Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази GSMA Intelligence’нинг «Хитой мобиль иқтисодиёти – 2026» (The Mobile Economy China 2026) ҳисоботини ўрганди. Унда мобиль алоқа алоҳида телекоммуникация тармоғи сифатида эмас, балки саноат, сунъий интеллект, давлат хизматлари ва энергетикани ривожлантириш учун инфратузилмавий асос сифатида кўриб чиқилган.
2025 йилда мобиль технологиялар Хитой иқтисодиётига $1,5 трлн ёки ЯИМнинг 7,2%и миқдорида ҳисса қўшди. 2030 йилга бориб ушбу кўрсаткич $2,11 трлн ёки ЯИМнинг 8,4%ига етиши кутилмоқда.
Хитой жаҳондаги 5G уланишларининг 40%дан ортиғини таъминламоқда, 2030 йилга бориб мамлакатда уларнинг сони 1,7 млрддан ошади. Кейинги ўсиш, аввало, 5G-Advanced, мобиль сунъий интеллект, периферик ҳисоблаш, сунъий йўлдош тармоқлари ва 6G технологияларини жорий этиш билан боғлиқ бўлади. Иқтисодий самаранинг 94%и телекоммуникация соҳасидан ташқарида, жумладан саноат, хизматлар, қурилиш, қишлоқ хўжалиги, молия ва давлат бошқарувида юзага келади.
2025 йилда Хитой иқтисодиёти 4,7%га ўсди, жаҳон иқтисодиётида эса ўсиш 3,1%ни ташкил этди. Шу билан бирга, ўсиш суръати 2021 йилга нисбатан сезиларли даражада секинлашди.
Асосий сабаблар ички талабнинг заифлиги, кўчмас мулк бозоридаги инқироз, ҳудудларнинг қарз юки ва инвестиция фаоллигининг пастлиги билан боғлиқ.
2026–2030 йилларда Хитой ички талаб, технологик мустақиллик, илғор ишлаб чиқариш, яримўтказгичлар, сунъий интеллект ва ҳисоблаш инфратузилмасини ривожлантиришга устувор аҳамият бермоқда. Мобиль технологияларнинг иқтисодиётга ҳиссаси $1,5 трлндан $2,11 трлнга, ЯИМдаги улуши эса 7,2%дан 8,4%га ошиши кутилмоқда. Бу алоқа қамровини кенгайтиришдан иқтисодиёт унумдорлигини ошириш босқичига ўтилаётганини кўрсатади.
2024 йилда Хитой аҳолисининг 91%и интернет билан қамраб олинган. Тармоқ қамровидаги тафовут қарийб 1%ни ташкил этган бир пайтда, интернетдан амалда фойдаланишдаги тафовут 8% даражасида сақланиб қолган. Натижада устувор вазифалар тармоқ қурилишидан рақамли кўникмалар, талаб ва онлайн хизматлардан амалий фойдаланишни ривожлантириш томон ўзгармоқда.
5G уланишларининг улуши 2025 йилдаги 65%дан 2030 йилга бориб 88%га етади. Материк Хитойда уларнинг сони қарийб 1,7 млрдни ташкил этиб, жаҳондаги 5G уланишларининг деярли учдан бир қисмига тенг бўлади. Хитойнинг глобал улуши пасайиши мамлакат бозорининг заифлашиши билан эмас, бошқа ҳудудларда 5G технологияларининг тезроқ жорий этилиши билан боғлиқ бўлади.
Хитой мобиль операторларининг даромадлари 2025 йилдаги $191 млрддан 2030 йилда $222,8 млрдга, яъни 16,6%га ошади. Беш йил давомида капитал қўйилмалар $194,1 млрдни ташкил этади.
Операторлар даромадлари йилига ўртача 3,1%га, мобиль технологияларнинг умумий иқтисодий самараси эса 7%га ўсиши кутилмоқда. Бу қўшилган қийматнинг асосий қисми алоқа тармоғидан ташқарида яратилишини кўрсатади.
2025 йилда мобиль экотизим қарийб 7,9 млн иш ўрнини таъминлаган ва $160 млрд солиқ тушумларини, яъни бюджет даромадларининг 5,8%ини таъминлаган. Рақамлаштириш бандлик, электрон тўловлар ва иқтисодий айланмани ҳисобга олиш имкониятларини кенгайтириш орқали солиқ базасининг ўсишига хизмат қилмоқда. Бандлик бўйича 7,9 млн кўрсаткичи GSMA ҳисоботида тўғридан-тўғри ва билвосита иш ўринларининг жами сифатида келтирилган.
2025 йилда Хитой мобиль экотизимининг тўғридан-тўғри ҳиссаси $380 млрд, билвосита ҳиссаси $130 млрдни ташкил этди. Унумдорлик ошиши ҳисобига юзага келган самара $990 млрдга, яъни умумий натижанинг 66%ига тенг бўлди.
Инфратузилма ва ускуналар етказиб берувчиларининг ҳиссаси мобиль операторлар ҳиссасидан 2,6 баробар юқори бўлди.
2030 йилга бориб мобиль технологиялар иқтисодий самарасининг 94%и телекоммуникация соҳасидан ташқарида юзага келади. Саноат ва хизматлар ҳиссаси 59%ни ташкил этади. 5G технологиясининг асосий иқтисодий самараси уни робототехника, машинали кўриш, интеллектуал логистика ва ишлаб чиқаришни рақамли бошқариш тизимлари билан интеграция қилиш орқали таъминланади.
2025 йил охирига келиб China Telecom тўғридан-тўғри сунъий йўлдош алоқасининг 8,2 млн фойдаланувчиси ва 26 млндан ортиқ уланган қурилмага хизмат кўрсатган. Технология 40 дан ортиқ смартфон моделида қўллаб-қувватланган. BeiDou сунъий йўлдош хизматлари хабарлар, овоз ва тасвирларни узатиш имконини берувчи оммавий бозорга чиқди.
2026 йилда семантик кодлаш технологияси овоз ва тасвирларни атиги 2,8 Кбит/с тезликда узатиш имконини берди. Сунъий йўлдош алоқаси 100 мингдан ортиқ автомобильни ҳам қамраб олди.
200 мингдан ортиқ сунъий йўлдошдан иборат гуруҳларни ташкил этиш бўйича аризалар Хитойнинг транспорт, қишлоқ хўжалиги, энергетика ва фавқулодда вазиятларда сунъий йўлдош технологияларидан кенг фойдаланиш босқичига ўтаётганини кўрсатади.
2025 йилда Хитойнинг йирик операторлари рақамли инфратузилманинг энергия самарадорлигини сезиларли даражада оширди.
China Mobile 5,5 ТВт·соат «яшил» энергия харид қилди ва 15 ТВт·соат энергияни тежади, маълумотлар марказларида PUE кўрсаткичини 1,285 гача пасайтирди.
China Telecom тоза энергиядан фойдаланишни 56%га ошириб, чиқиндиларни 16 млн тоннадан зиёдга қисқартирди. China Telecom ва China Unicom тармоқларидан биргаликда фойдаланиш ҳар йили қарийб 24 ТВт·соат электр энергиясини тежаш имконини бермоқда.
Айрим дата-марказлар асосан ёки тўлиқ қайта тикланувчи энергия манбалари ҳисобига ишламоқда. Чжэцзяндаги виртуал электр станцияси қарийб 8 мингта база станциясини бирлаштириб, 28,3 млн юань маблағни тежаш ва чиқиндиларни 30 минг тоннага қисқартириш имконини берди.
Телекоммуникация инфратузилмаси шу тариқа энергия истеъмолчисидан энергетика тизимини бошқариш воситаларидан бирига айланиб бормоқда.
2026 йил май ойида Хитой 6 425–7 125 МГц диапазонини 6G синовлари учун ажратди. Радиочастота спектри технологик ривожланишнинг стратегик ресурси сифатида қаралмоқда.
4,5 ГГц ва 7–8 ГГц қўшимча диапазонларини 2027 йилда кўриб чиқиш режалаштирилган.
6G технологиясини оммавий жорий этиш 2030 йилдан бошланиши кутилмоқда. 2040 йилга бориб уланишлар сони 5 млрддан ошиши, шундан қарийб 1,6 млрд уланиш Хитой ҳиссасига тўғри келиши мумкин. Ўсиб бораётган талабни таъминлаш учун мамлакатга қўшимча 3,7 ГГцгача ўрта частотали спектр талаб қилиниши мумкин.
Ўзбекистонда базавий алоқа қамровини таъминлаш жараёни деярли якунланган. Мобиль алоқа билан аҳолининг қарийб 99%и, мобиль кенг полосали интернет билан 98%и, LTE тармоқлари билан эса қарийб 97%и қамраб олинган.
2024 йилда 5G қамрови атиги 18%, 5G уланишларининг улуши 4–5%ни ташкил этган, тармоқда қарийб 54,2 мингта база станцияси мавжуд бўлган.
2025 йил бошида 30,1 млн киши мобиль алоқа хизматларидан фойдаланган, бу ҳар 100 нафар аҳолига 81 нафар абонент дегани. Фаол интернет обуналари эса ҳар 100 нафар аҳолига 109 тани ташкил этган.
2025 йилда ЯИМ 7,7%га ўсиб, 1 849,7 трлн сўмга, телекоммуникация хизматлари 8,6%га ўсиб, 22,6 трлн сўмга, алоқа ва ахборотлаштириш хизматлари эса 22,7%га ўсиб, 79,5 трлн сўмга етган.
Йирик операторлар трафигининг 93–94%и 4G ҳиссасига тўғри келади. 5G барча ҳудудий марказларда ишга туширилган бўлса-да, қамров даражаси бир хил эмас.
Ucell 11 млндан ортиқ, Uzmobile қарийб 9,2 млн, Mobiuz 8 млндан ортиқ, Beeline эса 7,7 млн абонентга хизмат кўрсатмоқда. Beeline’нинг EBITDA маржаси 37,5%ни ташкил этади.
2030 йилгача сунъий интеллект стратегияси доирасида маҳсулот ва хизматлар ҳажмини $1,5 млрдга етказиш кўзда тутилган.
Асосий бўшлиқ мобиль технологияларнинг ЯИМ, бандлик, солиқ тушумлари ва меҳнат унумдорлигига қўшаётган ҳиссасини баҳоловчи ягона ҳисоб-китоб тизимининг мавжуд эмаслигидир.
Феруз Раҳимов
Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази
Изоҳ қолдириш