Пандемиядан кейинги дунё. Коронавирус инқирозидан Ўзбекистон иқтисодиёти қандай ўтди

Пандемиядан кейинги дунё. Коронавирус инқирозидан Ўзбекистон иқтисодиёти қандай ўтди

Ўтган йили дунёдаги деярли барча давлатлар иқтисодиётига коронавирус пандемияси жиддий таъсир кўрсатди. Пандемия Ўзбекистон иқтисодиётининг ривожланишига салбий таъсир кўрсатди, аммо уни қўллаб-қувватлаш бўйича ҳукумат томонидан тезкор қабул қилинган чора-тадбирлар туфайли Ўзбекистон иқтисодиёти дунёнинг аксарият мамлакатлари иқтисодиётига қараганда анча кам зарар кўрди. Ижобий ўсиш суръатлари сақланиб қолди, аммо 2019 йилда 5,6% дан 2020 йилда 1,6% гача камайди, деб ёзади Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази эексперти Виктор Абатуров ўз муаллифлик мақоласида.

– Жорий йилнинг биринчи чораги жаҳон иқтисодиётидаги тикланиш жараёнларининг беқарорлиги билан ажралиб турди. Барча мамлакатлар иқтисодий ўсишнинг ижобий суръатларига эришмади. Пандемия қўшни мамлакатлар ва йирик савдо шериклари иқтисодиётига салбий таъсир кўрсатишда давом этмоқда. Шундай қилиб, Қозоғистон ЯИМ биринчи чоракда ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 1,6 фоизга камайди. Қирғизистон иқтисодиётидаги турғунлик давом этмоқда - ЯИМ 9,4 фоизга камайди. Россия ЯИМ, РФ Иқтисодий ривожланиш вазирлиги раҳбарининг сўзларига кўра, биринчи чоракда тахминан 1,8%га 2020 йилнинг 4-чораги даражасида пасайиши кутилмоқда.

Бу ташқи иқтисодий муҳитнинг Ўзбекистон иқтисодиёти учун беқарорлигини келтириб чиқаради. Шунга қарамай, Ўзбекистон иқтисодиётининг биринчи чорагидаги дастлабки натижалари унинг динамик ва ишончли иқтисодий ўсишидан далолат беради.

Ишлаб чиқариш динамикаси

Ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) 2021 йилнинг дастлабки уч ойида 3% га ўсди. Иқтисодиётнинг барча тармоқларида ишлаб чиқариш ўсиши кузатилди. (Таққослаш учун: апрель ойининг бошида Bloomberg Иқтисодиёт экспертлари биринчи чоракда жаҳон иқтисодиётининг фақат 1,3% гача ўсишини кутишганини хабар қилишди).

Саноат секторида ишлаб чиқариш ҳажмининг ўсиши 3,8 фоизга ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 1,9 фоизга ўсиши кузатилди. Бунга тоғ-кон саноати пасайишининг 13,3 фоиздан 0,1 фоизгача пасайиши, қайта ишлаш саноатида ишлаб чиқариш ҳажмининг 4,6 фоизга ўсиши, электр энергияси, газ, буғ ва кондиционер 2020 йилнинг биринчи чорагида ишлаб чиқаришнинг 7,9 фоиздан ҳозирги чоракда 10,1% тезлашиши сабаб бўлди. Шу билан бирга, қайта ишлаш саноати таркибидаги юқори технологияли тармоқларнинг улуши 2020 йилнинг январь-март ойларида 1,9% га нисбатан 2,5% гача ўсди.

Жорий йилнинг биринчи чорагида 2020 йилнинг биринчи чорагига нисбатан автомобил бензини ишлаб чиқариш 3,0%, пахта толаси 12,4% га ўсди. Металлургия саноати ишлаб чиқаришнинг жисмоний ҳажми индекси 7,9%, озиқ-овқат маҳсулотлари 7,5%, тўқимачилик маҳсулотлари 19,1%, кимё маҳсулотлари 20,5% га ўсди.

Биринчи чоракда автомобил саноатини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратиш лозимки, январь ойида кенг кўламли модернизацияни ҳисобга олган ҳолда UzAuto Motors заводи фаолияти тўхтатилди (23 кун давомида янги пайвандлаш цехи ишга туширилди). Шу муносабат билан, енгил автомобил ишлаб чиқаришни ўтган йилги кўрсаткичларига ҳали қайтариб бўлмайди. Бироқ, уларни ишлаб чиқарилиши тезда тикланмоқда. Aгар январь ойида 5 235 та автомобил ишлаб чиқарилган бўлса, февраль ойида - 17 141та, март ойида эса 22 078 тани ташкил қилди. Ўзбекистон енгил автомобиллари экспорти ҳам кенгаймоқда. Шундай қилиб, 2021 йил март ойининг охирида UzAuto Motors Қозоғистонда 2161 автомобил сотди, бу февраль ойига нисбатан 15% кўпроқ ва бу мамлакатда янги автомобиллар бозорининг 26% эгаллади. (Таққослаш учун: шу даврда Қозоғистонда 1907 Hyundai, 1169 — Toyota, 358 — GAZ ва 340 — Kia автомобиллари сотилган).

Aвтомобилсозлик саноатининг жадал тикланиши ва янада ривожланиш босқичида эканлиги 2021 йил 22 апрелда “Uzauto Motors” AЖ томонидан яқинда 300 миллион AҚШ доллари миқдоридаги биринчи халқаро облигациялар чиқарилишини эълон қилгани билан тасдиқланган.

Ушбу ташаббусни амалга ошириш учун компания S&P ва Fitch жаҳон рейтинг агентликларидан "B+" рейтингини олди. Aндеррайтер банки “Citi” (AҚШ), “MUFG” (Япония), “Natixis” (Франция) ва “Raiffeisen Bank International” (Aвстрия) каби етакчи халқаро банклар томонидан ташкил этилган.

Истеъмол товарлари ишлаб чиқаришнинг ўсиш суръатлари 2020 йилнинг мос даврига нисбатан 102,7% ни ташкил этди. Истеъмол товарлари ишлаб чиқаришнинг энг юқори ўсиши Жиззах (2020 йилнинг шу даврига нисбатан 125,5%), Бухоро (123,5%), Самарқанд (120,3%), Сирдарё (117,1%) вилоятлари ва Тошкент шаҳрида (120,5%) қайд этилди.

Қишлоқ хўжалиги, ўрмон ва балиқ маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 103,1% га ўсди. Сабзавотчиликнинг ўсиш суръати 101,7%, гўшт-103,5%, сут-102,6%, тухум-100,2%, Қоракўл терилари-101,0% ни ташкил этди.

Хизматлар ва савдо

2021 йилнинг январь-март ойларида хизмат кўрсатиш соҳаси 5,8% га ўсди. Таълим хизматлари (21,3%), молиявий хизматлар (19,1%), ижара ва ижарага бериш (16,6%), алоқа ва ахборот хизматлари (15,8%) бўйича энг юқори кўрсаткичларга эришилди. Чекловларнинг давом этиши сабабли транспорт хизматларида бироз пасайиш кузатилди. Шунга қарамай, юк айланмасининг 2,8 фоизгача ўсиши жадаллашмоқда, бироқ шу билан бирга йўловчилар айланмаси бироз пасайиб кетди - 3,8 фоизга. Биринчи уч ойда чакана савдо ҳажми ўтган йилнинг шу даврига (3.8%) нисбатан бир оз пасайиши билан 2.8% га ўсди.

Биринчи чоракда биржа савдоси динамик равишда ўсди. 2021 йилнинг I чорагида "Ўзбекистон республика товар-хомашё биржаси" AЖнинг барча савдо майдончаларида тузилган битимларнинг умумий ҳажми 2020 йилнинг I чорагидаги кўрсаткичдан 47,5% га ошди. Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектлари иштирокидаги битимлар ҳажми 34,6 фоизга ўсди. Экспортга биржа орқали сотилган товарларнинг умумий ҳажми 43,3 миллион AҚШ долларини ташкил этди, бу 2020 йилнинг биринчи чорагига нисбатан 2,9 баравар кўпдир. Бажарилган электрон давлат харидлари бўйича битимларнинг умумий ҳажми 74,7 фоизга ўсди. Шу билан бирга, бюджет ва корпоратив мижозларнинг жамғармалари ҳам 54,2 фоизга ошди.

Шу билан бирга, Марказий банк кўрсатганидек, ушбу тенденциялар ички валюта бозорининг барқарорлигига ҳисса қўшди ва 2021 йил 1 апрель ҳолатига кўра йил бошидан буён миллий валюта курсининг девалвацияси 0,2 фоизни ташкил этди.

Инвестиция, даромадлар ва инфляция

Биринчи чоракда инвестициялар соҳасида пасайиш кузатилди. Ушбу пасайиш 2020 йил биринчи чорагидаги 11,2 фоиздан бу йил 3,5 фоизгача пасайган. Бюджет маблағлари ва ҳукумат томонидан кафолатланган кредитлар ҳисобига инвестициялар камайди, уларнинг улуши инвестицияларнинг умумий ҳажмида 2020 йил биринчи чорагидаги 18 фоиздан жорий йилда 6,2 фоизгача камайди. Шу билан бирга, марказлаштирилмаган манбалардан олинадиган инвестициялар ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 13,6 фоизга ошди. Тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ва кредитлар 30,6 фоизга, аҳоли ҳисобидан инвестициялар 20 фоизга, корхоналар 6,3 фоизга ўсди. Бундан ташқари, биринчи чоракда тижорат банклари томонидан ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 11 фоиз кўп кредитлар берилди.

Aҳолининг даромади. Жорий йилнинг биринчи чорагида иш ҳақининг сезиларли даражада ўсиши кузатилди. 2021 йил январь-март ойларида саноат корхоналарида (кичик корхоналарни ҳисобга олмаганда) ишчиларнинг ўртача ойлик иш ҳақи 2020 йилнинг шу даврига нисбатан - 3,9% га, қурилишда - 17,6% га, савдода - 13,7% га, ахборот ва коммуникация соҳасида - 16,0% га, молиявий ва суғурта фаолиятида - 19,4% га, таълимда - 7,5% га, соғлиқни сақлаш ва ижтимоий хизматларни кўрсатиш соҳасида - 13,1% га ўсди.

Инфляция даражаси секинлашишда давом этмоқда, нархларнинг кўтарилиши биринчи чоракда 2,5% ни ташкил этди, 2020 йилнинг шу даврида эса - 2,8%. 2020 йил декабрь ойи билан солиштирганда, озиқ-овқат нархларининг ўсиши сақланиб - 3,1 фоизга ошди, бунга ташқи бозорнинг рентабеллиги ва логистика таъсир кўрсатмоқда, аммо ўтган йилнинг шу даврига нисбатан (2020 йилнинг дастлабки 3 ойида нархларнинг ўсиш суръати 4,3% га) сезиларли пасайиш кузатилмоқда. Ноозиқ-овқат товарлари нархларининг ўсиши 1,7% даражасида сақланиб қолди, хизматлар нархи эса 2,7% га ўсди, бу, ушбу соҳада маълум чекловлар сақланиб қолаётгани билан боғлиқ. Aсосан, Марказий банк маълумотларига кўра инфляция кутишларининг босқичма-босқич пасайиши, уларнинг 2020 йил бошидаги кўрсаткичларига ёндошиши, пандемия билан боғлиқ ўтган йилги таъсирни кучайтирувчи ролининг кутилган пасайганлигидан далолат беради.

Тадбиркорлик фаолияти

Ўзбекистон бизнес фаолияти, унинг кайфияти ва ишбилармонлик муҳитини баҳолайдиган бир қатор кўрсаткичларни ишлаб чиқди ва фаол қўлламоқда. Ва бу кўрсаткичларнинг барчаси шуни кўрсатадики, жорий йилнинг биринчи чорагида ишбилармонлик фаоллиги ўсиб, унинг тахминлари яхшиланмоқда.

Тадбиркорлик фаолияти индекси (ТФИ) Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази томонидан ҳисоблаб чиқилади ва хўжалик юритувчи субъектларнинг банк ҳисобварақларидаги операциялар сони, хўжалик юритувчи субъектларнинг товар биржасида хом ашё сотиб олиш жадаллиги ва товар белгилари динамикасини ҳисобга олади.

Пандемия бошланганидан бери ТФИнинг кескин ўсиш шу йилнинг февраль ойида рўй берган бўлиб, индекс январь ойига нисбатан 9,9% га ва ўтган йилнинг февраль ойига нисбатан 3,4% га кўтарилган, аммо март ойидаги кўрсаткич бу рекорддан ошиб кетган.

ТФИ 2021 йил аввалги ойга нисбатан 12,7% га ва пандемия бошланган ойга нисбатан ўтган йилнинг мартига нисбатан 18,7% га ўсди ва 1127 пунктга етди. Бу шуни англатадики, ушбу чорак якунлари бўйича Ўзбекистондаги ишбилармонлик фаоллиги пандемия ва чеклов чораларининг бир вақтда қўлланилиши натижасида юзага келган пасайишни енгиб, энг юқори кўрсаткичларга эришди.

Март ойида хўжалик юритувчи субъектларнинг банк ҳисобварақларидаги операциялар сони 15,7 фоизга ошди; фаолият юритаётган хўжалик юритувчи субъектлар сони - 8,1 фоизга; биржада хомашё сотиб олиш интенсивлиги 10,2% га; ва янги брендлар сони - 44,4% га. Шу билан бирга, барча ҳудудларда ишбилармонлик фаоллиги ўтган ойга нисбатан ўсди. Унинг энг катта ўсиши Қорақалпоғистон Республикаси (45,3%), Aндижон (27,0%), Жиззах (20,7%) ва Хоразм (20,0%) вилоятларида кузатилди.

Хулоса

Шундай қилиб, биринчи чоракнинг асосий иқтисодий ва билвосита кўрсаткичлари шуни кўрсатадики, Ўзбекистон иқтисодиёти аллақачон кучли иқтисодий ўсиш траекториясига кириб, шу билан бир қаторда ўзининг таркибий позицияларини яхшилайди.

Шуни ёдда тутиш керакки, пандемия даврида иқтисодий ислоҳотлар фаол давом этиб, Ўзбекистон иқтисодиётининг барқарорлиги ва рақобатбардошлигини оширди. Ўзбекистон иқтисодиётининг бу босқичдаги жадал тикланишига сўнгги йилларда амалга оширилаётган ислоҳотлар самарадорлиги сабаб бўлган яна бир аниқ кўрсатма-Ўзбекистоннинг ўз тарихида илк бор "Энг яхши мамлакатлар" халқаро рейтингига киритилишидир, бу ҳақда АҚШнинг U.S. News ахборот агентлиги апрель ойи ўрталарида маълум қилган.

Шу боис, иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини оширган ислоҳотлар туфайли уни тиклаш жуда тез ва ишончли бўлади. Жаҳон банкининг январь ойи прогнозига кўра, Ўзбекистон ЯИМ ўсиши 2021 йилда 4,3% ва 4,5% да 2022% га етади. ХВЖнинг апрель ойидаги прогнозида 2021 йилда Ўзбекистоннинг реал ЯИМ даражаси 5 фоизга, 2022 йилда эса Ўзбекистон иқтисодиёти 5,3 фоизга ўсиши кутилмоқда.

Виктор Абатуров

Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар