Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi sharhi: O‘zbekistonda to‘rt yil ichida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish

Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi sharhi: O‘zbekistonda to‘rt yil ichida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish

Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi (CERR) ilmiy xodimlari Yuriy Kutbitdinov va Baxtiyor Ismoilov "Gazeta.uz" uchun O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha tadqiqotlar tayyorladi.

So‘nggi to‘rt yil ichida O‘zbekiston axborot texnologiyalarini rivojlantirish borasida katta qadam tashlandi, bu iqtisodiyotning ko‘plab sohalarida raqamlashtirish jarayonlarini kengaytirish va uning raqamli deb ataladigan ulushini oshirishga yordam berdi.

Raqamli iqtisodiyotning tarkibiy qismlariga elektron tijorat, "Elektron hukumat" tizimi, iqtisodiyotning turli tarmoqlarida, xizmat ko‘rsatish sohalarida "aqlli" (smart) texnologiyalarni joriy etish, "Aqlli shahar", "Xavfsiz shahar"ni yaratish shuningdek, “Buyumlar Internet”dan keng foydalanish va boshqalar kiradi.

Raqamli iqtisodiyotning rivojlanish darajasi axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)ning rivojlanish darajasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan xolda, odatda turli ko‘rsatkichlar bilan baholanadi. Ushbu ko‘rsatkichlar quyidagilardan iborat: raqamli iqtisodiyotning YaIMdagi ulushi, AKT sanoatiga kiritilgan investitsiyalar hajmi, Internet tezligi, uning mamlakat hududini qamrab olishi va aholi foydalanishi uchun qulayligi, elektron tijoratning rivojlanish darajasi, "Elektron hukumat" tizimidagi davlat xizmatlari ulushi, AKT sohasidagi mutaxassislar bilan tashkilotlarning ta’minlanishi va boshqalar.

Bundan tashqari, mamlakatda axborot texnologiyalarining rivojlanish darajasini baholaydigan xalqaro reytinglardagi ko‘rsatkichlar muhim ahamiyatga ega.

O‘zbekiston ushbu ko‘rsatkichlarning aksariyati bo‘yicha 2016 yildan buyon sezilarli yutuqlarga erishdi. Shunday qilib, "axborot-kommunikatsiya" sohasida xizmat ko‘rsatish sohasida yaratilgan yalpi qo‘shilgan qiymat 2016 yildan boshlab 2 baravarga oshib, 4,4 dan 8,8 trln. so‘mgacha, "axborot-kommunikatsiya" iqtisodiy faoliyat turi bo‘yicha ko‘rsatilgan xizmatlar hajmi esa 2 baravarga o‘sib, 6,3 dan 12,9 trln. so‘mgacha oshdi.

2016-2020 yillar mobaynida "axborot-kommunikatsiya" faoliyat turi bo‘yicha asosiy kapitalga investitsiyalar hajmining 4 baravarga ko‘payishi (1,2 trln. so‘mdan 4,8 trln. so‘mgacha), shu jumladan, xorijiy investitsiyalar va kreditlar hajmi 2,5 baravarga ko‘payishi (0,8 trln. so‘mdan 2,0 trln. so‘mgacha) AKT sohasining rivojlanishi uchun katta imkoniyatlar yaratdi.

2016-2020 yillarda yalpi qo‘shilgan qiymatda "axborot-kommunikatsiya" sohasidagi xizmatlar hajmining o‘sish dinamikasi (trln. so‘m).

2016 y

2017 y

2018 y

2019 y

2020 y

YaIM

242,5

302,5

406,6

510,1

580,2

Sanoatning yalpi qo‘shilgan qiymati

220,1

267,7

361,1

464,9

535,8

“Axborot-kommunikatsiya” sohalari

4,4

5,7

7,0

7,4

8,8

Manba: Davlat Statistika qo‘mitasi

2016-2020 yillarda "axborot-kommunikatsiya" iqtisodiy faoliyat turi bo‘yicha ko‘rsatiladigan xizmatlar hajmining o‘sish dinamikasi (trln.so‘m).

2016 y

2017 y

2018 y

2019 y

2020 y

Xizmatlar-jami,

97,1

118,8

150,9

193,7

218,9

o‘sish sur’atlari (%)

114,7

110,7

108,9

113,2

102,3

"axborotlashtirish va aloqa" sohasi

6,3

8,2

10,3

10,9

12,9

o‘sish sur’atlari (%)

114,6

121,3

115,9

108,3

115,3

Manba: Davlat Statistika qo‘mitasi

O‘zbekiston xalqaro reytinglarda

Mamlakatda axborot texnologiyalari rivojlanishini baholash bo‘yicha xalqaro reytinglarda O‘zbekiston ko‘rsatkichlari yaxshilashini alohida ta’kidlash joiz. Ushbu reytinglarda egallab turgan joy bilan birga, ushbu sohaning rivojlanish holatini aks ettiruvchi bir vaqtning o‘zida bir necha parametrlarni hisobga olgan indeks ko‘rsatiladi.

Shunday indekslardan biri Telekommunikatsiya infratuzilmasi indeksi (Telecommunication Infrastructure Index – TII) bo‘lib, u mamlakatning 100 aholisiga to‘g‘ri keladigan quyidagi ko‘rsatkichlar asosida shakllantiriladi: internetdan foydalanuvchilar soni va statsionar telefon liniyalari, shuningdek, mobil aloqa abonentlari, simsiz keng polosali va statsionar keng polosali tarmoqlar. 2016 yildan boshlab O‘zbekiston bu ko‘rsatkich bo‘yicha 0,246 dan 0,472 gacha ko‘rsatkichini yaxshiladi.

Xalqaro telekommunikatsiya tashkiloti tomonidan 2017 oxirida dunyoning 176 mamlakatlari orasida AKT rivojlanish Indeksi (ICT Development Index – IDI) tuzilgan. IDI indeksi AKTdan foydalanish imkoniyatini, ulardan foydalanish darajasini va aholi tomonidan AKTdan foydalanishning amaliy ko‘nikmalarini aks ettiruvchi 11ta statistik ko‘rsatkichdan iborat. Hozirda IDI indeksini tuzishning yangi metodologiyasi ishlab chiqilmoqda. IDI indeksining so‘nggi reytingida O‘zbekiston 2016 yilga nisbatan 8 pog‘onaga ko‘tarilib, dunyoning 176 mamlakati orasida 95-o‘rinni (indeks ko‘rsatkichi - 4,9) egalladi.

Global kiberxavfsizlik indeksi ham Xalqaro telekommunikatsiya tashkiloti tomonidan tuziladi va hukumatning beshta sohadagi majburiyatlari darajasini baholaydi: huquqiy chora-tadbirlar, texnik chora-tadbirlar, tashkiliy chora-tadbirlar, salohiyatni rivojlantirish va xalqaro hamkorlik. O‘zbekiston 2016 yildan buyon ushbu reytingda 0,1471dan 0,666ga o‘z ko‘rsatkichini yaxshilab, 175 mamlakat orasida 93-o‘rindan 52-o‘ringa ko‘tarildi.

Mobil aloqa Indeksi xalqaro mobil aloqa operatorlari Assotsiatsiyasi (yoki "GSMA Assotsiatsiyasi") tomonidan tuziladi, unga O‘zbekistonning barcha mobil operatorlari ham a’zo bulib kirgan. Indeks mobil Internetning rivojlanish va foydalanish darajasini ko‘rsatadi. Indeks 170 dan ortiq mamlakatlardagi ko‘rsatkichlarni mobil internetni joriy etishga yordam beradigan asosiy omillar: infratuzilma, qulaylik, iste’molchilarning tayyorligi, kontent va xizmatlarga nisbatan o‘lchaydi.

2016 y

2017 y

2018 y

2019 y

Mobil aloqa Indeksi

36,9

40,7

44,5

46,8

Reytingdagi o‘rni (170 mamlakat orasida)

134

132

127

124

Manba: https://www.mobileconnectivityindex.com/#year=2016&zoneIsocode=UZB

Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha istiqbolli rejalar

Prezidentning 2020 yil 5 oktyabrdagi farmoni bilan "Raqamli O‘zbekiston - 2030" Strategiyasi tasdiqlandi, unda kelgusi ikki yilda mamlakatimiz hududlari va iqtisodiyotning real sektori tarmoqlaridagi korxonalarda boshqaruv, ishlab chiqarish va logistika jarayonlarini raqamlashtirish bo‘yicha 280 dan ortiq loyhalarni amalga oshirish rejalashtirilgan.

«Raqamli O‘zbekiston — 2030» Strategiyasining maqsadli ko‘rsatkichlar

Ko‘rsatkich nomi

O‘lchov birligi

Joriy holati

Yillar kesimidagi maqsadlar

2022

2025

2030

Respublika bo‘ylab qurilgan optik tolali aloqa tarmog‘ining uzunligi

ming km

41

70

120

250

Respublika hududlarining yuqori tezlikdagi Internet jahon axborot tarmog‘i bilan qamrov darajasi

foiz

67

74

85

100

Ijtimoiy ob’yektlarning yuqori tezlikdagi Internet jahon axborot tarmog‘i bilan ta’minlanganlik darajasi

foiz

45

100

100

100

Uy xo‘jaliklarining keng polosali Internet jahon axborot tarmog‘i bilan ta’minlanganlik darajasi

foiz

67

74

85

100

Aholi punktlarining keng polosali mobil aloqa tarmog‘i bilan qamrov darajasi

foiz

78

100

100

100

Elektron hukumatni rivojlantirish xalqaro reytingida «Elektron hukumatni rivojlantirish indeksi»ning samaradorlik ko‘rsatkichi

ball

(0-1 oralig‘ida)

0,66

0,70

0,75

0,86

Davlat xizmatlari markazlari tomonidan ko‘rsatiladigan davlat xizmatlariga nisbatan Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali ko‘rsatiladigan elektron davlat xizmatlarining ulushi

foiz

34

60

70

90

Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali elektron davlat xizmatlariga nisbatan mobil qurilmalar yordamida foydalanish imkoniyatiga ega elektron davlat xizmatlari ulushi

foiz

5

30

42

60

Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali ko‘rsatiladigan tranzaksiyaviy xizmatlar ulushi

foiz

25

45

60

75

Korxona resurslarini boshqarish tizimini (ERP) joriy qilgan yirik xo‘jalik yurituvchi sub’yektlar ulushi

foiz

20

40

65

100

Onlayn bank xizmatlari foydalanuvchilari soni (yuridik va jismoniy shaxslar)

mln nafar

10

15

17

20

Dasturiy mahsulotlar va axborot texnologiyalari texnologik parkining inkubatsiya va akseleratsiya dasturlariga kiritilgan startap-loyihalar soni

dona

50

250

700

2 300

Axborot texnologiyalari sohasida kadrlarni tayyorlash bo‘yicha oliy ta’lim va o‘rta maxsus ta’lim muassasalariga qabul kvotalar soni

ming

7

12

15

20

Yaqin kelajakda raqamli iqtisodiyotning mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi ulushini 2 baravarga ko‘paytirish maqsadi qo‘yildi.

Keyingi ikki yilda raqamli infratuzilmani rivojlantirish uchun qariyb 2,5 milliard dollar investitsiyani jalb qilish rejalashtirilgan. Toshkent shaharlaridagi uchta yirik ma’lumotlar markazlarini (5 Pbaytdan 10 Pbaytgacha kengaytirish), Buxoro va Qo‘qonda (har biri 50 Pbaytgacha) ishga tushirish, shuningdek, belgilangan telekommunikatsiya tarmog‘ini yanada kengaytirish va mobil aloqa tarmog‘ini modernizatsiya qilish rejalashtirilgan. Natijada har bir aholi punktida uy xo‘jaliklari kamida 10 Mbit/s tezlikda Internetga kirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.

IT mutaxassislarini tayyorlash

O‘zbekistonda 120 dan ortiq oliy o‘quv yurtlari faoliyat yuritmoqda, ularning har birida raqamli ta’lim moduli joriy etilmoqda va inkubatsiya markazlari ochilmoqda. Vertikal ta’limning mutlaqo yangi tizimi yaratishga qaratilgan IT-ta’limni rivojlantirish dasturi qabul qilindi. 2020 yilda "bir million" dasturchi nomli loyiha amalga oshirilishi boshlandi, bu esa dasturiy ko‘nikmalarni bepul o‘qitish imkonini yaratdi va uning doirasida 130 mingdan ortiq tinglovchilar ta’lim olishmoqda.

Respublika tumanlarida IT-ko‘nikmalarni o‘zlashtirish uchun keng ko‘lamli ta’lim dasturlarini ta’minlovchi o‘quv markazlari tashkil etilmoqda. Hozirda 100 dan ortiq bunday markazlar ochilgan bo‘lib, 85 mingdan ortiq tinglovchi o‘qitiladi, 2021 yilda qo‘shimcha ravishda 200 ga yaqin mana shunday markaz ochish ko‘zda tutilmoqda. Treningdan so‘ng, markaz bitiruvchilari mamlakatning har bir mintaqasida ochilgan IT-Park filiallari tarmog‘ida frilancyerlar, startaplar va hatto IT kampaniyalarining asoschilari sifatida o‘zlarining potensialini ochib berishi mumkin.

Xulosa

O‘tgan 2020 yil “Ilm-ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili” deb e’lon qilindi va kelgusi 5 yil davomida raqamli iqtisodiyotga faol o‘tish asosiy ustuvor vazifalardan biri sifatida belgilandi.

Tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish jarayonlarida raqamli texnologiyalarni joriy etishning istiqbollari va rentabelligi muvaffaqiyatli biznesni rivojlantirishning turli misollarida uchraydi. Kapitallashuv bo‘yicha dunyodagi o‘nta eng yirik kompaniyaning sakkiztasi «Apple», «Microsoft», «Alphabet», «Amazon», «facebook», «Alibaba Group», «Tencent», «Visa Inc.» raqamli hisoblanadi.

Xorijiy mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyot bir vaqtning o‘zida keng sohalarda rivojlanmoqda va cheklangan miqdordagi kompaniyalar tomonidan, ularga maxsus vakolatlar va resurslar berilgan bo‘lsa ham, odatda qurilmaydi. Shuning uchun raqamli iqtisodiyotda asosiy rolni kuchli tadbirkorlik va innovatsion yondashuvga ega bo‘lgan xususiy biznes egallashi, davlat esa xususiy tashabbus uchun infratuzilma va sharoit yaratishi bilan shug‘ullanish kerak.

Eng muhimi, mamlakatda AKTni, shu jumladan, arzon narxda yuqori tezlikdagi Internetni rivojlantirish, xususiy biznesning mehnat unumdorligini oshirish, xarajatlarni kamaytirish, shuningdek, ishlab chiqarish va daromadni oshirish uchun turli ishlab chiqarish jarayonlariga raqamli texnologiyalarni joriy etishga qiziqishi bilan hamnafas bo‘lishi kerak.

O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish bo‘yicha davlat o‘z rolini muvaffaqiyatli uddalamoqda, bu erishilgan natijalar va yaqin istiqbolga mo‘ljallangan ulkan maqsadlardan dalolat beradi.


Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar