Сўнгги ўн йилда Ўзбекистонда кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилиб, мамлакат иқтисодиёти бозор тамойилларига асосланган тизимга изчил ўтиб борди ва ЯИМнинг юқори ўсиш суръатларига эришилди. Валюта бозорининг либераллаштирилиши, хусусий сектор иштирокининг кенгайиши ва халқаро савдо алоқаларининг ривожланиши минерал ва металл ресурсларига бой Ўзбекистон учун хомашё нархларининг ўсишидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтирди. Шу билан бирга, минераллар ва металларнинг экспортдаги юқори улуши жаҳон нархлари ўзгаришига боғлиқ хатарларни оширади, бу эса ривожланган деривативлар бозорини шакллантириш заруратини кучайтиради.
2016 йилда Ўзбекистонда кенг кўламли ислоҳотлар бошланди. Янги сайланган Президент Шавкат Мирзиёев Марказий Осиёдаги ушбу мамлакатни давлатнинг иқтисодиётдаги иштироки юқори ва нисбатан ёпиқ тизимдан очиқ ва бозор тамойилларига асосланган иқтисодиётга ўтказишга қаратилган сиёсатни амалга оширишга киришди. Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) тадқиқотига кўра, дастлабки босқичдаги энг муҳим ўзгаришлардан бири валюта бозорини либераллаштириш бўлди. Расмий ва норасмий валюта курслари бирлаштирилди, Ўзбекистон сўми эркин сузувчи курсга ўтказилди ва валюта конвертациясига нисбатан аввал амал қилган қатъий чекловлар бекор қилинди. Шунингдек, экспорт тушумини мажбурий сотиш талаби бекор қилиниб, бизнес ва аҳоли учун хорижий валютадан фойдаланиш имкониятлари кенгайтирилди.
Шу билан бирга, ХВЖ тадқиқотида қайд этилишича, ислоҳотлар жараёнида миллий валюта қарийб 50%га қадрсизланди ва инфляция маълум давр мобайнида икки хонали даражада сақланди. Инфляцияни жиловлаш мақсадида 2020 йилда Ўзбекистон Республикаси Марказий банки инфляцион таргетлаш режимига ўтди ва ўрта муддатли истиқболда инфляцияни 5% даражасига тушириш мақсади белгиланди.
Валюта бозорини либераллаштириш билан бир қаторда, Ўзбекистонни жаҳон бозорларига интеграция қилишга қаратилган қатор чоралар амалга оширилди. Аксарият товарлар бўйича импорт ва экспорт чекловлари бекор қилинди, экспорт жараёнлари соддалаштирилди ва экспортчилар учун солиқ имтиёзлари кенгайтирилди. Мамлакат ХВЖ, Жаҳон банки ва Осиё тараққиёт банки каби халқаро молия институтлари билан иқтисодий ҳамкорликни ҳам кучайтирди. Айни пайтда Ўзбекистон Жаҳон савдо ташкилотига аъзо бўлиш учун зарур талабларни бажариш устида ишламоқда.
Ислоҳотларнинг яна бир муҳим йўналиши давлатнинг иқтисодиётдаги иштирокини қисқартириш, хусусий сектор фаоллигини ва тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни рағбатлантиришга қаратилди. Ушбу жараён давлат корхоналарини хусусийлаштириш, инвесторлар ҳуқуқларини ҳимоя қилишни кучайтириш ва бизнес юритиш шароитларини яхшилаш бўйича ислоҳотларни қамраб олди. 2026 йил май ойида 13 та йирик давлат корхонасида миноритар улушларга эга Ўзбекистон Миллий инвестиция жамғармаси — UzNIF акциялари Лондон фонд биржаси ва Тошкент фонд биржасида оммавий жойлаштирилди. Бу Ўзбекистоннинг халқаро капитал бозоридаги илк акциялар таклифи бўлди.
Амалга оширилган ўзгаришлар иқтисодий кўрсаткичларда ҳам ўз аксини топмоқда. S&P Global маълумотларига кўра, 2017 йилда ислоҳотлар бошланганидан буён иқтисодий ўсиш йилига ўртача 6%ни ташкил этди, 2025 йилда эса ЯИМ ўсиши 7,7%га етди. 2026 йил учун иқтисодий ўсиш 8,1% даражасида прогноз қилинмоқда. 2026 йил июль ҳолатига инфляция 6,4%ни ташкил этди, олтин нархларининг юқори бўлиши эса Ўзбекистон сўмининг мустаҳкамланишига ижобий таъсир кўрсатди.
Шу билан бирга, йирик давлат корхоналари ва банкларни ислоҳ қилиш ҳамда хусусийлаштириш, бозорга кириш ва ундан чиқиш имкониятлари қулай бўлган рақобат муҳитини ривожлантириш бўйича вазифалар сақланиб қолмоқда. ХВЖ тадқиқотига кўра, мамлакатда ҳали ҳам тахминан 1,8 мингта давлат корхонаси мавжуд.
Ўзбекистоннинг жаҳон мамлакатлари билан савдо алоқалари кенгайиши ва бизнес муҳитининг яхшиланиши металл ва минерал ресурсларга бой мамлакат учун хомашё товарлари нархининг ўсишидан фойдаланиш имкониятларини оширмоқда. Ўзбекистон олтин ишлаб чиқариш бўйича дунёдаги етакчи 10 та мамлакат қаторига киради, мис ишлаб чиқариш бўйича 20-ўринни, уран ишлаб чиқариш бўйича эса 5-ўринни эгаллайди. Шунингдек, мамлакат кумуш, литий, вольфрам ва нодир ер элементлари, шунингдек магний, рух, алюминий ва графитнинг салмоқли захираларига эга. Ушбу ресурсларнинг иқтисодий аҳамиятини жаҳон бозоридаги нархлар динамикаси ҳам кўрсатади. 2025 йилда олтин нархи 65%га, кумуш 144%га, мис эса қарийб учдан бир қисмга ошди.
Табиий ресурслар нархининг ўсиши Ўзбекистон экспорти қийматининг ошишига ҳам таъсир кўрсатди. 2025 йилда мамлакат экспорти 23%га ўсиб, $33,4 млрдга етди. Ўсишга металл ва минераллар экспорти билан бир қаторда озиқ-овқат маҳсулотлари, ўғитлар ва хизматлар экспорти ҳам ҳисса қўшди. Олтин экспортининг ўзи ўтган йилга нисбатан 32%га ошиб, $9,9 млрдга етди ва мамлакат жами экспортининг 29,3%ини ташкил этди. Бу жорий ҳисоб тақчиллигини қисқартириш ва бошқа тармоқлардаги нисбатан паст ўсиш суръатларини қоплашга хизмат қилди. Вставленный Markdown
«Ўзбекистон - 2030» стратегияси доирасида мамлакатнинг табиий ресурслар салоҳиятидан самарали фойдаланиш мақсадида йиллик мис ишлаб чиқаришни 500 минг тоннага, олтинни 175 тоннага, кумушни 500 тоннага ва уранни 15 минг тоннага етказиш режалаштирилган.
Ўзбекистон экспортида хомашё товарларининг юқори улуши мамлакат иқтисодиётининг жаҳон бозоридаги нархлар ўзгаришига таъсирчанлигини оширади. Шу сабабли валюта ва нарх хатарларини бошқаришда деривативлардан хеджирлаш воситаси сифатида фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш учун молиявий инфратузилма такомиллаштирилмоқда. Июнь ойида Президент Шавкат Мирзиёевга тақдим этилган ва парламент томонидан қабул қилиниши лозим бўлган «Капитал бозори тўғрисида»ги янги қонун лойиҳасида Ўзбекистон бозорига илк бор опционлар, фьючерслар, своплар ва форвардлар каби молиявий инструментларни жорий этиш назарда тутилган. Ушбу инструментлар бўйича ҳуқуқий база Халқаро своплар ва деривативлар ассоциацияси (ISDA) стандартларига мувофиқлаштирилиши, шунингдек неттинг келишувларига асосланган битимлар тизимини жорий этиш кўзда тутилмоқда.
Ўзбекистон Республикаси Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги ҳам валюта хатарларини камайтириш мақсадида компанияларга хорижий валютада облигациялар чиқариш имконини берувчи тартибга солиш синов майдончасини (regulatory sandbox) жорий этди. 2026 йил март ойида Ўзбекистон Республикаси Марказий банки ривожланаётган ва янги шаклланаётган бозорларда валюта ҳамда фоиз ставкалари хатарларини хеджирлашга ихтисослашган халқаро молия институти - The Currency Exchange Fund (TCX) билан ҳамкорлик меморандумини имзолади. Меморандум халқаро илғор амалиёт асосида хатарларни бошқаришнинг замонавий экотизимини яратишга эътибор қаратган ҳолда Ўзбекистонда деривативлар бозорини ривожлантиришни назарда тутади.
Шунингдек, Ўзбекистоннинг етакчи уюшган товар савдо майдончаси - Ўзбекистон республика товар-хом ашё биржаси (UZEX) мавжуд ички савдо инфратузилмаси асосида халқаро товар бозорлари ва замонавий хатарларни бошқариш воситаларидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтирмоқда. Ушбу жараён UZEX ва Phillip Capital ўртасидаги қўшма корхона - UZEX Global орқали жадаллаштирилмоқда. У етакчи биржаларда, жумладан CME Group майдонларида савдо қилинадиган глобал товар деривативларидан фойдаланиш имконини яратади. Биржа деривативлар билан тўғридан-тўғри савдо қилиш учун зарур операцион инфратузилма билан бирга хатарларни бошқариш бўйича консалтинг ва ўқув хизматларини ҳам тақдим этади.
Умуман, ушбу ташаббуслар халқаро стандартларга мос деривативлар бозорини ривожлантириш учун асос яратиб, экспорт ҳажми кенгайиб бораётган шароитда бизнесга товар нархлари ва валюта курслари билан боғлиқ хатарларни самарали бошқариш имконини бериши кутилмоқда.
Манба: CME Group, OpenMarkets, 15 сентябрь 2026 йил
Изоҳ қолдириш