Barqaror elektr ta’minoti dunyoning ko‘plab mamlakatlari uchun dolzarb mavzu bo‘lib qolmoqda - Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi eksperti

Barqaror elektr ta’minoti dunyoning ko‘plab mamlakatlari uchun dolzarb mavzu bo‘lib qolmoqda - Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi eksperti

Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi (CERR) eksperti Viktor Abaturov energetika sohasida nima bo‘layotgani va u qanday rivojlanayotganini tahlil qildi.

– Anomal issiqlik elektr energiyasining vaqtincha uzilishlariga sabab bo‘ldi. Bu, albatta, aholi va biznes uchun muayyan noqulayliklar va yo‘qotishlarga olib keladi. Va bu borodagi norozilik ko‘pincha ijtimoiy tarmoqlarda tarqaladi.

Ba’zi bayonotlarda faqat bizning energetikamiz elektr ta’minotida uzilishlar mavjud ekanligini ta’kidlanadi. Boshqalar, elektr energiyasini erkinlashtirish bo‘yicha xususiy islohotlar, raqobatbardoshlik va bozor narxlarini o‘z ichiga olgan chuqur islohotlar bo‘lmaganligi sababli, elektr uzilishlari aniq sodir bo‘lmoqda, deb hisoblashadi. Aslida, bu haqiqatdan uzoqdir, lekin buni tushunish uchun ushbu masalalar bo‘yicha batafsilroq to‘xtalish kerak.

O‘chirish – odatiy hol

Barqaror elektr ta’minoti dunyoning ko‘plab mamlakatlari uchun dolzarb mavzu bo‘lib qolmoqda. Elektr uzilishlari va to‘satdan elektr uzilishlaridan nafaqat yetarli darajada isloh qilinmagan energetika sohasiga ega bo‘lgan rivojlanayotgan mamlakatlar, balki eng rivojlangan, bir necha bor o‘z energiyasini isloh qilgan, erkin elektr energiyasi bozori va unda kuchli raqobat bilan to‘la shakllangan xususiy sektorga ega bo‘lgan davlatlar ham aziyat chekmoqda.

Masalan, 2019 yilda Bahrayn, Slovakiya va Qozog‘iston ortda qoldirib, eng yuqori sifatli elektr energiyasi bilan ta’minlangan 20 mamlakatlar ro‘yxatida oxirgi o‘rinni egallagan AQShni olaylik. Rossiya hatto ushbu Top 20 ga kirtilmagan. AQSh Energetika vazirligining ma’lumotlariga ko‘ra, avariyalar va elektr uzilishlaridan ko‘rilgan zararlar mamlakat iqtisodiyotiga har yili 150 milliard dollarga tushadi.

Elektr ta’minotidagi uzilishlar, tavsiya etilgan etilgan modelga ko‘ra isloh qilingan boshqa mamlakatlar uchun ham xosdir. Shunday qilib, Buyuk Britaniyada 2003 yilda Londonning to‘rtdan bir qismi elektr energiyasiz qoldi va 2019 yilda Londonda, Britaniya va Uyelsning janubida, janubi-g‘arbiy qismida, markazida, shimoli-sharqida elektr energiyasi uzildi. 2006 yilda G‘arbiy Yevropaning bir nechta mintaqalarida ob-havoning keskin sovushi oqibatida iste’molning keskin o‘sishi tufayli Yevropaning eng energiyaga chidamli hududi - Germaniyada elektr ta’minoti uzilishi natijasida millionlab odamlar elektrsiz qoldi.

Bundan tashqari, ekspertlar pandemik omil elektr energiya ta’minotining ishonchliligini zaiflashtirganini ta’kidlamoqdalar. O‘zini izolyasiya qilish tufayli odamlar uyda ko‘proq vaqt o‘tkazishni boshladilar, shu sababli elektr tarmoqlarida yuk ko‘tarilib, avariyalar va elektr uzilishlariga olib keldi, bu haqda xabarlar jahon ommaviy axborot vositalarida bir necha bor paydo bo‘ldi.

Demak, islohotlarni amalga oshirish – bu elektr energiyasidagi uzilishlardan butunlay xalos bo‘lish imkonini beruvchi holat emas, balki faqat tizimning energetik barqarorligini oshirishga imkon beruvchi vositadir.

Xususan, elektr quvvati uzilib qolganda avtonom zahira quvvatlaridan foydalanadi va shu bilan bog‘liq zararlar risklari sug‘urtalandi. Asosan, har qanday biznesda muayyan risklar mavjud va ularni minimallashtirish tadbirkorlik faoliyatining zaruriy tarkibiy funksiyasi hisoblanadi. Demak, ijtimoiy tarmoqlardagi shikoyatlar bunday vahimali xulosalarga sabab emas.

Islohotlarga o‘tish

Endi biz nima bo‘layotganidan bexabar bo‘lgan kishilar uchun energetika sohasida islohotlar yo‘qligi haqidagi iddaolarga javob berishga harakat qilamiz. Energetika sohasini islohotlar allaqachon boshlangan va tez sur’atlar jadallashmoqda.

Dastlab energetika sohasida erkin raqobat bozorini shakllantirish islohotlari sinchkovlik bilan o‘rganishni talab qilishini aniqlashtirish lozim. Energetika sohasi korxonalari va iste’molchilari faoliyat yuritadigan tegishli huquqiy asosni shakllantirish eng muhim nuqta. Huquqiy normalar soha faoliyatining barqarorligini ta’minlashi, shu orqali energiya xavfsizligini kafolatlashi lozim. Shu nuqtai nazardan, energetika sohasini liberallashtirish jarayoni bir kun yoki bir yil emas, balki bir necha yildirki, bu keng ko‘lamli xorijiy tajriba bilan yaqqol namoyon bo‘ladi.

Buyuk Britaniya 1988 yilda boshlangan va 8 yil davomida amalga oshirilgan elektr yenergetikasi sanoatini erkinlashtirish bo‘yicha birinchi Yevropa mamlakatiga aylandi. Avstraliyada elektr energetikasi sohasidagi islohotlar jarayoni 1991 yildan 1996 yilgacha davom etdi. Braziliyada bu sohani xususiylashtirish 1995 yildan 1998 yilgacha davom etdi. Hindistonda elektr energetikasi sohasida islohotlar 2003 yildan 2010 yilgacha, Shvetsiyada esa 1992 yildan 1997 yilgacha amalga oshirildi. Norvegiya, 1989 yilda energetika to‘g‘risidagi qonun qabul qilinganidan so‘ng, faqat ikki yil davomida elektr ishlab chiqarish va savdo sohasida islohotlarni amalga oshirish uchun tayyorgarlik ko‘rdi. Shunday qilib, bu savol murakkab va vaqtinchalik emas.

Islohotlarning boshlanishi

O‘zbekistonda bu yo‘nalishda nimalar qilinmoqda?

Uzoq vaqt davomida sanoatning rivojlantirishga e’tibor berilmadi. Agar 1991 yilda elektr energiyasi ishlab chiqarish 54 mlrd. kVt soatni tashkil etgan bo‘lsada (14% aholi tomonidan iste’mol qilingan, 86% - iqtisodiyot tomonidan), 2016 yilga kelib u atigi 59 milliard kVt soatgacha o‘sgan, ammo so‘nggi yillardagi sa’y-harakatlar natijasida 66 milliard kVt / soatga yetkazildi.

Yillar davomida aholi 1991 yilda 20,6 mln. dan 2016 yilda 32,1 mln. ga o‘sdi, iqtisodiyot va biznesning elektr energiyasiga bo‘lgan ehtiyojlari ham sezilarli darajada oshdi va maishiy texnika vositalaridan keng foydalanish tufayli aholi tomonidan energiya iste’moli darajasi ham oshdi.

Elektr energiyasi bilan mavjud muammoni hal qilish uchun dastlab qadamlar 2018 yilda amalga oshirildi va birinchi navbatda korxonalarni moliyaviy sog‘lomlashtirish qaratilgan edi. "O‘zbekenergo" AJ tashkilotlarining moliyaviy barqarorligini mustahkamlash imkonini beradigan Prezident farmoni va qarori qabul qilindi. Oliy Majlis Senatining 2019 yil 21 iyundagi yalpi majlisida O‘zbekiston Prezidenti elektr energiyasi narxlarini tartibga solishning bozor mexanizmlarini belgilash zarurligini ta’kidladi.

Shu paytdan boshlab Liberal model bo‘yicha energetika sohasini isloh qilish bo‘yicha kurs qabul qilindi. 2019 yilning fevral oyida Prezident farmoni bilan O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi tashkil etildi, bu esa tarmoqda tartibga soluvchi va xo‘jalik vazifalarini taqsimlash imkonini berdi.

2019 yil mart oyida "O‘zbekenergo" AJ Prezidentining qarori bilan elektr energiyasini ishlab chiqarish, tashish, taqsimlash va sotish bo‘limi qayta tashkil etildi: "Issiqlik elektr stansiyalari", "O‘zbekiston milliy elektr tarmoqlari", "Mintaqaviy elektr tarmoqlari" alohida aksiyadorlik jamiyatlari tashkil etildi, bu ham liberallashtirish jarayonida juda muhim qadamdir.

Sektorning nodavlat aktivlari ro‘yxati ularni xususiylashtirish uchun ham tasdiqlandi. 2019 yilning aprel oyida "Angren IES" AJ, "Yangi-Angren IES" AJ kabi elektr energetikasi tarmog‘i korxonalari investorlarga, shu jumladan, xorijga sotish uchun taklif etilayotgan aksiyalarning davlat paketlari ro‘yxatiga kiritilgan.

Ishlab chiqarish manbalarini kengaytirish

Asosan, energetikani liberallashtirishda islohotlar muvaffaqiyatli bo‘lishi va iste’molchilar uchun elektr narxining pasayishiga yordam berish uchun uning ishlab chiqarish manbalarini ko‘paytirish kerak, bu esa ta’minot talabdan oshib ketishi kerak. Bu borada keyingi yillarda ham faol sa’y-harakatlar amalga oshirilmoqda.

Muqobil energetikani rivojlantirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Xorijiy investorlar ishtirokida Navoiy, Surxondaryo, Buxoro viloyatlarida shamol elektr stansiyalari, Toshkent, Samarqand, Navoiy, Jizzax, Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarida quyosh elektr stansiyalari, quyosh panellari uchun modul ishlab chiqarish zavodlari barpo etilmoqda.

Energetika vazirligi xususan, Total Eren SA (Fransiya), Abu Dhabi Future Energy Company - Masdar (BAA), Aksa Enerji Üretim A.Ş. (Turkiya), ACWA Power (Saudiya Arabistoni) va shu kabi kompaniyalar bilan elektr energiyasi sotib olish bo‘yicha jami 13 ta shartnomalari imzolandi. 2017 yil dekabr oyida O‘zbekistonda atom elektr stansiyasini qurish to‘g‘risida "Rosatom" korporatsiyasi bilan kelishuv tuzish ham istiqbolli energiya ishlab chiqarishni ko‘paytirish sohasidagi muhim qaror hisoblanadi.

Joriy yilda jami quvvati 6,2 GVt elektr energiyasi bilan loyihalarni ishga tushirish rejalashtirilmoqda. Ulardan 1,7 GVt quvvatga ega shamol va quyosh elektr stansiyalari, 3,7 GVt issiqlik quvvati, 830 MVt quvvatga ega gidroelektr stansiyalari mavjud. Ushbu quvvatlarning kiritilishi har yili 37,4 milliard kVt soatni tashkil etadi.

Bunda to‘g‘ridan-to‘g‘ri 2021 yilda jami 1,6 GVt hajmidagi ishlab chiqarish quvvati ishga tushiriladi, yiliga 12,2 mlrd. kVt soat, jumladan, Toshkent viloyatida umumiy quvvati 470 megavatt bo‘lgan 2 ta issiqlik elektr stansiyasi, Buxoroda 270 megavatt quvvatga ega elektr stansiyasi, Qashqadaryoda quvvati 220 megavatt bo‘lgan elektr stansiyasi ishga tushiriladi. Samarqand viloyatida yil oxirigacha 100 megavatt quvvatga ega quyosh elektr stansiyasini ishga tushirish rejalashtirilgan.

Shuningdek, 2021 yilda elektr energiyasini nazorat qilish va hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimlari joriy qilinadi va ishga tushiriladi; past kuchlanishli tarmoqlar bosqichma-bosqich modernizatsiya qilinadi; Jahon banki bilan birgalikda magistral tarmoqlarni modernizatsiya qilish sxemasi ishlab chiqiladi, bu Markaziy Osiyo yagona energetika tizimining samarali ishlashini nazarda tutadi; shuningdek, elektr energiyasini ishlab chiqarish sohasida davlat-xususiy hamkorlikni kengaytiradi.

Ortib borayotgan ehtiyoj

Shunga qaramay, kelgusi yillarda iqtisodiyotning jadal o‘sishi hisobiga elektr energiyasiga bo‘lgan ehtiyoj ortib boradi. 2030 yilga kelib yalpi ichki mahsulotning o‘sishi ikki barobar, sanoat – 2,2 barobar, aholi 33,5 dan 40 million kishiga o‘sishi kutilmoqda, bu esa iste’mol qilinadigan hududlarning ulushini sezilarli darajada oshiradigan energiyaga qo‘shimcha talabni keltirib chiqaradi. 10% darajasida baholanadigan qoniqarsiz talab hali ham mavjud.

Umuman olganda, energetika vazirligining hisob-kitoblariga ko‘ra, 2030 yilga kelib elektr energiyasiga bo‘lgan ehtiyoj 2019 yilga nisbatan 2 barobar ortadi va shu munosabat bilan 106,6 milliardga yetadi, O‘zbekiston Respublikasini 2020-2030 yillarda elektr energiyasi bilan ta’minlash konsepsiyasiga muvofiq yiliga 120 mlrd. kVt-soat elektr energiyasini ishlab chiqarish rejalashtirilmoqda, o‘rnatilgan quvvat esa joriy 14 GVT.dan 2030 yilda 29,3 GVt.gacha, qayta tiklanadigan energiya manbalarining ulushi 25% dan oshadi.

Mamlakatimiz energiya ta’minotini ta’minlashning bunday murakkab vazifalarini hal etishda energetika sektorini xususiylashtirish, erkin raqobat va bozor narxlanishini nazarda tutuvchi chuqur isloh qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois, energetikani isloh qilish masalalari qanday o‘rganilayotgani va kelajakda bu yo‘nalishda nima qilish kerakligi haqida gapirish kerak.

Shunday qilib, 2019 yilda Energetika vazirligi huzurida islohotlar bo‘yicha Loyiha ofisi tashkil etildi, unda yetakchi xalqaro moliya institutlarining moliyaviy ekspertlari, jumladan, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Schoenherr i NERA Economic Consulting, Osiyo taraqqiyot va tiklanish banki va Jahon banki ishtirok etmoqda. Bundan tashqari, xalqaro konsalting kompaniyasi McKinsey & Company hozirda energetika sohasidagi tizim korxonalarini chuqur diagnostika qilmoqda.

Umuman olganda, raqobatbardosh elektr bozoriga o‘tish jarayoni allaqachon ishlab chiqilgan va 2021 – 2025 yillarda amalga oshiriladigan uch bosqichdan iborat.

Birinchi bosqichda elektr energetikasi kompaniyalari faoliyati erkinlashtiriladi va elektr energiyasini ishlab chiqarishni istagan xususiy kompaniyalar litsenziyani va o‘z ehtiyojlari uchun elektr energiyasini sotish yoki ishlatish huquqini oladi. Ushbu bosqichda yangi kompaniyalar "O‘zbekiston milliy elektr tarmoqlari" AJ negizida elektr energiyasini uzatish tizimi operatori va elektr energiyasining Markaziy xaridori funksiyalarini ajratish yo‘li bilan tashkil etiladi.

Ikkinchi bosqichda "Hududiy elektr tarmoqlari" aksiyadorlik jamiyati negizida davlat kompaniyasi shaklida elektr energiyasini taqsimlash tizimi operatori tashkil etiladi, iste’molchilarga elektr energiyasini sotish vazifalari yetkazib beruvchilarga bosqichma-bosqich topshiriladi. Ushbu bosqichda iste’molchilar onlayn savdo maydonchasi yoki har qanday yetkazib beruvchilardan elektr energiyasini sotib olishlari mumkin.

Uchinchi bosqich onlayn savdo platformasida raqobatbardosh ulgurji va chakana elektr bozoriga o‘tishni nazarda tutadi, bu esa soatlik ravishda elektr energiyasini ishlab chiqarish va iste’mol qilishning ortiqcha yoki kam hajmini sotish va sotib olish imkonini beradi.

Xulosa qilib aytganda, energetika sohasidagi islohotlar hali ham to‘xtamaydi, balki aynan bozor o‘zgarishlari yo‘nalishida ham izchil rivojlanib borayotganini yana bir bor ta’kidlash lozim. Bundan tashqari, faqat 2019 yilda boshlangan energetika sohasidagi islohotlar, ayniqsa, boshqa mamlakatlardagi shunga o‘xshash islohotlar haqidagi yuqoridagi ma’lumotlarga nisbatan jadal rivojlanmoqda. Shunday qilib, ijtimoiy tarmoqlardagi hissiyot bilan yozilgan fikrlarga ishonmang, chunki ular vaziyat haqida to‘liq tasavvur bermaydi va ularning aksariyati noto‘g‘ri.

Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi eksperti Viktor Abaturov Podrobno.uz uchun

Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar