Pandemiyadan keyingi dunyo. Koronavirus inqirozidan O‘zbekiston iqtisodiyoti qanday o‘tdi

Pandemiyadan keyingi dunyo. Koronavirus inqirozidan O‘zbekiston iqtisodiyoti qanday o‘tdi

O‘tgan yili dunyodagi deyarli barcha davlatlar iqtisodiyotiga koronavirus pandemiyasi jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Pandemiya O‘zbekiston iqtisodiyotining rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi, ammo uni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha hukumat tomonidan tezkor qabul qilingan chora-tadbirlar tufayli O‘zbekiston iqtisodiyoti dunyoning aksariyat mamlakatlari iqtisodiyotiga qaraganda ancha kam zarar ko‘rdi. Ijobiy o‘sish sur’atlari saqlanib qoldi, ammo 2019 yilda 5,6% dan 2020 yilda 1,6% gacha kamaydi, deb yozadi Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi eeksperti Viktor Abaturov o‘z mualliflik maqolasida.

– Joriy yilning birinchi choragi jahon iqtisodiyotidagi tiklanish jarayonlarining beqarorligi bilan ajralib turdi. Barcha mamlakatlar iqtisodiy o‘sishning ijobiy sur’atlariga erishmadi. Pandemiya qo‘shni mamlakatlar va yirik savdo sheriklari iqtisodiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatishda davom etmoqda. Shunday qilib, Qozog‘iston YaIM birinchi chorakda o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 1,6 foizga kamaydi. Qirg‘iziston iqtisodiyotidagi turg‘unlik davom etmoqda - YaIM 9,4 foizga kamaydi. Rossiya YaIM, RF Iqtisodiy rivojlanish vazirligi rahbarining so‘zlariga ko‘ra, birinchi chorakda taxminan 1,8%ga 2020 yilning 4-choragi darajasida pasayishi kutilmoqda.

Bu tashqi iqtisodiy muhitning O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun beqarorligini keltirib chiqaradi. Shunga qaramay, O‘zbekiston iqtisodiyotining birinchi choragidagi dastlabki natijalari uning dinamik va ishonchli iqtisodiy o‘sishidan dalolat beradi.

Ishlab chiqarish dinamikasi

Yalpi ichki mahsulot (YaIM) 2021 yilning dastlabki uch oyida 3% ga o‘sdi. Iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida ishlab chiqarish o‘sishi kuzatildi. (Taqqoslash uchun: aprel oyining boshida Bloomberg Iqtisodiyot ekspertlari birinchi chorakda jahon iqtisodiyotining faqat 1,3% gacha o‘sishini kutishganini xabar qilishdi).

Sanoat sektorida ishlab chiqarish hajmining o‘sishi 3,8 foizga o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 1,9 foizga o‘sishi kuzatildi. Bunga tog‘-kon sanoati pasayishining 13,3 foizdan 0,1 foizgacha pasayishi, qayta ishlash sanoatida ishlab chiqarish hajmining 4,6 foizga o‘sishi, elektr energiyasi, gaz, bug‘ va konditsioner 2020 yilning birinchi choragida ishlab chiqarishning 7,9 foizdan hozirgi chorakda 10,1% tezlashishi sabab bo‘ldi. Shu bilan birga, qayta ishlash sanoati tarkibidagi yuqori texnologiyali tarmoqlarning ulushi 2020 yilning yanvar-mart oylarida 1,9% ga nisbatan 2,5% gacha o‘sdi.

Joriy yilning birinchi choragida 2020 yilning birinchi choragiga nisbatan avtomobil benzini ishlab chiqarish 3,0%, paxta tolasi 12,4% ga o‘sdi. Metallurgiya sanoati ishlab chiqarishning jismoniy hajmi indeksi 7,9%, oziq-ovqat mahsulotlari 7,5%, to‘qimachilik mahsulotlari 19,1%, kimyo mahsulotlari 20,5% ga o‘sdi.

Birinchi chorakda avtomobil sanoatini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish lozimki, yanvar oyida keng ko‘lamli modernizatsiyani hisobga olgan holda UzAuto Motors zavodi faoliyati to‘xtatildi (23 kun davomida yangi payvandlash sexi ishga tushirildi). Shu munosabat bilan, yengil avtomobil ishlab chiqarishni o‘tgan yilgi ko‘rsatkichlariga hali qaytarib bo‘lmaydi. Biroq, ularni ishlab chiqarilishi tezda tiklanmoqda. Agar yanvar oyida 5 235 ta avtomobil ishlab chiqarilgan bo‘lsa, fevral oyida - 17 141ta, mart oyida esa 22 078 tani tashkil qildi. O‘zbekiston yengil avtomobillari eksporti ham kengaymoqda. Shunday qilib, 2021 yil mart oyining oxirida UzAuto Motors Qozog‘istonda 2161 avtomobil sotdi, bu fevral oyiga nisbatan 15% ko‘proq va bu mamlakatda yangi avtomobillar bozorining 26% egalladi. (Taqqoslash uchun: shu davrda Qozog‘istonda 1907 Hyundai, 1169 — Toyota, 358 — GAZ va 340 — Kia avtomobillari sotilgan).

Avtomobilsozlik sanoatining jadal tiklanishi va yanada rivojlanish bosqichida ekanligi 2021 yil 22 aprelda “Uzauto Motors” AJ tomonidan yaqinda 300 million AQSh dollari miqdoridagi birinchi xalqaro obligatsiyalar chiqarilishini e’lon qilgani bilan tasdiqlangan.

Ushbu tashabbusni amalga oshirish uchun kompaniya S&P va Fitch jahon reyting agentliklaridan "B+" reytingini oldi. Anderrayter banki “Citi” (AQSh), “MUFG” (Yaponiya), “Natixis” (Fransiya) va “Raiffeisen Bank International” (Avstriya) kabi yetakchi xalqaro banklar tomonidan tashkil etilgan.

Iste’mol tovarlari ishlab chiqarishning o‘sish sur’atlari 2020 yilning mos davriga nisbatan 102,7% ni tashkil etdi. Iste’mol tovarlari ishlab chiqarishning eng yuqori o‘sishi Jizzax (2020 yilning shu davriga nisbatan 125,5%), Buxoro (123,5%), Samarqand (120,3%), Sirdaryo (117,1%) viloyatlari va Toshkent shahrida (120,5%) qayd etildi.

Qishloq xo‘jaligi, o‘rmon va baliq mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 103,1% ga o‘sdi. Sabzavotchilikning o‘sish sur’ati 101,7%, go‘sht-103,5%, sut-102,6%, tuxum-100,2%, Qorako‘l terilari-101,0% ni tashkil etdi.

Xizmatlar va savdo

2021 yilning yanvar-mart oylarida xizmat ko‘rsatish sohasi 5,8% ga o‘sdi. Ta’lim xizmatlari (21,3%), moliyaviy xizmatlar (19,1%), ijara va ijaraga berish (16,6%), aloqa va axborot xizmatlari (15,8%) bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkichlarga erishildi. Cheklovlarning davom etishi sababli transport xizmatlarida biroz pasayish kuzatildi. Shunga qaramay, yuk aylanmasining 2,8 foizgacha o‘sishi jadallashmoqda, biroq shu bilan birga yo‘lovchilar aylanmasi biroz pasayib ketdi - 3,8 foizga. Birinchi uch oyda chakana savdo hajmi o‘tgan yilning shu davriga (3.8%) nisbatan bir oz pasayishi bilan 2.8% ga o‘sdi.

Birinchi chorakda birja savdosi dinamik ravishda o‘sdi. 2021 yilning I choragida "O‘zbekiston respublika tovar-xomashyo birjasi" AJning barcha savdo maydonchalarida tuzilgan bitimlarning umumiy hajmi 2020 yilning I choragidagi ko‘rsatkichdan 47,5% ga oshdi. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’yektlari ishtirokidagi bitimlar hajmi 34,6 foizga o‘sdi. Eksportga birja orqali sotilgan tovarlarning umumiy hajmi 43,3 million AQSh dollarini tashkil etdi, bu 2020 yilning birinchi choragiga nisbatan 2,9 baravar ko‘pdir. Bajarilgan elektron davlat xaridlari bo‘yicha bitimlarning umumiy hajmi 74,7 foizga o‘sdi. Shu bilan birga, byudjet va korporativ mijozlarning jamg‘armalari ham 54,2 foizga oshdi.

Shu bilan birga, Markaziy bank ko‘rsatganidek, ushbu tendensiyalar ichki valyuta bozorining barqarorligiga hissa qo‘shdi va 2021 yil 1 aprel holatiga ko‘ra yil boshidan buyon milliy valyuta kursining devalvatsiyasi 0,2 foizni tashkil etdi.

Investitsiya, daromadlar va inflyasiya

Birinchi chorakda investitsiyalar sohasida pasayish kuzatildi. Ushbu pasayish 2020 yil birinchi choragidagi 11,2 foizdan bu yil 3,5 foizgacha pasaygan. Byudjet mablag‘lari va hukumat tomonidan kafolatlangan kreditlar hisobiga investitsiyalar kamaydi, ularning ulushi investitsiyalarning umumiy hajmida 2020 yil birinchi choragidagi 18 foizdan joriy yilda 6,2 foizgacha kamaydi. Shu bilan birga, markazlashtirilmagan manbalardan olinadigan investitsiyalar o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 13,6 foizga oshdi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar va kreditlar 30,6 foizga, aholi hisobidan investitsiyalar 20 foizga, korxonalar 6,3 foizga o‘sdi. Bundan tashqari, birinchi chorakda tijorat banklari tomonidan o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 11 foiz ko‘p kreditlar berildi.

Aholining daromadi. Joriy yilning birinchi choragida ish haqining sezilarli darajada o‘sishi kuzatildi. 2021 yil yanvar-mart oylarida sanoat korxonalarida (kichik korxonalarni hisobga olmaganda) ishchilarning o‘rtacha oylik ish haqi 2020 yilning shu davriga nisbatan - 3,9% ga, qurilishda - 17,6% ga, savdoda - 13,7% ga, axborot va kommunikatsiya sohasida - 16,0% ga, moliyaviy va sug‘urta faoliyatida - 19,4% ga, ta’limda - 7,5% ga, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlarni ko‘rsatish sohasida - 13,1% ga o‘sdi.

Inflyasiya darajasi sekinlashishda davom etmoqda, narxlarning ko‘tarilishi birinchi chorakda 2,5% ni tashkil etdi, 2020 yilning shu davrida esa - 2,8%. 2020 yil dekabr oyi bilan solishtirganda, oziq-ovqat narxlarining o‘sishi saqlanib - 3,1 foizga oshdi, bunga tashqi bozorning rentabelligi va logistika ta’sir ko‘rsatmoqda, ammo o‘tgan yilning shu davriga nisbatan (2020 yilning dastlabki 3 oyida narxlarning o‘sish sur’ati 4,3% ga) sezilarli pasayish kuzatilmoqda. Nooziq-ovqat tovarlari narxlarining o‘sishi 1,7% darajasida saqlanib qoldi, xizmatlar narxi esa 2,7% ga o‘sdi, bu, ushbu sohada ma’lum cheklovlar saqlanib qolayotgani bilan bog‘liq. Asosan, Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra inflyasiya kutishlarining bosqichma-bosqich pasayishi, ularning 2020 yil boshidagi ko‘rsatkichlariga yondoshishi, pandemiya bilan bog‘liq o‘tgan yilgi ta’sirni kuchaytiruvchi rolining kutilgan pasayganligidan dalolat beradi.

Tadbirkorlik faoliyati

O‘zbekiston biznes faoliyati, uning kayfiyati va ishbilarmonlik muhitini baholaydigan bir qator ko‘rsatkichlarni ishlab chiqdi va faol qo‘llamoqda. Va bu ko‘rsatkichlarning barchasi shuni ko‘rsatadiki, joriy yilning birinchi choragida ishbilarmonlik faolligi o‘sib, uning taxminlari yaxshilanmoqda.

Tadbirkorlik faoliyati indeksi (TFI) Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi tomonidan hisoblab chiqiladi va xo‘jalik yurituvchi sub’yektlarning bank hisobvaraqlaridagi operatsiyalar soni, xo‘jalik yurituvchi sub’yektlarning tovar birjasida xom ashyo sotib olish jadalligi va tovar belgilari dinamikasini hisobga oladi.

Pandemiya boshlanganidan beri TFIning keskin o‘sish shu yilning fevral oyida ro‘y bergan bo‘lib, indeks yanvar oyiga nisbatan 9,9% ga va o‘tgan yilning fevral oyiga nisbatan 3,4% ga ko‘tarilgan, ammo mart oyidagi ko‘rsatkich bu rekorddan oshib ketgan.

TFI 2021 yil avvalgi oyga nisbatan 12,7% ga va pandemiya boshlangan oyga nisbatan o‘tgan yilning martiga nisbatan 18,7% ga o‘sdi va 1127 punktga yetdi. Bu shuni anglatadiki, ushbu chorak yakunlari bo‘yicha O‘zbekistondagi ishbilarmonlik faolligi pandemiya va cheklov choralarining bir vaqtda qo‘llanilishi natijasida yuzaga kelgan pasayishni yengib, eng yuqori ko‘rsatkichlarga erishdi.

Mart oyida xo‘jalik yurituvchi sub’yektlarning bank hisobvaraqlaridagi operatsiyalar soni 15,7 foizga oshdi; faoliyat yuritayotgan xo‘jalik yurituvchi sub’yektlar soni - 8,1 foizga; birjada xomashyo sotib olish intensivligi 10,2% ga; va yangi brendlar soni - 44,4% ga. Shu bilan birga, barcha hududlarda ishbilarmonlik faolligi o‘tgan oyga nisbatan o‘sdi. Uning eng katta o‘sishi Qoraqalpog‘iston Respublikasi (45,3%), Andijon (27,0%), Jizzax (20,7%) va Xorazm (20,0%) viloyatlarida kuzatildi.

Xulosa

Shunday qilib, birinchi chorakning asosiy iqtisodiy va bilvosita ko‘rsatkichlari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston iqtisodiyoti allaqachon kuchli iqtisodiy o‘sish trayektoriyasiga kirib, shu bilan bir qatorda o‘zining tarkibiy pozitsiyalarini yaxshilaydi.

Shuni yodda tutish kerakki, pandemiya davrida iqtisodiy islohotlar faol davom etib, O‘zbekiston iqtisodiyotining barqarorligi va raqobatbardoshligini oshirdi. O‘zbekiston iqtisodiyotining bu bosqichdagi jadal tiklanishiga so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan islohotlar samaradorligi sabab bo‘lgan yana bir aniq ko‘rsatma-O‘zbekistonning o‘z tarixida ilk bor "Eng yaxshi mamlakatlar" xalqaro reytingiga kiritilishidir, bu haqda AQShning U.S. News axborot agentligi aprel oyi o‘rtalarida ma’lum qilgan.

Shu bois, iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirgan islohotlar tufayli uni tiklash juda tez va ishonchli bo‘ladi. Jahon bankining yanvar oyi prognoziga ko‘ra, O‘zbekiston YaIM o‘sishi 2021 yilda 4,3% va 4,5% da 2022% ga yetadi. XVJning aprel oyidagi prognozida 2021 yilda O‘zbekistonning real YaIM darajasi 5 foizga, 2022 yilda esa O‘zbekiston iqtisodiyoti 5,3 foizga o‘sishi kutilmoqda.

Viktor Abaturov

Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar