa, ish turizmi yil davomida daromad keltirish imkoniyati mavjud.

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda turizm xizmatlari tarkibini diversifikatsiya qilish va turizmning yangi turlarini rivojlantirish bo‘yicha amaliy chora-tadbirlar olib borildi. Xususan, MICE turizm ya’ni, O‘zbekistonda turli uchrashuv, konferensiya va ko‘rgazmalarni tashkil etish orqali sayyohlar oqimini ko‘paytirishga katta e’tibor qaratilmoqda.

Xorazmda an’anaviy tarzda o‘tkaziladigan «Bahodirlar o‘yini» sport turniri, Surxondaryoda «Baxshichilik san’ati» festivali, Qoraqalpog‘istonda «Muynak-2019» avtoralli musobaqalari tashkil etildi. Shuningdek, O‘zbekistonda MICE-turizmni rivojlantirish bo‘yicha Vazirlar Mahkamasi tomonidan chora-tadbirlar rejasi ishlab chiqilib tasdiqlandi.

Kino turizm. Kino turizm mamlakatning imidjini shakllantirish uchun muhim vosita hisoblanadi. Bundan tashqari, potensial sayyohlar orasida mamlakat haqida ma’lumot beruvchi passiv reklama vazifasini ham o‘taydi.

Misol uchun, Sheryurak (Braveheart) filmining namoyishidan bir yil o‘tib, kino suratga olingan Shotlandiyaning Wallace monumentiga tashrif buyuruvchilar soni 300 foizga oshgan. Shunga o‘xshash boshqa bir filmning namoyishidan so‘ng film tasvirga olingan mehmonxona xonalari keyingi 3 yil uchun band qilingan.

O‘zbekistonda ham kino turizmini rivojlantirish bo‘yicha bir qator ishlar amalga oshirildi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida» Farmoni va Vazirlar Mahkamasining «O‘zbekiston Respublikasida kinoturizmni jadal rivojlantirish va mamlakat kino jozibadorligini keng targ‘ib qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida» Qarori qabul qilindi. Ularga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi hududida audiovizual mahsulotlarni yaratishda chet el kinokompaniyalariga xarajatlarining bir qismini qaytarish («rebate») tartibi to‘g‘risidagi nizomni ishlab chiqish nazarda tutilgan bo‘lib, hozirgi kunga qadar xorijiy kino-kompaniyalar tomonidan «Bazil», «Khuda Haafiz», «Al Safar» kabi audiovizual mahsulotlar tayyorlandi.

Ziyorat turizm. 2019 yilda chop etilgan Global musulmon turizmi indeksi hisobotiga ko‘ra, 2018 yilda ziyorat maqsadlarida safar qilgan musulmonlarning soni 140 million kishini tashkil qilgan va 2026 yilga kelib bu raqam 230 millionga yetishi kutilmoqda.

O‘tkan davr mobaynida O‘zbekistonda turizmning Ziyorat turini rivojlantirish va uning turistik xizmatlar eksportidagi ulushini oshirish bo‘yicha qator ishlar amalga oshirildi. Buxoroda 34 mamlakatdan tashrif buyurgan 120 xorijiy mehmonlar ishtirokida birinchi Ziyorat turizmi Forumi o‘tkazildi. Ziyorat turizmi bilan tashrif buyurgan sayyohlarga alohida qulaylik yaratish maqsadida mehmonxonalarda yangi talablar joriy etildi, respublika hududidagi masjidlarning xaritasi ishlab chiqilib, mobil dasturga joylashtirildi.

Amalga oshirilgan ishlar natijasida, «CrescentRating» tashkiloti tomonidan tuziladigan Global musulmon turizmi indeksida O‘zbekiston 10 pog‘onaga ko‘tarilib 22-o‘rinni egalladi.

Tibbiy turizm. Texas universiteti professori Hamid Beladi tomonidan olib borilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, tibbiy turizmdan olingan daromadlarning 1%ga o‘sishi real YaIMning yillik o‘sish sur’atlarini 0,0019%ga oshiradi. Tailand va Malayziya misollarida Naranong, Klijs kabi ko‘plab boshqa tadqiqotchilar tibbiy turizmning qabul qiluvchi mamlakat iqtisodiyotiga bevosita ijobiy ta’sirini tasdiqlaydi.

Shuningdek, O‘zbekistonda tibbiy turizmni rivojlantirish va tibbiyot maskanlariga ko‘proq sayyohlarni jalb qilish bo‘yicha turli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Xususan, mamlakatning eng yirik davlat va xususiy tibbiyot muassasalari bilan hamkorlikda konferensiyalar, o‘quv seminarlari o‘tkazilmoqda. Bunda, sayyohlarga tibbiy xizmat ko‘rsatishda xususiy tibbiy klinikalarning o‘rni katta.

Ma’lumotlarga ko‘ra, 2019 yilda O‘zbekistonga tibbiy maqsadlarda tashrif buyurgan chet ellik fuqarolar soni 50 mingdan oshdi. Aslida, bu raqam bir necha barobar ko‘proq bo‘lishi mumkin, chunki xususiy tibbiyot klinikalariga tashrif buyuradigan sayyohlar sonini aniqlash hali hanuz mukammal vazifa sifatida qolmoqda.

10 dan ortiq nufuzli xorijiy nashrlar O‘zbekistonni eng jozibador sayyohlik yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etdi.

O‘zbekistonda turizmni iqtisodiyotning strategik sohalaridan biriga aylantirish bo‘yicha qilingan ishlar turli reyting va nominatsiyalarda ham o‘z aksini topdi.

Xususan, so‘nggi yillarda O‘zbekiston «The guardian» nashri tomonidan dunyoning eng yaxshi sayyohlik yo‘nalishi, «Wanderlust» nazdida eng tez rivojlanayotgan davlat, «grandvoyage» hisob-kitobiga ko‘ra eng yaxshi rivojlanayotgan sayyohlik yo‘nalishi deb topildi. Undan tashqari BMT huzuridagi Jahon turizm tashkiloti O‘zbekistonni turizm sohasida shiddat bilan rivojlanayotgan davlatlar ro‘yhatida 4-o‘rin bilan baholadi.

Ammo, sohada o‘z yechimini kutib turgan muammolar ham kam emas. Transport xarajatlarining qo‘shni davlatlar bilan solishtirganda karrasiga yuqori ekanligi, aviayo‘nalishlarning diversifikatsiya qilinmaganligi shuningdek, yo‘l, sanitar va informatsion infratuzilma ob’yektlari sifatining pastligi, gid va ekskursovod xizmatlarining talabga nisbatan keskin yetishmovchiligi sayyohlar nazdida O‘zbekistonning turistik jozibadorligiga putr yetkazuvchi omillardan hisoblanadi. Mavjud muammolarni tez va sifatli hal qilish pandemiyadan keyingi davrda O‘zbekistonning turizm imkoniyatlarini «davolashda» katta ahamiyat kasb etadi.

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda sayyohlik sohasini innovatsiya va raqamlashtirish orqali o‘zgartirish zaruriyati mavjud. Egallanmagan imkoniyat sifatida endi rivojlanayotgan agro va etno turizm kabi bozor segmentlarini rivojlantirish lozim.

Turizmni rivojlantirishning jahon amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, mazkur industriyani yuqori daromadli sohaga aylantirish uchun davlat va xususiy sektordagi barcha ishtirokchilarning sa’y-harakatlarini birlashtirish va mustahkamlash zarur. Bunda, hukumatning roli xalqaro, hukumat va xususiy sektor darajalarida turizm sohasidagi rivojlanish siyosatini muvofiqlashtirish va rejalashtirishni ta’minlashdir.

Mavjud muammolarni tezkor va sifatli yechish pandemiyadan keyingi davrda O‘zbekistonda turizm imkoniyatlarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.

Hasanjon Majidov,

Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi

yetakchi ilmiy xodimi

Bugun.uz uchun tayyorladi


Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar