2016–2025 йилларда Марказий Осиёда пахтачилик

Марказий Осиё пахта бозори

Ўн йиллик даврда Марказий Осиё пахтачилигидаги асосий тенденциялар қуйидагилардан иборат бўлди:

• минтақада пахта экиладиган майдонлар 300 минг гектарга, яъни 2,1 млн гектардан 1,8 млн гектарга қисқарди;
• пахта ҳосили ҳажми 32%га, 4,6 млн тоннадан 6,1 млн тоннага ошди ва натижада ўртача ҳосилдорлик 12 ц/гага, яъни 22 ц/гадан 34 ц/гага кўтарилди.

Бу иқтисодий моделнинг босқичма-босқич экстенсив, сувталаб ишлаб чиқаришдан ҳар бир гектардан юқори самара олишга йўналтирилаётганини кўрсатади.

Яна бир муҳим минтақавий таркибий тенденция — қайта ишланмаган пахта экспортининг сезиларли қисқариши бўлди. Беш мамлакатнинг умумий баҳоланган экспорт ҳажми 2016 йилдаги 745 минг тоннадан 2025 йилда 180 минг тоннагача, яъни 76%га камайди.

Пахта бозорининг мамлакатлар кесимидаги тенденциялари

Ўзбекистон — минтақадаги етакчи пахта ишлаб чиқарувчи мамлакат бўлиб, 2025 йилда Марказий Осиё пахта ҳосилининг 65%и унинг ҳиссасига тўғри келди. 2017–2025 йилларда амалга оширилган ислоҳотлар ҳисобига мамлакат соҳада энг чуқур таркибий ўзгаришларни намоён қилди.

Кўриб чиқилаётган даврда соҳанинг тизимли трансформациясида бюджет соҳаси ходимларини оммавий жалб этиш амалиётидан воз кечиш, пахтачилик занжирига бозор механизмларини жорий этиш, шунингдек, ерларни бошқа қишлоқ хўжалиги экинларига ажратиш ҳисобига пахта майдонларини қисқартириш асосий ўзгаришлардан бўлди.

Пахта майдони 2016 йилдаги 1,3 млн гектардан 2025 йилда 875 минг гектаргача қисқарди (−30,8%), бироқ ҳосил ҳажми 3 млн тоннадан қарийб 4 млн тоннагача ошди (+35,2%). Натижада ҳосилдорлик 23,4 ц/гадан 46 ц/гагача деярли икки баравар кўтарилди, бу тарихий жиҳатдан юқори натижа ҳисобланади.

Пахтачиликдаги хўжалик-иқтисодий муносабатларни таркибий қайта қуришнинг асосий йўналишларидан бири кластер моделини синовдан ўтказиш ва кейинчалик уни бутун республика бўйлаб кенг жорий этиш, шу асосда вертикал интеграциялашган тўқимачилик саноатини шакллантириш бўлди. Бугунги кунда мамлакатда 140 дан ортиқ пахта-тўқимачилик кластери фаолият юритмоқда.

Шу билан бирга, кўриб чиқилаётган даврда мамлакат хом пахта толаси экспортини амалда тўхтатди. 2016 йилда пахта толаси экспорти 416 минг тоннани ташкил этиб, унинг қиймати $637 млн бўлган. Кейинги йилларда Ўзбекистон маҳаллий хомашёга асосланган тўлиқ тўқимачилик ишлаб чиқариш циклини шакллантирди ва юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар экспортига йўналди. Маълумот учун, мазкур даврда тўқимачилик маҳсулотлари ва кийим-кечак экспорти 3 баравардан зиёд ўсиб, $3 млрдга етди.

Туркманистон — минтақадаги иккинчи йирик пахта ишлаб чиқарувчи мамлакат бўлиб, унинг Марказий Осиё пахта ишлаб чиқаришидаги улуши 20%ни ташкил этади. ФАО маълумотларига кўра, пахта майдони 2016 йилдаги 545,6 минг гектардан 580 минг гектаргача ошган ва сўнгги йилларда деярли ўзгаришсиз қолган. Ишлаб чиқариш 2022 йилгача 1,1–1,28 млн тонна атрофида бўлган, кейин 2023 йилда 661 минг тоннага ва 2024 йилда 600 минг тоннагача қисқарган. ОАВ хабарларига кўра, 2025 йилда 1,2 млн тонна ҳосил йиғиб олиш режалаштирилган. Шундан келиб чиқиб, ҳисобланган ҳосилдорлик 19,6 ц/гадан ўтган йилда 21,6 ц/гагача ошган.

Ойна статистикасига кўра, кўриб чиқилаётган даврда пахта экспорти 2016 йилдаги 175 минг тоннадан сўнгги йилларда 10 минг тоннадан кам даражагача сезиларли қисқарган. Пахта ҳосили ҳажми 1 млн тоннадан юқори бўлиб қолганини ҳисобга олганда, Туркманистон ҳам ички қайта ишлашни кенгайтириш ва кейинчалик юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар ишлаб чиқариш бўйича чоралар кўрган, деб тахмин қилиш мумкин.

Қозоғистон кўриб чиқилаётган даврда пахта ишлаб чиқаришни 1,6 бараварга, 2016 йилдаги 287 минг тоннадан 2025 йилда 466 минг тоннагача оширди. Шу билан бирга, энг катта ўсиш 2025 йилда кузатилиб, ҳосил 54%га кўпайди. Сўнгги йилларда ишлаб чиқариш тўлиқ Туркистон вилоятида жамланган. Пахта майдони 32,8%га ошиб, 145,6 минг гектарга етган, ҳосилдорлик эса 26,2 ц/гадан 32,0 ц/гагача кўтарилган. Демак, ўсиш ҳам экин майдонларининг кенгайиши, ҳам маҳсулдорликнинг ошиши ҳисобига таъминланган.

Пахта толасининг ташқи етказиб берилиши ҳамон салмоқли аҳамиятга эга. Экспорт ҳажми 46%га ошиб, 75,1 минг тоннага етган, қиймат жиҳатидан эса 56%га ўсиб, $111 млнни ташкил этган. Бироқ 2025 йилда 2024 йилга нисбатан экспорт ҳажми 20%га, қиймати эса 25%га қисқарган.

Сўнгги йилларда Қозоғистон ички қайта ишлашни кенгайтиришга интилмоқда. Туркистон вилоятида пахта-тўқимачилик кластерлари ташкил этилмоқда.

Тожикистонда 2017–2025 йилларда ишлаб чиқариш 34%га, 285 минг тоннадан 383 минг тоннагача ошди. Бироқ динамика барқарор бўлмади: 2022 йилда 405 минг тонна ҳосил олинганидан сўнг, бу кўрсаткич 2023 йилда 344 минг тоннага ва 2024 йилда 254 минг тоннагача қисқарди. Кўриб чиқилаётган даврда пахта майдонлари 160–187 минг гектар доирасида сақланиб қолди. Ўтган йил якунларига кўра ҳосилдорлик 20,5 ц/гани ташкил этди — бу бир йил аввалги кўрсаткичдан юқори, аммо 2021 йилдаги давр максимуми бўлган 22,4 ц/гадан паст.

Тожикистон пахта толаси экспортига юқори даражада йўналтирилганлигича қолмоқда — 2025 йилда экспорт 93 минг тоннани ташкил этди. Экспорт ҳажми 2024 йилга нисбатан 6,5%га қисқарди. Қиймат жиҳатидан эса экспорт 2016 йилдаги $120 млндан 2021 йилда $203 млнгача ошган, кейинги йилларда эса изчил пасайиб, ўтган йил якунларига кўра $142 млнни ташкил этган.

Қирғизистон — минтақада сўнгги ўн йил ичида ҳам пахта майдони, ҳам ишлаб чиқариш ҳажми кескин қисқарган ягона мамлакат. Айниқса, 2022 йилдан кейин пахта майдонларини қисқартириш сиёсати яққол намоён бўлди. Умуман олганда, пахта майдони кўриб чиқилаётган даврдаги энг юқори кўрсаткич — 24,4 минг гектардан ўтган йилда 6,4 минг гектаргача қисқарди (−73%). Шу йиллар давомида ҳосил 80 минг тоннадан 23,5 минг тоннагача камайди (−70%). Шу билан бирга, ҳосилдорлик 2016 йилдаги 31,4 ц/гадан 2025 йилда 36,6 ц/гагача ошди ва минтақадаги энг юқори кўрсаткичлардан бири бўлиб қолмоқда.

Хулосалар

Якун қилиб айтганда, 2016–2025 йилларда Марказий Осиё мамлакатларида пахтачиликнинг янада интенсив моделига ўтиш жараёни бошланди. Экин майдонларининг қисқариши ҳосил ва ҳосилдорликнинг ўсиши билан бирга кечди. Бу ўзгаришга энг катта ҳиссани Ўзбекистон қўшди.

Пахтанинг сувталаб экин эканини ҳисобга олганда, юқори маҳсулдорликка асосланган моделга ўтиш ҳаётий аҳамиятга эга. Келгусида ҳосилни ошириш суғориладиган ер майдонларини кенгайтириш ҳисобига эмас, балки томчилатиб ва дискрет суғориш, лазерли текислаш, қурғоқчиликка чидамли навлар, рақамли мониторинг ҳамда сувни иқтисодий асосланган тарзда ҳисобга олиш орқали таъминланиши лозим. Бу 2026 йил режаларида ҳам ўз аксини топган. Хусусан, Ўзбекистонда жорий йил учун пахта ҳосили бўйича мақсадли кўрсаткич 4,5 млн тоннагача оширилган. Тожикистонда ҳам 186,8 минг гектар майдонга пахта жойлаштирилгани ва 393 минг тонна ҳосил йиғиш режалаштирилаётганини ҳисобга олганда, ҳосилдорликнинг ўсиши кутилмоқда.

Шунингдек, минтақа хомашё экспортини қисқартириш ва пахтани мамлакат ичида қайта ишлашга ўтишга интилмоқда. Айни пайтда, Қозоғистон ва Тожикистон учун қўшилган қиймат занжирини янада чуқурлаштириш вазифаси долзарблигича қолмоқда.

Умуман олганда, Марказий Осиё пахта комплекси катта салоҳиятни сақлаб қолмоқда, аммо унинг кейинги ривожланиши гектаридан олинадиган даромадни ошириш, қайта ишлаш чуқурлигини кучайтириш, юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар экспортини кенгайтириш ва сув изини камайтириш билан уйғун бўлиши керак. Маҳсулдорлик, шаффофлик ва барқарорликнинг уйғунлиги чекланган ер ва сув ресурслари шароитида минтақада рақобатбардош пахтачиликни ривожлантириш имконини беради.

Руслан Абатуров,
Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази