Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази шарҳи: Ўзбекистонда тўрт йил ичида рақамли иқтисодиётни ривожлантириш

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази шарҳи: Ўзбекистонда тўрт йил ичида рақамли иқтисодиётни ривожлантириш

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази (CERR) илмий ходимлари Юрий Кутбитдинов ва Бахтиёр Исмоилов "Газета.uz" учун Ўзбекистонда рақамли иқтисодиётни ривожлантириш бўйича тадқиқотлар тайёрлади.

Сўнгги тўрт йил ичида Ўзбекистон ахборот технологияларини ривожлантириш борасида катта қадам ташланди, бу иқтисодиётнинг кўплаб соҳаларида рақамлаштириш жараёнларини кенгайтириш ва унинг рақамли деб аталадиган улушини оширишга ёрдам берди.

Рақамли иқтисодиётнинг таркибий қисмларига электрон тижорат, "Электрон ҳукумат" тизими, иқтисодиётнинг турли тармоқларида, хизмат кўрсатиш соҳаларида "ақлли" (smart) технологияларни жорий этиш, "Ақлли шаҳар", "Хавфсиз шаҳар"ни яратиш шунингдек, “Буюмлар Интернет”дан кенг фойдаланиш ва бошқалар киради.

Рақамли иқтисодиётнинг ривожланиш даражаси ахборот-коммуникация технологиялари (АКТ)нинг ривожланиш даражаси билан бевосита боғлиқ бўлган холда, одатда турли кўрсаткичлар билан баҳоланади. Ушбу кўрсаткичлар қуйидагилардан иборат: рақамли иқтисодиётнинг ЯИМдаги улуши, АКТ саноатига киритилган инвестициялар ҳажми, Интернет тезлиги, унинг мамлакат ҳудудини қамраб олиши ва аҳоли фойдаланиши учун қулайлиги, электрон тижоратнинг ривожланиш даражаси, "Электрон ҳукумат" тизимидаги давлат хизматлари улуши, АКТ соҳасидаги мутахассислар билан ташкилотларнинг таъминланиши ва бошқалар.

Бундан ташқари, мамлакатда ахборот технологияларининг ривожланиш даражасини баҳолайдиган халқаро рейтинглардаги кўрсаткичлар муҳим аҳамиятга эга.

Ўзбекистон ушбу кўрсаткичларнинг аксарияти бўйича 2016 йилдан буён сезиларли ютуқларга эришди. Шундай қилиб, "ахборот-коммуникация" соҳасида хизмат кўрсатиш соҳасида яратилган ялпи қўшилган қиймат 2016 йилдан бошлаб 2 бараварга ошиб, 4,4 дан 8,8 трлн. сўмгача, "ахборот-коммуникация" иқтисодий фаолият тури бўйича кўрсатилган хизматлар ҳажми эса 2 бараварга ўсиб, 6,3 дан 12,9 трлн. сўмгача ошди.

2016-2020 йиллар мобайнида "ахборот-коммуникация" фаолият тури бўйича асосий капиталга инвестициялар ҳажмининг 4 бараварга кўпайиши (1,2 трлн. сўмдан 4,8 трлн. сўмгача), шу жумладан, хорижий инвестициялар ва кредитлар ҳажми 2,5 бараварга кўпайиши (0,8 трлн. сўмдан 2,0 трлн. сўмгача) АКТ соҳасининг ривожланиши учун катта имкониятлар яратди.

2016-2020 йилларда ялпи қўшилган қийматда "ахборот-коммуникация" соҳасидаги хизматлар ҳажмининг ўсиш динамикаси (трлн. сўм).

2016 й

2017 й

2018 й

2019 й

2020 й

ЯИМ

242,5

302,5

406,6

510,1

580,2

Саноатнинг ялпи қўшилган қиймати

220,1

267,7

361,1

464,9

535,8

“Ахборот-коммуникация” соҳалари

4,4

5,7

7,0

7,4

8,8

Манба: Давлат Статистика қўмитаси

2016-2020 йилларда "ахборот-коммуникация" иқтисодий фаолият тури бўйича кўрсатиладиган хизматлар ҳажмининг ўсиш динамикаси (трлн.сўм).

2016 й

2017 й

2018 й

2019 й

2020 й

Хизматлар-жами,

97,1

118,8

150,9

193,7

218,9

ўсиш суръатлари (%)

114,7

110,7

108,9

113,2

102,3

"ахборотлаштириш ва алоқа" соҳаси

6,3

8,2

10,3

10,9

12,9

ўсиш суръатлари (%)

114,6

121,3

115,9

108,3

115,3

Манба: Давлат Статистика қўмитаси

Ўзбекистон халқаро рейтингларда

Мамлакатда ахборот технологиялари ривожланишини баҳолаш бўйича халқаро рейтингларда Ўзбекистон кўрсаткичлари яхшилашини алоҳида таъкидлаш жоиз. Ушбу рейтингларда эгаллаб турган жой билан бирга, ушбу соҳанинг ривожланиш ҳолатини акс эттирувчи бир вақтнинг ўзида бир неча параметрларни ҳисобга олган индекс кўрсатилади.

Шундай индекслардан бири Телекоммуникация инфратузилмаси индекси (Telecommunication Infrastructure Index – TII) бўлиб, у мамлакатнинг 100 аҳолисига тўғри келадиган қуйидаги кўрсаткичлар асосида шакллантирилади: интернетдан фойдаланувчилар сони ва стационар телефон линиялари, шунингдек, мобил алоқа абонентлари, симсиз кенг полосали ва стационар кенг полосали тармоқлар. 2016 йилдан бошлаб Ўзбекистон бу кўрсаткич бўйича 0,246 дан 0,472 гача кўрсаткичини яхшилади.

Халқаро телекоммуникация ташкилоти томонидан 2017 охирида дунёнинг 176 мамлакатлари орасида АКТ ривожланиш Индекси (ICT Development Index – IDI) тузилган. IDI индекси AКТдан фойдаланиш имкониятини, улардан фойдаланиш даражасини ва аҳоли томонидан AКТдан фойдаланишнинг амалий кўникмаларини акс эттирувчи 11та статистик кўрсаткичдан иборат. Ҳозирда IDI индексини тузишнинг янги методологияси ишлаб чиқилмоқда. IDI индексининг сўнгги рейтингида Ўзбекистон 2016 йилга нисбатан 8 поғонага кўтарилиб, дунёнинг 176 мамлакати орасида 95-ўринни (индекс кўрсаткичи - 4,9) эгаллади.

Глобал киберхавфсизлик индекси ҳам Халқаро телекоммуникация ташкилоти томонидан тузилади ва ҳукуматнинг бешта соҳадаги мажбуриятлари даражасини баҳолайди: ҳуқуқий чора-тадбирлар, техник чора-тадбирлар, ташкилий чора-тадбирлар, салоҳиятни ривожлантириш ва халқаро ҳамкорлик. Ўзбекистон 2016 йилдан буён ушбу рейтингда 0,1471дан 0,666га ўз кўрсаткичини яхшилаб, 175 мамлакат орасида 93-ўриндан 52-ўринга кўтарилди.

Мобил алоқа Индекси халқаро мобил алоқа операторлари Ассоциацияси (ёки " GSMA Ассоциацияси") томонидан тузилади, унга Ўзбекистоннинг барча мобил операторлари ҳам аъзо булиб кирган. Индекс мобил Интернетнинг ривожланиш ва фойдаланиш даражасини кўрсатади. Индекс 170 дан ортиқ мамлакатлардаги кўрсаткичларни мобил интернетни жорий этишга ёрдам берадиган асосий омиллар: инфратузилма, қулайлик, истеъмолчиларнинг тайёрлиги, контент ва хизматларга нисбатан ўлчайди.

Мобил алоқа Индексида Ўзбекистоннинг кўрсаткичлари

2016 й

2017 й

2018 й

2019 й

Мобил алоқа Индекси

36,9

40,7

44,5

46,8

Рейтингдаги ўрни

(170 мамлакат орасида)

134

132

127

124

Манба: https://www.mobileconnectivityindex.com/#year=2016&zoneIsocode=UZB

Рақамли иқтисодиётни ривожлантириш бўйича истиқболли режалар

Президентнинг 2020 йил 5 октябрдаги фармони билан "Рақамли Ўзбекистон - 2030" Стратегияси тасдиқланди, унда келгуси икки йилда мамлакатимиз ҳудудлари ва иқтисодиётнинг реал сектори тармоқларидаги корхоналарда бошқарув, ишлаб чиқариш ва логистика жараёнларини рақамлаштириш бўйича 280 дан ортиқ лойҳаларни амалга ошириш режалаштирилган.

«Рақамли Ўзбекистон — 2030» Стратегиясининг мақсадли кўрсаткичлар

Кўрсаткич номи

Ўлчов бирлиги

Жорий ҳолати

Йиллар кесимидаги мақсадлар

2022

2025

2030

Республика бўйлаб қурилган оптик толали алоқа тармоғининг узунлиги

минг км

41

70

120

250

Республика ҳудудларининг юқори тезликдаги Интернет жаҳон ахборот тармоғи билан қамров даражаси

фоиз

67

74

85

100

Ижтимоий объектларнинг юқори тезликдаги Интернет жаҳон ахборот тармоғи билан таъминланганлик даражаси

фоиз

45

100

100

100

Уй хўжаликларининг кенг полосали Интернет жаҳон ахборот тармоғи билан таъминланганлик даражаси

фоиз

67

74

85

100

Аҳоли пунктларининг кенг полосали мобил алоқа тармоғи билан қамров даражаси

фоиз

78

100

100

100

Электрон ҳукуматни ривожлантириш халқаро рейтингида «Электрон ҳукуматни ривожлантириш индекси»нинг самарадорлик кўрсаткичи

балл

(0-1 оралиғида)

0,66

0,70

0,75

0,86

Давлат хизматлари марказлари томонидан кўрсатиладиган давлат хизматларига нисбатан Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали кўрсатиладиган электрон давлат хизматларининг улуши

фоиз

34

60

70

90

Ягона интерактив давлат хизматлари портали электрон давлат хизматларига нисбатан мобил қурилмалар ёрдамида фойдаланиш имкониятига эга электрон давлат хизматлари улуши

фоиз

5

30

42

60

Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали кўрсатиладиган транзакциявий хизматлар улуши

фоиз

25

45

60

75

Корхона ресурсларини бошқариш тизимини (ERP) жорий қилган йирик хўжалик юритувчи субъектлар улуши

фоиз

20

40

65

100

Онлайн банк хизматлари фойдаланувчилари сони (юридик ва жисмоний шахслар)

млн нафар

10

15

17

20

Дастурий маҳсулотлар ва ахборот технологиялари технологик паркининг инкубация ва акселерация дастурларига киритилган стартап-лойиҳалар сони

дона

50

250

700

2 300

Ахборот технологиялари соҳасида кадрларни тайёрлаш бўйича олий таълим ва ўрта махсус таълим муассасаларига қабул квоталар сони

минг

7

12

15

20

Яқин келажакда рақамли иқтисодиётнинг мамлакат ялпи ички маҳсулотидаги улушини 2 бараварга кўпайтириш мақсади қўйилди.

Кейинги икки йилда рақамли инфратузилмани ривожлантириш учун қарийб 2,5 миллиард доллар инвестицияни жалб қилиш режалаштирилган. Тошкент шаҳарларидаги учта йирик маълумотлар марказларини (5 Пбайтдан 10 Пбайтгача кенгайтириш), Бухоро ва Қўқонда (ҳар бири 50 Пбайтгача) ишга тушириш, шунингдек, белгиланган телекоммуникация тармоғини янада кенгайтириш ва мобил алоқа тармоғини модернизация қилиш режалаштирилган. Натижада ҳар бир аҳоли пунктида уй хўжаликлари камида 10 Мбит/с тезликда Интернетга кириш имкониятига эга бўладилар.

IT мутахассисларини тайёрлаш

Ўзбекистонда 120 дан ортиқ олий ўқув юртлари фаолият юритмоқда, уларнинг ҳар бирида рақамли таълим модули жорий этилмоқда ва инкубация марказлари очилмоқда. Вертикал таълимнинг мутлақо янги тизими яратишга қаратилган IT-таълимни ривожлантириш дастури қабул қилинди. 2020 йилда "бир миллион" дастурчи номли лойиҳа амалга оширилиши бошланди, бу эса дастурий кўникмаларни бепул ўқитиш имконини яратди ва унинг доирасида 130 мингдан ортиқ тингловчилар таълим олишмоқда.

Республика туманларида IT-кўникмаларни ўзлаштириш учун кенг кўламли таълим дастурларини таъминловчи ўқув марказлари ташкил этилмоқда. Ҳозирда 100 дан ортиқ бундай марказлар очилган бўлиб, 85 мингдан ортиқ тингловчи ўқитилади, 2021 йилда қўшимча равишда 200 га яқин мана шундай марказ очиш кўзда тутилмоқда. Тренингдан сўнг, марказ битирувчилари мамлакатнинг ҳар бир минтақасида очилган IT-Парк филиаллари тармоғида фриланcерлар, стартаплар ва ҳатто IT кампанияларининг асосчилари сифатида ўзларининг потенциалини очиб бериши мумкин.

Хулоса

Ўтган 2020 йил “Илм-маърифат ва рақамли иқтисодиётни ривожлантириш йили” деб эълон қилинди ва келгуси 5 йил давомида рақамли иқтисодиётга фаол ўтиш асосий устувор вазифалардан бири сифатида белгиланди.

Товарлар ва хизматлар ишлаб чиқариш жараёнларида рақамли технологияларни жорий этишнинг истиқболлари ва рентабеллиги муваффақиятли бизнесни ривожлантиришнинг турли мисолларида учрайди. Капиталлашув бўйича дунёдаги ўнта энг йирик компаниянинг саккизтаси «Apple», «Microsoft», «Alphabet», «Amazon», «facebook», «Alibaba Group», «Tencent», «Visa Inc.» рақамли ҳисобланади.

Хорижий мамлакатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, рақамли иқтисодиёт бир вақтнинг ўзида кенг соҳаларда ривожланмоқда ва чекланган миқдордаги компаниялар томонидан, уларга махсус ваколатлар ва ресурслар берилган бўлса ҳам, одатда қурилмайди. Шунинг учун рақамли иқтисодиётда асосий ролни кучли тадбиркорлик ва инновацион ёндашувга эга бўлган хусусий бизнес эгаллаши, давлат эса хусусий ташаббус учун инфратузилма ва шароит яратиши билан шуғулланиш керак.

Энг муҳими, мамлакатда AКТни, шу жумладан, арзон нархда юқори тезликдаги Интернетни ривожлантириш, хусусий бизнеснинг меҳнат унумдорлигини ошириш, харажатларни камайтириш, шунингдек, ишлаб чиқариш ва даромадни ошириш учун турли ишлаб чиқариш жараёнларига рақамли технологияларни жорий этишга қизиқиши билан ҳамнафас бўлиши керак.

Ўзбекистонда рақамли иқтисодиётни ривожлантириш учун зарур шарт-шароитларни яратиш бўйича давлат ўз ролини муваффақиятли уддаламоқда, бу эришилган натижалар ва яқин истиқболга мўлжалланган улкан мақсадлардан далолат беради.


Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар