O‘zbekiston bank sohasini isloh qilmoqda

O‘zbekiston bank sohasini isloh qilmoqda

2017 yilda qabul qilingan islohotlar strategiyasi bilan O‘zbekistonda bank sektorini isloh qilish, jumladan, davlat mulkini xususiylashtirish ko‘zda tutilgan.

2017 yil sentyabr oyida valyuta siyosatining liberallashtirilishi va milliy valyutaning erkin harakati natijasida so‘nggi 4 yil ichida bank sektori rivojlanishida sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi.

Bu haqda Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi Sektor mudiri Xalilulloh Hamidov Yevropaning yetakchi "EU Reporter" nashrida maqola chop etgan.

Sektorning rivojlanish dinamikasi

Yillar mobaynida sektorning dinamik kengayishi yuz berdi. 55 ta yangi kredit tashkilotlari paydo bo‘ldi, shu jumladan 4 ta tijorat banki (Poytaxt Bank, Tenge Bank, TBC Bank, Anor Bank), 33 ta mikrokredit tashkiloti va 18 ta lombardlar. Tijorat banklarining aktivlari o‘sib, 2020 yilda 2017 yilga nisbatan 120% ga oshdi. Aktivlarning o‘rtacha yillik real o‘sishi (devalvatsiyani hisobga olmaganda) 24,1% ni tashkil etdi.

Kreditlash hajmi ham kengaydi. 2021 yilning 1 yanvar holatiga iqtisodiyotga berilgan kreditlarning umumiy hajmi 2017 yilga nisbatan 150% ga oshdi. Kreditlarning real o‘sishi yiliga o‘rtacha 38,6% ni tashkil etdi. Jismoniy shaxslarga berilgan kreditlar hajmi 304% ga, sanoatga berilgan kreditlar hajmi 126% ga, savdo va xizmat ko‘rsatish sohalaridagi kreditlar hajmi esa 280% ga oshdi.

Shu davr mobaynida omonatlarning o‘rtacha yillik real o‘sish sur’ati 18,5% ni tashkil etdi. 2021 yil 1 yanvar holatiga jismoniy shaxslarning omonatlari 24%, yuridik shaxslarning omonatlari yesa 76% tashkil etdi. Shunga qaramay, so‘nggi yillarda aholi omonatlarining o‘sish sur’ati sezilarli darajada tezlashdi. Jumladan, milliy valyutada ular 2018 yilda 38,2% ni, 2019 yilda 45,2% ni, 2020 yilda 31,7% ni tashkil etdi. Xorijiy valyutada depozitlar hajmi 2020 yilda 27,7% ga, 2019 yilda 40,1% ga, 2018 yilda 27,7% ga oshdi.

Pul-kredit siyosatini erkinlashtirish natijasida bank sektorida dollarlashtirish darajasi sezilarli darajada pasaydi. Agar 2017 yilda banklarning xorijiy valyutadagi aktivlarining umumiy aktivlardagi ulushi 64% ni tashkil etgan bo‘lsa, 2020 yilda bu ko‘rsatkich 50,2% ga pasaydi, xorijiy valyutadagi kreditlar ulushi 62,3% dan 49,9% gacha pasaydi va xorijiy valyutadagi omonatlar ulushi 48,4% dan 43,1% gacha pasaydi.

Xalqaro kapital bozoriga chiqish

2019 yil fevral oyida O‘zbekiston hukumati tomonidan 1 milliard dollarlik suveren yevrobondlar muvaffaqiyatli joylashtirilganidan so‘ng, bir qancha tijorat banklari uzoq muddatli kapitalni jalb qilish uchun xalqaro bozorga chiqdi.

2019 yil noyabr oyida tijorat banklari orasida birinchi bo‘lib "O‘zsanoatqurilishbank" London fond birjasiga 300 mln yevroobondlar miqdorida yevrobondlar chiqargan. 2020 yilning oktyabr oyida Tashqi iqtisodiy faoliyat "Milliy banki" London fond birjasidan 300 million dollar jalb qildi. Noyabr oyida "Ipoteka banki" ham 300 million dollarga teng yevrobondlarni chiqargan.

Amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida O‘zbekiston moliya sektorining investitsion jozibadorligini oshirish unga investorlarning qiziqishini kuchaytirdi. 2018 yilda Shveysariyaning ResponsAbility Investments kompaniyasi tomonidan boshqariladigan va rivojlanish investitsiyalariga ixtisoslashgan aksiyadorlik jamiyati IFCdan Hamkorbank aksiyalarining 7,66 foizini sotib oldi. 2019 yilda Qozog‘iston Halyk Bank Toshkentda Tenge bank filialini tashkil etdi. 2019 yil aprel oyida Payme kompaniyasini sotib olgan TBC Bank (Gruziya) bir yildan so‘ng O‘zbekistondagi birinchi raqamli bank sifatida o‘zining Toshkent filialini ochdi. 2020 yilda Germaniyaning moliyaviy rivojlanish instituti (Deutsche Investitions- und Entwicklungsgesellschaft mbH, DEG) va Triodos Investment Management “Ipak yo‘li” bankining 25 mln dollar miqdorida yangi chiqarilgan aksiyalarini sotib olish orqali bank ustav kapitaliga sarmoya kiritdi.

Banklarni privatizatsiya qilish

So‘nggi yillarda O‘zbekiston bank sektoridagi ijobiy tendensiyalar mustahkamlangan bo‘lsa-da, biroq hukumatdan tushgan mablag‘lar ulushi davlat aktivlariga ega bo‘lgan tijorat banklarida hamon yuqori.

O‘zbekiston Respublikasining bank tizimi yuqori konsentratsiya mavjudligi bilan ajralib turadi: barcha bank aktivlarining 84 foizi hanuzgacha davlat ulushi mavjud banklarga tegishli, 64 foizi esa 5 ta yirik banklarga (Milliy bank, Asaka bank, O‘zsanoatqurilishbank, Ipoteka bank va Agro bank) tegishli. Davlat ulushi mavjud banklar depozitlarining kreditlariga nisbati 32,9 foizni tashkil etadi. Taqqoslash uchun, xususiy banklarda bu ko‘rsatkich qariyb 96 foizni tashkil etadi.

Jismoniy shaxslar depozitlari bank tizimidagi jami depozitlarning atigi 24 foizini tashkil etadi, bu YaIMning taxminan 5 foizini tashkil etadi. Bugungi kunda aholi jamg‘armalarini bank-moliya tizimiga jalb qilish eng muhim vazifalardan biri hisoblanadi.

Shuning uchun bank sektori, eng avvalo, davlat ishtirokini kamaytirish va xususiy sektorning rolini mustahkamlash orqali islohotlarni chuqurlashtirishi zarur. Shu munosabat bilan o‘tgan yili O‘zbekiston bank-tizimini isloh qilish bo‘yicha Prezident farmoni qabul qilinib, u davlat banklarini xususiylashtirishni ko‘zda tutadi. Farmonda joriy 15 foizdan 60 foizgacha bank tizimining jami aktivlarida davlat ulushi bo‘lmagan banklar aktivlarining ulushi joriy 28 foizdan 70 foizgacha, joriy 0,35 foizdan kreditlashning umumiy hajmida bank bo‘lmagan kredit muassasalarining ulushi 4 foizga oshirilishi ko‘zda tutilgan. Jumladan, "Ipoteka Bank", "O‘zsanoatqurilishbank", "Asakabank", "Aloqabank", "Qishloq qurilish Bank" va "Turonbank" xususiylashtiriladi.

O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzurida davlat ulushi bo‘lgan tijorat banklarini o‘zgartirish va xususiylashtirish bo‘yicha loyiha byurosi tashkil etilgan bo‘lib, u xalqaro maslahatchilarni maslahatchi sifatida jalb etish va Xalqaro Moliya institutlari va bo‘lajak xorijiy investorlar bilan tijorat banklarini xususiylashtirish bo‘yicha shartnomalar tuzish huquqiga ega. Zotan, Ipoteka bankka bankni xususiylashtirishni qo‘llab-quvvatlash va kichik va o‘rta biznesga kreditlarni ko‘paytirish uchun o‘zbek so‘mida 35 mln. AQSh dollari miqdorida kredit ajratdi. YeTTB esa "“O‘zsanoatqurilishbank”ga xususiylashtirish, g‘aznachilik operatsiyalarini takomillashtirish, aktivlar va passivlarni boshqarish bo‘yicha ko‘mak va maslahatlar beradi. Bank anderayting joriy etdi va bu kreditlash operatsiyalarini xodimning ishtirokisiz amalga oshirishga imkon beradi.

Yaqin yillarda O‘zbekistonda bank sektorining xususiylashtirilishi uning raqobatbardoshligini oshirishi va rivojlanishida xorijiy investitsiyalarni jalb etishga faol hissa qo‘shishi kutilmoqda.

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston bank sektoridagi pandemiya ta’siri ostida yuz bergan o‘zgarishlarni alohida ta’kidlash joiz. Butun dunyoda bo‘lgani kabi, O‘zbekistondagi pandemiya banklarning raqamlashtirishga, masofaviy bank xizmatlarini rivojlantirishga va mijozlarga xizmat ko‘rsatish algoritmlarini qayta qurishga aylanish jarayonini rag‘batlantirdi. Jumladan, 2021 yilning 1 yanvar holatiga masofadan xizmat ko‘rsatishdan foydalanuvchilar soni 14,5 mln. (shundan 13,7 mln. jismoniy shaxslar, 822 mingtasi tadbirkorlik sub’yektlari edi) ni tashkil etdi, bu o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 30% ga ko‘pdir. Markaziy Bank tomonidan raqamli banklar va filiallarni faoliyat ko‘rsatish uchun litsenziyalar berilishi ham moliya-bank tizimini yanada raqamlashtirishga turtki bo‘ldi.

Xalilulloh Hamidov, Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi

Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar