Ўзбекистон банк соҳасини ислоҳ қилмоқда

Ўзбекистон банк соҳасини ислоҳ қилмоқда

2017 йилда қабул қилинган ислоҳотлар стратегияси билан Ўзбекистонда банк секторини ислоҳ қилиш, жумладан, давлат мулкини хусусийлаштириш кўзда тутилган.

2017 йил сентябрь ойида валюта сиёсатининг либераллаштирилиши ва миллий валютанинг эркин ҳаракати натижасида сўнгги 4 йил ичида банк сектори ривожланишида сезиларли ўзгаришлар юз берди.

Бу ҳақда Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази Сектор мудири Халилуллоҳ Ҳамидов Европанинг етакчи "EU Reporter" нашрида мақола чоп этган.

Секторнинг ривожланиш динамикаси

Йиллар мобайнида секторнинг динамик кенгайиши юз берди. 55 та янги кредит ташкилотлари пайдо бўлди, шу жумладан 4 та тижорат банки (Пойтахт Банк, Тенге Банк, TBC Банк, Анор Банк), 33 та микрокредит ташкилоти ва 18 та ломбардлар. Тижорат банкларининг активлари ўсиб, 2020 йилда 2017 йилга нисбатан 120% га ошди. Активларнинг ўртача йиллик реал ўсиши (девальвацияни ҳисобга олмаганда) 24,1% ни ташкил этди.

Кредитлаш ҳажми ҳам кенгайди. 2021 йилнинг 1 январь ҳолатига иқтисодиётга берилган кредитларнинг умумий ҳажми 2017 йилга нисбатан 150% га ошди. Кредитларнинг реал ўсиши йилига ўртача 38,6% ни ташкил этди. Жисмоний шахсларга берилган кредитлар ҳажми 304% га, саноатга берилган кредитлар ҳажми 126% га, савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаларидаги кредитлар ҳажми эса 280% га ошди.

Шу давр мобайнида омонатларнинг ўртача йиллик реал ўсиш суръати 18,5% ни ташкил этди. 2021 йил 1 январь ҳолатига жисмоний шахсларнинг омонатлари 24%, юридик шахсларнинг омонатлари еса 76% ташкил этди. Шунга қарамай, сўнгги йилларда аҳоли омонатларининг ўсиш суръати сезиларли даражада тезлашди. Жумладан, миллий валютада улар 2018 йилда 38,2% ни, 2019 йилда 45,2% ни, 2020 йилда 31,7% ни ташкил этди. Хорижий валютада депозитлар ҳажми 2020 йилда 27,7% га, 2019 йилда 40,1% га, 2018 йилда 27,7% га ошди.

Пул-кредит сиёсатини эркинлаштириш натижасида банк секторида долларлаштириш даражаси сезиларли даражада пасайди. Агар 2017 йилда банкларнинг хорижий валютадаги активларининг умумий активлардаги улуши 64% ни ташкил этган бўлса, 2020 йилда бу кўрсаткич 50,2% га пасайди, хорижий валютадаги кредитлар улуши 62,3% дан 49,9% гача пасайди ва хорижий валютадаги омонатлар улуши 48,4% дан 43,1% гача пасайди.

Халқаро капитал бозорига чиқиш

2019 йил феврал ойида Ўзбекистон ҳукумати томонидан 1 миллиард долларлик суверен евробондлар муваффақиятли жойлаштирилганидан сўнг, бир қанча тижорат банклари узоқ муддатли капитални жалб қилиш учун халқаро бозорга чиқди.

2019 йил ноябрь ойида тижорат банклари орасида биринчи бўлиб "Ўзсаноатқурилишбанк" Лондон фонд биржасига 300 млн еврообондлар миқдорида евробондлар чиқарган. 2020 йилнинг октябрь ойида Ташқи иқтисодий фаолият "Миллий банки" Лондон фонд биржасидан 300 миллион доллар жалб қилди. Ноябрь ойида "Ипотека банки" ҳам 300 миллион долларга тенг евробондларни чиқарган.

Амалга оширилаётган ислоҳотлар натижасида Ўзбекистон молия секторининг инвестицион жозибадорлигини ошириш унга инвесторларнинг қизиқишини кучайтирди. 2018 йилда Швейцариянинг ResponsAbility Investments компанияси томонидан бошқариладиган ва ривожланиш инвестицияларига ихтисослашган акциядорлик жамияти IFCдан Ҳамкорбанк акцияларининг 7,66 фоизини сотиб олди. 2019 йилда Қозоғистон Halyk Bank Тошкентда Тенге банк филиалини ташкил этди. 2019 йил апрель ойида Payme компаниясини сотиб олган TBC Bank (Грузия) бир йилдан сўнг Ўзбекистондаги биринчи рақамли банк сифатида ўзининг Тошкент филиалини очди. 2020 йилда Германиянинг молиявий ривожланиш институти (Deutsche Investitions- und Entwicklungsgesellschaft mbH, DEG) ва Triodos Investment Management “Ипак йўли” банкининг 25 млн доллар миқдорида янги чиқарилган акцияларини сотиб олиш орқали банк устав капиталига сармоя киритди.

Банкларни приватизация қилиш

Сўнгги йилларда Ўзбекистон банк секторидаги ижобий тенденциялар мустаҳкамланган бўлса-да, бироқ ҳукуматдан тушган маблағлар улуши давлат активларига эга бўлган тижорат банкларида ҳамон юқори.

Ўзбекистон Республикасининг банк тизими юқори концентрация мавжудлиги билан ажралиб туради: барча банк активларининг 84 фоизи ҳанузгача давлат улуши мавжуд банкларга тегишли, 64 фоизи эса 5 та йирик банкларга (Миллий банк, Асака банк, Ўзсаноатқурилишбанк, Ипотека банк ва Агро банк) тегишли. Давлат улуши мавжуд банклар депозитларининг кредитларига нисбати 32,9 фоизни ташкил этади. Таққослаш учун, хусусий банкларда бу кўрсаткич қарийб 96 фоизни ташкил этади.

Жисмоний шахслар депозитлари банк тизимидаги жами депозитларнинг атиги 24 фоизини ташкил этади, бу ЯИМнинг тахминан 5 фоизини ташкил этади. Бугунги кунда аҳоли жамғармаларини банк-молия тизимига жалб қилиш энг муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.

Шунинг учун банк сектори, энг аввало, давлат иштирокини камайтириш ва хусусий секторнинг ролини мустаҳкамлаш орқали ислоҳотларни чуқурлаштириши зарур. Шу муносабат билан ўтган йили Ўзбекистон банк-тизимини ислоҳ қилиш бўйича Президент фармони қабул қилиниб, у давлат банкларини хусусийлаштиришни кўзда тутади. Фармонда жорий 15 фоиздан 60 фоизгача банк тизимининг жами активларида давлат улуши бўлмаган банклар активларининг улуши жорий 28 фоиздан 70 фоизгача, жорий 0,35 фоиздан кредитлашнинг умумий ҳажмида банк бўлмаган кредит муассасаларининг улуши 4 фоизга оширилиши кўзда тутилган. Жумладан, "Ипотека Банк", "Ўзсаноатқурилишбанк", "Асакабанк", "Алоқабанк", "Қишлоқ қурилиш Банк" ва "Туронбанк" хусусийлаштирилади.

Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ҳузурида давлат улуши бўлган тижорат банкларини ўзгартириш ва хусусийлаштириш бўйича лойиҳа бюроси ташкил этилган бўлиб, у халқаро маслаҳатчиларни маслаҳатчи сифатида жалб этиш ва Халқаро Молия институтлари ва бўлажак хорижий инвесторлар билан тижорат банкларини хусусийлаштириш бўйича шартномалар тузиш ҳуқуқига эга. Зотан, Ипотека банкка банкни хусусийлаштиришни қўллаб-қувватлаш ва кичик ва ўрта бизнесга кредитларни кўпайтириш учун ўзбек сўмида 35 млн. АҚШ доллари миқдорида кредит ажратди. ЕТТБ эса "“Ўзсаноатқурилишбанк”га хусусийлаштириш, ғазначилик операцияларини такомиллаштириш, активлар ва пассивларни бошқариш бўйича кўмак ва маслаҳатлар беради. Банк андерайтинг жорий этди ва бу кредитлаш операцияларини ходимнинг иштирокисиз амалга оширишга имкон беради.

Яқин йилларда Ўзбекистонда банк секторининг хусусийлаштирилиши унинг рақобатбардошлигини ошириши ва ривожланишида хорижий инвестицияларни жалб этишга фаол ҳисса қўшиши кутилмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон банк секторидаги пандемия таъсири остида юз берган ўзгаришларни алоҳида таъкидлаш жоиз. Бутун дунёда бўлгани каби, Ўзбекистондаги пандемия банкларнинг рақамлаштиришга, масофавий банк хизматларини ривожлантиришга ва мижозларга хизмат кўрсатиш алгоритмларини қайта қуришга айланиш жараёнини рағбатлантирди. Жумладан, 2021 йилнинг 1 январь ҳолатига масофадан хизмат кўрсатишдан фойдаланувчилар сони 14,5 млн. (шундан 13,7 млн. жисмоний шахслар, 822 мингтаси тадбиркорлик субъектлари эди) ни ташкил этди, бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 30% га кўпдир. Марказий Банк томонидан рақамли банклар ва филиалларни фаолият кўрсатиш учун лицензиялар берилиши ҳам молия-банк тизимини янада рақамлаштиришга туртки бўлди.

Халилуллоҳ Ҳамидов, Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази

Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар