Барқарор электр таъминоти дунёнинг кўплаб мамлакатлари учун долзарб мавзу бўлиб қолмоқда - Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази эксперти

Барқарор электр таъминоти дунёнинг кўплаб мамлакатлари учун долзарб мавзу бўлиб қолмоқда - Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази эксперти

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази (CERR) эксперти Виктор Абатуров энергетика соҳасида нима бўлаётгани ва у қандай ривожланаётганини таҳлил қилди.

– Аномал иссиқлик электр энергиясининг вақтинча узилишларига сабаб бўлди. Бу, албатта, аҳоли ва бизнес учун муайян ноқулайликлар ва йўқотишларга олиб келади. Ва бу бородаги норозилик кўпинча ижтимоий тармоқларда тарқалади.

Баъзи баёнотларда фақат бизнинг энергетикамиз электр таъминотида узилишлар мавжуд эканлигини таъкидланади. Бошқалар, электр энергиясини эркинлаштириш бўйича хусусий ислоҳотлар, рақобатбардошлик ва бозор нархларини ўз ичига олган чуқур ислоҳотлар бўлмаганлиги сабабли, электр узилишлари аниқ содир бўлмоқда, деб ҳисоблашади. Aслида, бу ҳақиқатдан узоқдир, лекин буни тушуниш учун ушбу масалалар бўйича батафсилроқ тўхталиш керак.

Ўчириш – одатий ҳол

Барқарор электр таъминоти дунёнинг кўплаб мамлакатлари учун долзарб мавзу бўлиб қолмоқда. Электр узилишлари ва тўсатдан электр узилишларидан нафақат етарли даражада ислоҳ қилинмаган энергетика соҳасига эга бўлган ривожланаётган мамлакатлар, балки энг ривожланган, бир неча бор ўз энергиясини ислоҳ қилган, эркин электр энергияси бозори ва унда кучли рақобат билан тўла шаклланган хусусий секторга эга бўлган давлатлар ҳам азият чекмоқда.

Масалан, 2019 йилда Баҳрайн, Словакия ва Қозоғистон ортда қолдириб, энг юқори сифатли электр энергияси билан таъминланган 20 мамлакатлар рўйхатида охирги ўринни эгаллаган АҚШни олайлик. Россия ҳатто ушбу Топ 20 га киртилмаган. АҚШ Энергетика вазирлигининг маълумотларига кўра, авариялар ва электр узилишларидан кўрилган зарарлар мамлакат иқтисодиётига ҳар йили 150 миллиард долларга тушади.

Электр таъминотидаги узилишлар, тавсия этилган этилган моделга кўра ислоҳ қилинган бошқа мамлакатлар учун ҳам хосдир. Шундай қилиб, Буюк Британияда 2003 йилда Лондоннинг тўртдан бир қисми электр энергиясиз қолди ва 2019 йилда Лондонда, Британия ва Уелснинг жанубида, жануби-ғарбий қисмида, марказида, шимоли-шарқида электр энергияси узилди. 2006 йилда Ғарбий Европанинг бир нечта минтақаларида об-ҳавонинг кескин совуши оқибатида истеъмолнинг кескин ўсиши туфайли Европанинг энг энергияга чидамли ҳудуди - Германияда электр таъминоти узилиши натижасида миллионлаб одамлар электрсиз қолди.

Бундан ташқари, экспертлар пандемик омил электр энергия таъминотининг ишончлилигини заифлаштирганини таъкидламоқдалар. Ўзини изоляция қилиш туфайли одамлар уйда кўпроқ вақт ўтказишни бошладилар, шу сабабли электр тармоқларида юк кўтарилиб, авариялар ва электр узилишларига олиб келди, бу ҳақда хабарлар жаҳон оммавий ахборот воситаларида бир неча бор пайдо бўлди.

Демак, ислоҳотларни амалга ошириш – бу электр энергиясидаги узилишлардан бутунлай халос бўлиш имконини берувчи ҳолат эмас, балки фақат тизимнинг энергетик барқарорлигини оширишга имкон берувчи воситадир.

Хусусан, электр қуввати узилиб қолганда автоном заҳира қувватларидан фойдаланади ва шу билан боғлиқ зарарлар рисклари суғурталанди. Асосан, ҳар қандай бизнесда муайян рисклар мавжуд ва уларни минималлаштириш тадбиркорлик фаолиятининг зарурий таркибий функцияси ҳисобланади. Демак, ижтимоий тармоқлардаги шикоятлар бундай ваҳимали хулосаларга сабаб эмас.

Ислоҳотларга ўтиш

Энди биз нима бўлаётганидан бехабар бўлган кишилар учун энергетика соҳасида ислоҳотлар йўқлиги ҳақидаги иддаоларга жавоб беришга ҳаракат қиламиз. Энергетика соҳасини ислоҳотлар аллақачон бошланган ва тез суръатлар жадаллашмоқда.

Дастлаб энергетика соҳасида эркин рақобат бозорини шакллантириш ислоҳотлари синчковлик билан ўрганишни талаб қилишини аниқлаштириш лозим. Энергетика соҳаси корхоналари ва истеъмолчилари фаолият юритадиган тегишли ҳуқуқий асосни шакллантириш энг муҳим нуқта. Ҳуқуқий нормалар соҳа фаолиятининг барқарорлигини таъминлаши, шу орқали энергия хавфсизлигини кафолатлаши лозим. Шу нуқтаи назардан, энергетика соҳасини либераллаштириш жараёни бир кун ёки бир йил эмас, балки бир неча йилдирки, бу кенг кўламли хорижий тажриба билан яққол намоён бўлади.

Буюк Британия 1988 йилда бошланган ва 8 йил давомида амалга оширилган электр енергетикаси саноатини эркинлаштириш бўйича биринчи Европа мамлакатига айланди. Австралияда электр энергетикаси соҳасидаги ислоҳотлар жараёни 1991 йилдан 1996 йилгача давом этди. Бразилияда бу соҳани хусусийлаштириш 1995 йилдан 1998 йилгача давом этди. Ҳиндистонда электр энергетикаси соҳасида ислоҳотлар 2003 йилдан 2010 йилгача, Швецияда эса 1992 йилдан 1997 йилгача амалга оширилди. Норвегия, 1989 йилда энергетика тўғрисидаги қонун қабул қилинганидан сўнг, фақат икки йил давомида электр ишлаб чиқариш ва савдо соҳасида ислоҳотларни амалга ошириш учун тайёргарлик кўрди. Шундай қилиб, бу савол мураккаб ва вақтинчалик эмас.

Ислоҳотларнинг бошланиши

Ўзбекистонда бу йўналишда нималар қилинмоқда?

Узоқ вақт давомида саноатнинг ривожлантиришга эътибор берилмади. Агар 1991 йилда электр энергияси ишлаб чиқариш 54 млрд. кВт соатни ташкил этган бўлсада (14% аҳоли томонидан истеъмол қилинган, 86% - иқтисодиёт томонидан), 2016 йилга келиб у атиги 59 миллиард кВт соатгача ўсган, аммо сўнгги йиллардаги саъй-ҳаракатлар натижасида 66 миллиард кВт / соатга етказилди.

Йиллар давомида аҳоли 1991 йилда 20,6 млн. дан 2016 йилда 32,1 млн. га ўсди, иқтисодиёт ва бизнеснинг электр энергиясига бўлган эҳтиёжлари ҳам сезиларли даражада ошди ва маиший техника воситаларидан кенг фойдаланиш туфайли аҳоли томонидан энергия истеъмоли даражаси ҳам ошди.

Электр энергияси билан мавжуд муаммони ҳал қилиш учун дастлаб қадамлар 2018 йилда амалга оширилди ва биринчи навбатда корхоналарни молиявий соғломлаштириш қаратилган эди. "Ўзбекэнерго" АЖ ташкилотларининг молиявий барқарорлигини мустаҳкамлаш имконини берадиган Президент фармони ва қарори қабул қилинди. Олий Мажлис Сенатининг 2019 йил 21 июндаги ялпи мажлисида Ўзбекистон Президенти электр энергияси нархларини тартибга солишнинг бозор механизмларини белгилаш зарурлигини таъкидлади.

Шу пайтдан бошлаб Либерал модел бўйича энергетика соҳасини ислоҳ қилиш бўйича курс қабул қилинди. 2019 йилнинг февраль ойида Президент фармони билан Ўзбекистон Республикаси Энергетика вазирлиги ташкил этилди, бу эса тармоқда тартибга солувчи ва хўжалик вазифаларини тақсимлаш имконини берди.

2019 йил март ойида "Ўзбекэнерго" AЖ Президентининг қарори билан электр энергиясини ишлаб чиқариш, ташиш, тақсимлаш ва сотиш бўлими қайта ташкил этилди: "Иссиқлик электр станциялари", "Ўзбекистон миллий электр тармоқлари", "Минтақавий электр тармоқлари" алоҳида акциядорлик жамиятлари ташкил этилди, бу ҳам либераллаштириш жараёнида жуда муҳим қадамдир.

Секторнинг нодавлат активлари рўйхати уларни хусусийлаштириш учун ҳам тасдиқланди. 2019 йилнинг апрель ойида "Aнгрен ИЭС" AЖ, "Янги-Aнгрен ИЭС" AЖ каби электр энергетикаси тармоғи корхоналари инвесторларга, шу жумладан, хорижга сотиш учун таклиф этилаётган акцияларнинг давлат пакетлари рўйхатига киритилган.

Ишлаб чиқариш манбаларини кенгайтириш

Aсосан, энергетикани либераллаштиришда ислоҳотлар муваффақиятли бўлиши ва истеъмолчилар учун электр нархининг пасайишига ёрдам бериш учун унинг ишлаб чиқариш манбаларини кўпайтириш керак, бу эса таъминот талабдан ошиб кетиши керак. Бу борада кейинги йилларда ҳам фаол саъй-ҳаракатлар амалга оширилмоқда.

Муқобил энергетикани ривожлантиришга катта эътибор қаратилмоқда. Хорижий инвесторлар иштирокида Навоий, Сурхондарё, Бухоро вилоятларида шамол электр станциялари, Тошкент, Самарқанд, Навоий, Жиззах, Сурхондарё ва Қашқадарё вилоятларида қуёш электр станциялари, қуёш панеллари учун модул ишлаб чиқариш заводлари барпо этилмоқда.

Энергетика вазирлиги хусусан, Total Eren SA (Франция), Abu Dhabi Future Energy Company - Masdar (БAA), Aksa Enerji Üretim A.Ş. (Туркия), ACWA Power (Саудия Арабистони) ва шу каби компаниялар билан электр энергияси сотиб олиш бўйича жами 13 та шартномалари имзоланди. 2017 йил декабрь ойида Ўзбекистонда атом электр станциясини қуриш тўғрисида "Росатом" корпорацияси билан келишув тузиш ҳам истиқболли энергия ишлаб чиқаришни кўпайтириш соҳасидаги муҳим қарор ҳисобланади.

Жорий йилда жами қуввати 6,2 ГВт электр энергияси билан лойиҳаларни ишга тушириш режалаштирилмоқда. Улардан 1,7 ГВт қувватга эга шамол ва қуёш электр станциялари, 3,7 ГВт иссиқлик қуввати, 830 МВт қувватга эга гидроэлектр станциялари мавжуд. Ушбу қувватларнинг киритилиши ҳар йили 37,4 миллиард кВт соатни ташкил этади.

Бунда тўғридан-тўғри 2021 йилда жами 1,6 ГВт ҳажмидаги ишлаб чиқариш қуввати ишга туширилади, йилига 12,2 млрд. кВт соат, жумладан, Тошкент вилоятида умумий қуввати 470 мегаватт бўлган 2 та иссиқлик электр станцияси, Бухорода 270 мегаватт қувватга эга электр станцияси, Қашқадарёда қуввати 220 мегаватт бўлган электр станцияси ишга туширилади. Самарқанд вилоятида йил охиригача 100 мегаватт қувватга эга қуёш электр станциясини ишга тушириш режалаштирилган.

Шунингдек, 2021 йилда электр энергиясини назорат қилиш ва ҳисобга олишнинг автоматлаштирилган тизимлари жорий қилинади ва ишга туширилади; паст кучланишли тармоқлар босқичма-босқич модернизация қилинади; Жаҳон банки билан биргаликда магистрал тармоқларни модернизация қилиш схемаси ишлаб чиқилади, бу Марказий Осиё ягона энергетика тизимининг самарали ишлашини назарда тутади; шунингдек, электр энергиясини ишлаб чиқариш соҳасида давлат-хусусий ҳамкорликни кенгайтиради.

Ортиб бораётган эҳтиёж

Шунга қарамай, келгуси йилларда иқтисодиётнинг жадал ўсиши ҳисобига электр энергиясига бўлган эҳтиёж ортиб боради. 2030 йилга келиб ялпи ички маҳсулотнинг ўсиши икки баробар, саноат – 2,2 баробар, аҳоли 33,5 дан 40 миллион кишига ўсиши кутилмоқда, бу эса истеъмол қилинадиган ҳудудларнинг улушини сезиларли даражада оширадиган энергияга қўшимча талабни келтириб чиқаради. 10% даражасида баҳоланадиган қониқарсиз талаб ҳали ҳам мавжуд.

Умуман олганда, энергетика вазирлигининг ҳисоб-китобларига кўра, 2030 йилга келиб электр энергиясига бўлган эҳтиёж 2019 йилга нисбатан 2 баробар ортади ва шу муносабат билан 106,6 миллиардга етади, Ўзбекистон Республикасини 2020-2030 йилларда электр энергияси билан таъминлаш концепциясига мувофиқ йилига 120 млрд. кВт-соат электр энергиясини ишлаб чиқариш режалаштирилмоқда, ўрнатилган қувват эса жорий 14 ГВТ.дан 2030 йилда 29,3 ГВт.гача, қайта тикланадиган энергия манбаларининг улуши 25% дан ошади.

Мамлакатимиз энергия таъминотини таъминлашнинг бундай мураккаб вазифаларини ҳал этишда энергетика секторини хусусийлаштириш, эркин рақобат ва бозор нархланишини назарда тутувчи чуқур ислоҳ қилиш муҳим аҳамият касб этади. Шу боис, энергетикани ислоҳ қилиш масалалари қандай ўрганилаётгани ва келажакда бу йўналишда нима қилиш кераклиги ҳақида гапириш керак.

Шундай қилиб, 2019 йилда Энергетика вазирлиги ҳузурида ислоҳотлар бўйича Лойиҳа офиси ташкил этилди, унда етакчи халқаро молия институтларининг молиявий экспертлари, жумладан, Европа тикланиш ва тараққиёт банки, Schoenherr и NERA Economic Consulting, Осиё тараққиёт ва тикланиш банки ва Жаҳон банки иштирок этмоқда. Бундан ташқари, халқаро консалтинг компанияси McKinsey & Company ҳозирда энергетика соҳасидаги тизим корхоналарини чуқур диагностика қилмоқда.

Умуман олганда, рақобатбардош электр бозорига ўтиш жараёни аллақачон ишлаб чиқилган ва 2021 – 2025 йилларда амалга ошириладиган уч босқичдан иборат.

Биринчи босқичда электр энергетикаси компаниялари фаолияти эркинлаштирилади ва электр энергиясини ишлаб чиқаришни истаган хусусий компаниялар лицензияни ва ўз эҳтиёжлари учун электр энергиясини сотиш ёки ишлатиш ҳуқуқини олади. Ушбу босқичда янги компаниялар "Ўзбекистон миллий электр тармоқлари" AЖ негизида электр энергиясини узатиш тизими оператори ва электр энергиясининг Марказий харидори функцияларини ажратиш йўли билан ташкил этилади.

Иккинчи босқичда "Ҳудудий электр тармоқлари" акциядорлик жамияти негизида давлат компанияси шаклида электр энергиясини тақсимлаш тизими оператори ташкил этилади, истеъмолчиларга электр энергиясини сотиш вазифалари етказиб берувчиларга босқичма-босқич топширилади. Ушбу босқичда истеъмолчилар онлайн савдо майдончаси ёки ҳар қандай етказиб берувчилардан электр энергиясини сотиб олишлари мумкин.

Учинчи босқич онлайн савдо платформасида рақобатбардош улгуржи ва чакана электр бозорига ўтишни назарда тутади, бу эса соатлик равишда электр энергиясини ишлаб чиқариш ва истеъмол қилишнинг ортиқча ёки кам ҳажмини сотиш ва сотиб олиш имконини беради.

Хулоса қилиб айтганда, энергетика соҳасидаги ислоҳотлар ҳали ҳам тўхтамайди, балки айнан бозор ўзгаришлари йўналишида ҳам изчил ривожланиб бораётганини яна бир бор таъкидлаш лозим. Бундан ташқари, фақат 2019 йилда бошланган энергетика соҳасидаги ислоҳотлар, айниқса, бошқа мамлакатлардаги шунга ўхшаш ислоҳотлар ҳақидаги юқоридаги маълумотларга нисбатан жадал ривожланмоқда. Шундай қилиб, ижтимоий тармоқлардаги ҳиссиёт билан ёзилган фикрларга ишонманг, чунки улар вазият ҳақида тўлиқ тасаввур бермайди ва уларнинг аксарияти нотўғри.

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази эксперти Виктор Абатуров Подробно.уз учун

Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар