Трансформация жараёнидаги Ўзбекистон иқтисодиёти

Трансформация жараёнидаги Ўзбекистон иқтисодиёти

Бертельсманн трансформацияси индексида Ўзбекистон ўз позициясини яхшилади

2020 йилги Бертельсманн Трансформация индекси (ИТБ) тўғрисидаги эълон қилинган ҳисоботга кўра, Ўзбекистон 2018 йилдаги сўнгги ҳисоботга нисбатан кўрсаткичларини сезиларли даражада яхшилаган. Хусусан, якуний индекс 2018 йилдаги 3,73 пунктдан 2020 йилда 4,08 пунктгача ўсди ва иқтисодий трансформация кўрсаткичи 0,25 пунктга ўсиб, 4,54 пунктни ташкил қилди.

"Президент Мирзиёевнинг мисли кўрилмаган ислоҳотлари мамлакатда ҳам, минтақада ҳам янги сиёсий, ижтимоий ва иқтисодий муҳитни яратди", - дейилади сўнгги икки йил ичида Ўзбекистондаги ўзгаришлар ҳақидаги Бертельсманн Трансформацион Индекс лойиҳаси сайтида.

Бундай халқаро рейтинглар Ўзбекистоннинг мавқеини ошириши алоҳида аҳамиятга эгавасўнгги бир неча йил ичида жамият ва давлат ҳаётининг барча соҳаларида юз берган ўзгаришларни акс эттиради. Шу муносабат билан, ушбу мақолада сўнгги икки йил ичида,ИТБ индексидаги позицияларимизни яхшилаш имконини берган, мамлакатимизнинг ижтимоий-иқтисодий соҳаларидаги асосий ўзгаришлар таҳлил этилади.

Бертелсьманн индекси

Бертелсьманн трансформацион Индекси ҳар икки йилда Германиянинг Bertelsmann Stiftung нашри томонидан нашр этилади ва мамлакат имиджини ва обрўсини баҳолаш учун халқаро аҳамиятга эга. Индекснинг мақсади мамлакатда демократияни шакллантириш ва иқтисодий эркинлаштириш жараёнларини таҳлил қилишдир. Якуний индекс сиёсат, иқтисодиёт ва давлат бошқаруви соҳасидаги ўзгаришларни акс эттирувчи учта кўрсаткичдан иборат. Индексни баҳолаш жараёнига минтақавий ва миллий даражадаги 300 дан ортиқ мутахассислар жалб қилинади.

Ўсиш ва барқарорлик омиллари

Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) маълумотларига кўра, ялпи ички маҳсулотнинг ўсиши 2018 йилда 5,4 фоизни, 2019 йилда эса 5,6 фоизни ташкил этди. Пандемия даврида ушбу кўрсаткичнинг тахминан 0,7% гача пасайишига қарамай, ХВФ минтақада ЯИМ ўсишини 2025 йилгача 5,5-6% гача прогноз қилмоқда. Ўзбекистон 2020 йилда ижобий ўсиш суръатларини сақлаб қолган учта МДҲнинг давлатларидан биттаси ҳисобланади (1-жадвал).

1-жадвал. 2020 йилда МДҲ мамлакатларида ЯИМнинг кутилаётган реал ўсиши

Мамлакат

ЯИМнинг ўсиши%

Туркманистон

1,8

Тожикистон

1,0

Ўзбекистон

0,7

Қозоғистон

-2,7

Беларусь

-3,0

Озарбайжон

-4,0

Россия

-4,1

Арманистон

-4,5

Молдова

-4,5

Украина

-7,2

Қирғизистон

-12,0

Манба: Жаҳон иқтисодий истиқболлари, ХВФ, 2020 йил

Ўзбекистонда аҳоли жон бошига ЯИМ 2018 йилда 1540 доллардан 2019 йилда 1740 долларга ўсди. Истеъмол нархларининг йиллик ўзгариши (инфляция) 2018 йилда 17,5% ни ташкил этди ва 2019 йилда у 14,5% гача тушди ва ХВФ маълумотларига кўра, 2025 йилга келиб яна 5,1% гача пасайиши кутилмоқда.

Осиё тараққиёт банкининг (ОТБ) маълумотларига кўра, 2018 ва 2019 йилларда жорий ҳисоб баланси ЯИМнинг -7,1% ва -5,6% ни ташкил этди. 2019 йилда жами олтин-валюта захиралари 2018 йилга нисбатан 2 миллиард долларга ошди ва 29,2 миллиард долларни ташкил этди. 2019 йил якуни бўйича Ўзбекистон олтин-валюта захиралари бўйича МДҲ давлатлари орасида 2-ўринни ва дунёда 48-ўринни эгаллади (2-жадвал).

2-жадвал. 2019 йилда МДҲ давлатларининг олтин-валюта захиралари

Ўрин

Мамлакат

Захира (АҚШ долл.)

1

Россия

555 179 461 639

2

Ўзбекистон

29 291 325 502

3

Қозоғистан

28 957 509 931

4

Украина

25 317 002 927

5

Беларусь

9 393 817 369

6

Озарбайжон

7 042 996 710

7

Молдова

3 059 660 617

8

Арманистон

2 849 645 182

9

Қирғизистон

2 428 567 694

10

Тожикистон

1 466 304 531

Манба: Жаҳон банки

Ўзбекистон Республикаси Марказий банки маълумотларига кўра, 2019 йил охирига қадар ташқи қарзларнинг умумий ҳажми 24,5 миллиард долларни ташкил этди, шундан 15,8 миллиард доллари давлат, 8,7 миллиард доллари хусусий сектор ҳиссасига тўғри келади. Шуни таъкидлаш керакки, 2019 йилда давлат қарзи ЯИМга нисбати 30,6 фоизни ташкил этди, бу ХВФ томонидан Ўзбекистон учун тавсия этилган 60 фоиз чегарадан паст бўлиб қолмоқда. Бундан ташқари, умумий ташқи қарзга хизмат кўрсатиш товар ва хизматлар экспортига нисбатан 2018 йилда 19,5% ни ташкил этиб, 2019 йилда 15,2% га тушди. Ушбу нисбат янада барқарор бўлиб қолиши кутилмоқда, чунки товарлар экспорти ўртача суръатларда ўсишда давом этмоқда: 2018 йилда – 11,4%, 2019 йилда – 28,6%, 2020 йилда пандемия туфайли пасайиш кузатилди (-13,4%), 2021 йилда ўсиш 25% атрофида прогноз қилинмоқда. Юқоридаги макроиқтисодий кўрсаткичлар Ўзбекистоннинг иқтисодий ривожланишининг барқарор хусусиятини акс эттиради.

Ўзбекистон иқтисодиёти барқарорлигининг бошқа омиллари ҳам мавжуд. Ўзбекистон энг йирик олтин ишлаб чиқарувчилар орасида йилига 100 тонна ишлаб чиқариш ҳажми билан тўққизинчи ўринни, энг йирик уран ишлаб чиқарувчилар орасида эса еттинчи ўринни (йилига 2385 тонна, бу эса жаҳонда ишлаб чиқаришнинг 3,9 фоизини ташкил қилади) эгаллайди. Ўзбекистон пахта толасининг экспортини йилдан-йилга тўғридан-тўғри қисқартирмоқда ва бугунги кунда ўзбек компаниялари дунёнинг 50 дан ортиқ мамлакатларига тўқимачилик маҳсулотларини экспорт қилмоқда. Сўнгги йилларда чет эл инвестициялари ички иқтисодиётнинг турли соҳаларига фаол жалб қилинмоқда. Инвестициялар ва ташқи савдо вазирлигининг (ИТСВ) маълумотларига кўра, тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар (ТХИ) 2020 йилда 6,6 миллиард долларни ташкил этди. Ушбу кўрсаткичга, асосан, инвестиция дастури доирасида 197 та йирик лойиҳаларни амалга ошириш ҳисобига эришилди ва шунинг натижасида 38 минг иш ўринлари ташкил этилди. 2021 йилда хорижий инвестициялар 7,5 миллиард долларга кўпайиши кутилмоқда.

Камбағалликни камайтириш

Aмалга оширилаётган ижтимоий-иқтисодий сиёсатнинг муҳим янги омили, мамлакат раҳбариятининг сиёсий иродасини акс эттирувчи, камбағалликни камайтириш учун кенг кўламли курашнинг бошланиши ҳисобланади. Шундай қилиб, Жаҳон банки экспертларининг фикрига кўра, 2018 йилда Ўзбекистонда камбағаллик даражаси 9,6 фоизни ташкил этган. Халқаро камбағаллик чегарасига тўғри келадиган қийматлар (бир кишига кунига 3,2 AҚШ доллари) Самарқанд, Сурхондарё, Сирдарё, Aндижон вилоятлари ва Қорақалпоғистон Республикасида кузатилган (1-расм).

1 расм. 2018 йилда, сотиб олиш қобилияти паритети асосида кунига 3,2 AҚШ доллар камбағаллик даражасидаги аҳолининг улуши

Манба: Уильям Зейтц. “Улар қаерда яшайди. Камбағаллик даражаси, ўртача истеъмол ва Марказий Осиёдаги ўрта қатламнинг туман даражасидаги кўрсаткичлари", Жаҳон банки, 2019

2020 йил 24 январда Ўзбекистон Республикаси Президенти Олий Мажлисга йўллаган Мурожаатномасида, биринчи марта мамлакат тарихида камбағаллик масаласини кўтарган. “Турли ҳисоб-китобларга кўра, улар тахминан 12-15 фоизни ташкил этади”, деди Шавкат Мирзиёев. "Бу ўринда гап кичкина рақамлар эмас, балки аҳолимизнинг 4-5 миллионлик вакиллари ҳақида бормоқда." Шунингдек, Мурожаатномада таъкидланганидек, камбағалликни камайтириш аҳолининг тадбиркорлик руҳини уйғотиш, инсоннинг ички куч-қуввати ва салоҳиятини тўлиқ рўёбга чиқариш, янги иш ўринлари яратиш бўйича комплекс иқтисодий ва ижтимоий сиёсатни амалга оширишни талаб қилади. Шунинг учун Жаҳон банки, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Тараққиёт дастури ва бошқа халқаро ташкилотлар билан бирга Камбағалликни камайтириш дастурини ишлаб чиқиш таклиф қилинди. 2020 йил март ойида Президент "Иқтисодиётни ривожлантириш ва камбағалликни қисқартиришга оид давлат сиёсатини тубдан янгилаш чора-тадбирлари тўғрисида"ги Фармонни имзолади. Бу аҳоли турмуш даражаси ва сифатини тубдан яхшилаш, барқарор иш ўринларини яратиш ҳамда иқтисодиётнинг барча тармоқлари ва соҳаларининг рақобатбардошлигини ошириш учун зарур шарт-шароитлар яратилди.

Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва саноат вазирлиги Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий тараққиёт ва камбағалликни қисқартириш вазирлигига айлантирилди. Шу билан бирга, барча манфаатдор томонлар иштирокида Камбағалликни камайтириш дастурини ишлаб чиқиш кўзда тутилган. Ўзбекистонда камбағалликни камайтириш концепцияси лойиҳаси ишлаб чиқилган бўлиб, унда камбағалликни ҳисоблаш мезонлари ва усуллари, халқаро тажриба асосида уни камайтиришнинг самарали воситалари мавжуд.

Шу билан бирга, Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази Тошкент вилоятининг Бўка ва Чиноз туманларида камбағалликни ўрганиш учун иқтисод йўналиши бўйича Нобел мукофоти лауреатлари A. Банержи ва Э. Дюфло методикаси асосида камбағалликни камайтириш, аҳолининг камбағал ва муҳтож қатламларини қўллаб-қувватлаш бўйича пилот лойиҳасини амалга оширди. Ушбу методологиянинг ўзига хос хусусияти камбағалликка қарши курашнинг кенг қамровлилигидир. Жаҳон амалиётида тан олинган камбағалликка қарши кураш усулларига ўтиш унинг республикада муваффақиятли йўқ қилинишига ёрдам беради.

Рақобатни ривожлантириш

Монополияга қарши сиёсат ва рақобатни ривожлантириш соҳасида ҳам катта ўзгаришлар юз берди. 2019 йил бошида Ўзбекистон Республикаси Хусусийлаштирилган корхоналарни ривожлантириш ва рақобатни ривожлантириш давлат қўмитаси (Давлат рақобат қўмитаси) негизида учта мустақил институт ташкил этилди. Улар орасида монополияга қарши тартибга солиш бўйича барча ваколатлар берилган ва бошқа давлат тузилмаларидан мустақил бўлган Ўзбекистон Республикаси Монополияга қарши кураш қўмитаси ҳам бор, бу халқаро амалиётга мос келади.

Янги қўмита айни вақтгача кўп ишларни амалга оширди. Масалан, биргина 2020 йилда 32 та норматив-ҳуқуқий ҳужжат лойиҳалари ишлаб чиқилди, 3639 та давлат харидлари позицияларининг процедуралари ўрганилди, 528 та қонун ҳужжатлари лойиҳаларининг рақобатга таъсири баҳоланди, 958,8 млрд. сўмлик мансабини суистеъмол қилиш ҳолатлари компенсация қилинди.

Бундан ташқари, янги қўмита таркибида турли соҳалардаги адолатсизликлар, давлат харидлари ва тендерлар давомида қонунчилик талабларини бузиш, товар ва молия бозорларини ўрганиш ҳолатларини аниқлаш тизими яратилди. Шунингдек, 2021 йилдан бошлаб қўмита тўққизта йирик давлат корхоналарида, жумладан "Ўзбекистон ҳаво йўллари" AЖ, "ЎзAвто моторс" AЖ ва бошқаларда монополияга қарши мувофиқликни пилот режимида жорий этишни режалаштирмоқда. Шунга ўхшаш тизим бошқа мамлакатларда, мисол учун, давлат корхоналари мамлакат ялпи ички маҳсулотининг 30 фоизини ташкил этадиган Хитойда ҳам кенг қўлланилади.

Монополияга мувофиқлик - бу корхонанинг ички актида назарда тутилган ва монополияга қарши қонун ҳужжатлари талабларини бажаришга қаратилган ҳуқуқий ва ташкилий чора-тадбирлар мажмуидир. Бошқача қилиб айтганда, мувофиқликни компаниядаги турли хил ҳуқуқбузарликларни камайтиришга ёрдам берадиган хатарларни бошқариш тизими деб тушуниш мумкин.

Ташқи савдо

Ташқи савдонинг либераллашуви, шу жумладан, тарифсиз тўсиқлар, акцизлар ва миллий валютанинг ўзгарувчанмаслигини йўқ қилинишини алоҳида таъкидлаш лозим. Савдони енгиллаштиришда ҳам сезиларли ўзгаришлар юз берди. Масалан, айрим ҳолларда экспорт қилувчилар экспорт шартномаларисиз ишлашлари мумкин. Бундан ташқари, бошқа чора-тадбирлар қаторига экспорт транспорти харажатлари учун 50 фоизгача бўлган давлат субсидияларини жорий этиш, экспорт қилинадиган товар ва хизматларнинг барча турларига божхона тўловларини бекор қилиш, экспортга лицензиялаш тизимини соддалаштириш, божхона тўловларини ўртача 6,45% га камайтириш, экспорт ва импорт операциялари учун "ягона дарча" веб-сайтини яратиш ва бошқалар киради.

Жаҳон банкининг маълумотларига кўра, агар 2016 йилда товар ва хизматлар экспорти ЯИМнинг 15 фоизини ташкил этган бўлса, 2019 йилда ушбу кўрсаткич 31 фоизга етди. МДҲ мамлакатлари орасида 2016-2019 йилларда ЯИМ таркибидаги экспорт улушининг энг юқори ўсиши Ўзбекистонда кузатилди (3-жадвал).

3-жадвал. 2016 ва 2019 йилларда МДҲ мамлакатлари товарлари ва хизматлари экспорти (ЯИМга нисбатан фоиз)

Мамлакат

2016 й.

2019 й.

Ўзгариш

Ўзбекистон

15%

31%

16%

Арманистон

34%

41%

8%

Қозоғистон

32%

36%

4%

Беларус

63%

66%

4%

Тожикистон

13%

16%

3%

Озарбайжон

46%

49%

3%

Россия

26%

28%

2%

Қирғизистон

36%

37%

2%

Молдова

32%

31%

-1%

Украина

49%

41%

-8%

Манба: Жаҳон банки маълумотлари асосида муаллифнинг ҳисоб-китоблари

2017 йилда Ўзбекистоннинг ташқи савдо айланмаси 26,9 миллиард долларни ташкил этган бўлса, 2019 йилда у 15 миллиард долларга кўпайиб, 42,2 миллиард долларга етди. Бу мамлакат тарихидаги энг юқори кўрсаткич ҳисобланади. 2017-2019 йилларда экспорт таркибида ҳам жиддий ўзгаришлар юз берди (2-расм). Хусусан, озиқ-овқат маҳсулотларининг улуши 1,5 фоизга, энергия манбалари ва нефт маҳсулотларининг улуши 1,3 фоизга, қора металлар ва улардан ишлаб чиқарилган маҳсулотларнинг улуши 0,8 фоизга ўсди. Шу билан бирга, пахта толаси улуши 2,2 фоизга, кимёвий маҳсулотлар 2,1 фоизга ва рангли металлар 0,8 фоизга камайганлиги кузатилди. Экспорт таркибининг бу хилма-хиллиги маҳаллий тайёр маҳсулотлар экспортининг кўпайиши билан изоҳланади.

2-расм. 2017 ва 2019 йилларда Ўзбекистон экспортининг таркиби (экспорт умумий ҳажмидаги улуши %)

Манба: Муаллифнинг Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотлари асосидаги ҳисоб-китоблари

Пул-кредит сиёсати

Мамлакат пул-кредит сиёсати соҳасида ҳам кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилди. Сўнгги йилларда инфляция даражасини барқарорлаштириш чоралари кўрилмоқда. 2017 йилда сўмнинг девалвацияси ва эркин конвертация жорий этилгандан сўнг, 2018 ва 2019 йилларда инфляция 14-15% оралиғида сақланиб қолди, аммо 2020 йилда у 11% гача тушди.

2019 йилда Ўзбекистон Президенти "Инфляцияни таргетлаш режимига босқичма-босқич ўтиш орқали пул-кредит сиёсатини такомиллаштириш тўғрисида"ги фармонни имзолади. Инфляцияни таргетлаш режимига ўтиш инфляция даражасини 2021 йилда 10% гача ва 2023 йилда 5% гача камайтиришга имкон беради. Бугунги кунда инфляцияни таргетлаш режими Буюк Британия, Канада, Янги Зеландия, Aвстралия ва бошқа бир қатор ривожланган давлатлар томонидан қўлланилмоқда. Шуни таъкидлаш керакки, инфляцияни таргетлаш бошқа иқтисодий кўрсаткичларга ҳам билвосита таъсир қилади. Шундай қилиб, Исландия Марказий банкининг бош иқтисодчиси Г. Петурссоннинг ҳисоб-китобларига кўра, мамлакатлар томонидан инфляцияни таргетлаш жорий қилинганидан сўнг, иқтисодий ўсиш суръатларининг ўзгариши пасайгани ва энг катта таъсир ривожланаётган бозор иқтисодиётларида кузатилганини қайд этган.

Бинобарин, Ўзбекистонда пул-кредит сиёсатининг муваффақияти инфляцияни таргетлаш режимига ўтишни, нафақат нархларни барқарорлаштириш нуқтаи назаридан, балки мамлакатнинг умумий макроиқтисодий барқарорлигини ошириш нуқтаи назаридан талаб қилади.

Мамлакат

Режим қабул қилинишидан 5 йил олдин ўртача тебранишлар

Режим қабул қилингандан кейинги ўртача тебранишлар

1981-1990 учун ўртача тебранишлар

1991-2002 учун ўртача тебранишлар.

Австралия

2,1

1,6

2,7

2,1

Бразилия

1,6

1,8

3,3

1,9

Канада

2,2

2,0

3,0

2,0

Чили

1,8

3,3

5,9

3,3

Колумбия

2,8

1,0

1,4

2,4

Чехия

2,4

1,5

-

3,4

Венгрия

0,7

0,4

3,2

3,9

Исландия

2,6

2,8

5,4

3,6

Исроил

3,0

3,8

2,9

3,7

Корея

3,1

6,5

2,8

4,7

Мексика

3,9

2,7

2,8

2,9

Янги Зеландия

3,9

2,9

4,6

2,8

Норвегия

2,7

1,9

2,5

2,5

Перу

3,5

1,7

10,8

5,6

Филиппин

1,4

2,0

4,4

1,9

Польша

11,8

4,9

5,7

14,5

Жанубий Африка

1,5

0,4

3,0

2,1

Швеция

1,9

1,8

2,0

2,3

Швейцария

1,1

1,5

1,9

1,3

Таиланд

5,6

1,6

3,0

5,0

Буюк Британия

2,5

1,5

2,1

1,9

Барча мамлакатлар

3,0

2,3

3,3

3,5

Хусусий мулк ҳуқуқларини кучайтириш

Сўнгги йилларда Ўзбекистон ҳукумати хусусий мулк ҳуқуқларини мустаҳкамлаш ва хусусий тадбиркорликни ривожлантиришга алоҳида эътибор беришни бошлади. Иш олиб бораётган кичик корхоналар ва микрофирмалар сони 2017 йилдаги 229 мингдан 2019 йилда 334 мингтага ўсди. Кичик бизнеснинг ЯИМдаги улуши сўнгги уч йил ичида 60% даражасида сақланиб қолди. Шу йилларда, кичик бизнеснинг инвестициялардаги улуши 34,8 дан 47% гача, қурилишда 66,2 дан 75,4% гача, экспортда 22 дан 27,2% гача ўсди.

Хусусий секторни ривожлантириш, жумладан, 23 та эркин иқтисодий зоналарни (ЭИЗ) ташкил этишга қаратилган бўлиб, улар хусусий инвесторлар учун кенг кўламли имтиёзларни, божхона тўловларини тўлашдан кечиктирилган ҚҚС тўлаш каби бир қатор солиқларни тўлашдан озод қилишни (мулк, ер солиғи ва бошқаларни) ўз ичига олади.

Aмалга оширилаётган ислоҳотларнинг энг муҳим босқичи ерга хусусий мулкчиликни жорий этишдир. Шундай қилиб, Президентнинг 2019 йил 10 январдаги "Урбанизация жараёнларини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида" ги фармони ер участкаларини хусусийлаштиришга имкон берди, бу бир томондан, ер қонунчилигини ҳар томонлама такомиллаштиришга ёрдам беради, бошқа томондан эса ташқи ва ички инвестицияларни рағбатлантиришнинг муҳим омили ҳисобаланади.

Хулоса қилиб шуни таъкидлаш керакки, Ўзбекистон ҳукумати томонидан амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотлар халқаро ҳамжамият томонидан баҳоланмоқда ва қўллаб-қувватланмоқда. Шулар орасида Бертелсманн индекси ҳам бор ва унинг ўсиши Ўзбекистонда сўнгги йилларда рўй берган иқтисодий ўзгаришларнинг кўп жиҳатларини акс эттирди.

Мамлакатда / Иқтисодий ислоҳотлар

Ферузбек Давлетов, Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази

"Экономическое обозрение" журнали №2 (254) 2021й.

Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар

Сўнгги янгиликлар