Самарали мулоқот

Самарали мулоқот

Хусусий сектор ва тадбиркорликни ривожлантириш амалга оширилаётган ислоҳотларнинг энг муҳим йўналишларидан биридир. Бу йўналишда тадбиркорлик фаолияти шароитларини яхшилаш, инвестиция муҳити, тадбиркорларнинг тўлиқ ва самарали фаолиятига тўсқинлик қилувчи омил ва тўсиқлар бартараф этилаётгани, тадбиркорлар давлат томонидан фаол қўллаб-қувватланаётгани юзасидан қизғин саъй-ҳаракатлар олиб борилмоқда.

Бироқ, бу борада самарали ислоҳотларни амалга ошириш учун тадбиркорларнинг ўз фаолиятига тўсқинлик қилаётган муаммоларни билиш ва эшитиш, бу муаммоларни энг яхши ҳал этиш йўлида давом эттириш зарур.

Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг 20 август куни тадбиркорлар билан очиқ мулоқоти ана шу муаммоларни аниқлаш ва уларни мақбул ҳал этишга қаратилди. Мулоқот ва мулоқотга тайёргарлик жараёнида бизнеснинг тўлақонли ва самарали ишлашига тўсқинлик қилувчи муаммолар мавжуд бўлган энг муҳим йўналишлар аниқланди ва уларни ҳал этишга қаратилган муҳим қарорлар қабул қилинди. Ўша вақтдан бери аниқланган муаммоларни ҳал қилиш учун нималар қилинган.

Тадбиркорлар манфаатларини ҳимоя қилиш

Мулоқот давомида хўжалик фаолиятига давом этаётган аралашув, давлат идораларининг 40 дан зиёд назорат функцияларини бекор қилиш зарурлиги тўғрисида суҳбат бўлиб ўтди. Шундан келиб чиқиб, бизнесни ҳимоя қилиш мақсадида 15 сентябрь куни Президентимизнинг “Тадбиркорлик субъектлари учун маъмурий ва солиқ юкини янада камайтириш, бизнеснинг қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш тизимини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони қабул қилинди.

2021 йил 1 октябрдан жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғини қатъий миқдорларда тўлаётган якка тартибдаги тадбиркорлар томонидан солиқ ҳисоботларини топшириш мажбурияти бекор қилинди. 2022 йил 1 январдан 2023 йил 1 январгача Ўзбекистон ҳудудларида фаолият юритаётган якка тартибдаги тадбиркорлар учун белгиланган ижтимоий солиқ ставкаси (Тошкент бундан мустасно) унинг асосий ҳисоб-китоб қийматининг 50% миқдорида 2 баробар камайганлиги билан белгиланади. Савдо-саноат палатасига маҳаллий шартномалар доирасида юзага келадиган фавқулодда вазиятларнинг (фавқулодда вазиятларнинг) ҳолатини тасдиқлаш ваколати берилди.

1 октябрдан бошлаб давлат бошқаруви органлари ва маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг бир қатор назорат функциялари бекор қилинади. Эндиликда тадбиркорлик субъектлари фаолиятининг қонун ҳужжатлари талабларига мувофиқлигини текшириш бўйича давлат назорат функциялари рўйхати қонун билан тасдиқланади, қонун қабул қилингандан сўнг ушбу рўйхатга киритилмаган назорат функцияларини амалга оширишга йўл қўйилмайди.

2022 йилнинг 1 апрелидан бошлаб "Ягона давлат назорати" ахборот тизими асосида мажбурий талабларнинг электрон реестрини босқичма-босқич жорий этиш бошланади, уни ишлаб чиқиш учун Вазирлар Маҳкамасининг захира жамғармаси маблағлари ҳисобидан 1 миллиард сўмгача ажратилади. Реестрга тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил раҳбарлик қилади.

2022 йил 1 январдан бошлаб назорат қилувчи органлар тасдиқланган анкета бўйича тадбиркорлик субъектлари фаолиятини текширади. ССП вакиллари тадбиркорга розилик берган тақдирда ўз аъзолари фаолиятининг барча текширувларида иштирок этишлари мумкин. Тадбиркорлик субъектлари фаолиятини текширишлар ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш бўйича профилактик чора-тадбирлар амалга оширилгандан сўнггина солиқ текширувлари, жиноят ишлари ва тезкор тергов фаолияти доирасида ўтказилган текширишлар, шунингдек, қонун ҳужжатлари бузилганлиги тўғрисидаги мурожаатлар ва маълумотлар асосида йўл қўйилади.

2022 йилдан бошлаб тадбиркорлик субъектларига маъмурий босим даражасини аниқлаш, шунингдек, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга қаратилган тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг индекси жорий этилмоқда.

Бундан ташқари, Президентимизнинг тадбиркорлар билан учрашувида бино ва иншоотларни бузиш оқибатида етказилган зарарни тадбиркорларга тўлиқ қоплаш зарурлиги таъкидланди. Ҳозирги кунда етказилган зарарни қоплаш жараёни фаол давом этмоқда. Демак, 2021 йилнинг 1 августида давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун ер участкаларини олиб қўйилиши муносабати билан тадбиркорларга етказилган зарар миқдори 122,5 млрд. сўмни ташкил этган ва жорий йилнинг 31 август ҳолатига кўра 54,9 млрд. сўмни ташкил этди. Яъни, зарарнинг деярли ярми тўлаб берилган.

Солиқ тизимини такомиллаштириш

Бизнесни жадал ривожлантириш учун бизнес фаолиятини рағбатлантирадиган оптимал солиқ тизими муҳим аҳамиятга эга. Президентнинг бизнес билан мулоқоти шуни кўрсатдики, бу борада бир қатор "тор жойлар" сақланиб қолди. Шу боис солиқ тизимини такомиллаштириш ва бизнесга солиқ юкини камайтиришга қаратилган бир қатор муҳим чора-тадбирлар тезкорлик билан қабул қилинди.

Мулоқот чоғида хизмат кўрсатувчи корхоналар учун пандемиянинг муҳим салбий оқибатларини ҳисобга олган ҳолда ўтган йили уларга бериладиган имтиёзлар узайтирилиши қайд этилди. Президентимизнинг 25 августдаги “Умумий овқатланиш ва туризм соҳаларини қўллаб-қувватлашнинг қўшича чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори шу мақсадда қабул қилинган. Мазкур қарор билан умумий овқатланиш корхоналари юридик шахслар ер солиғи ва мол-мулк солиғини тўлашдан 2021 йил 1 сентябрдан бошлаб 2021 йил 31 декабргача бўлган муддатга озод этилади; 2023 йилнинг 1 сентябрига қадар бўлган муддатга эса турист (меҳмонхона) тўлови кирим қилиниши ва тўланиши тўхтатилди. Бундан ташқари, умумий овқатланиш корхоналарига қарзни узиш ҳуқуқи берилган.

Шунингдек, мулоқот чоғида 24 август куни қабул қилинган “Қўшилган қиймат солиғи маъмуриятчилигини такомиллаштириш тўғрисида”ги қарорда ўз аксини топган барча тармоқларнинг виждонли ва интизомли экспортчиларига қўшилган қиймат солиғини қайтариш тартибини қўллаш таклиф этилди.

2021 йил 1 октябрдан солиқ тўловчининг ҳисоб-рақамларига чет эл валютаси тушуми келиб тушишидан қатъи назар, экспорт қилинадиган товарлар учун ишлатиладиган, аслида олинган товарлар ва хизматлар бўйича тўланадиган қўшилган қиймат солиғи суммаларини белгилаш тартиби белгиланди. Бу имконият фақат ўтган йил давомида валюта тушумини ўз вақтида олишни таъминлаган ва экспорт шартномалари бўйича муддати ўтган қарзларга эга бўлмаган солиқ тўловчиларга тақдим этилади.

Бундан ташқари, 2022 йил 1 январдан бошлаб солиқ тўловчи солиқ декларациясини топширишда солиқ органларини хабардор қилиб, қўшилган қиймат солиғининг салбий миқдорини қайтариш ёки қайтариш тўғрисида ариза бериш ҳуқуқига эга бўлган тартиб ўрнатилди ва қўшилган қиймат солиғи салбий миқдорини қайтариб тўлаш ёки тўлаш учун алоҳида ариза учун мажбурий талаб бекор қилинади.

2021 йил охирига қадар товарлар импорти ва товарлар ва хизматларни сотишда тўланадиган қўшилган қиймат солиғи суммаларини ўзаро тақсимлаш тартиби ишлаб чиқилади ва бу тажриба тартибида 2022 йил 31 декабрга қадар амалга оширилади.

Қурилиш материаллари ишлаб чиқариш билан шуғулланувчи тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш ва норуда қазилмаларга (қум-шағал, оҳактош, гипс, доломит каби) ер қаъридан фойдаланганлик учун солиқ ставкасини пасайтириш ҳамда цемент ишлаб чиқарувчи корхоналарнинг фойда солиғи ставкаси тушириш мақсадида Президентнинг 31 август куни "Қурилиш материаллари саноатини қўллаб-қувватлаш чора-тадбирлари тўғрисида"ги қарори қабул қилинди.

Масалан, 2021 йилнинг 1 октябридан бошлаб цемент ишлаб чиқарувчилар учун даромад солиғи ставкалари 20 фоиздан 15 фоизгача, 2022 йилнинг 1 январидан эса ер қаъридан фойдаланганлик учун солиқ ставкалари цемент ишлаб чиқаришга мўлжалланган оҳактошнинг бир тоннаси учун 22 500 сўм миқдорида икки баробар камаяди.

Ишбилармонлик муҳитини яратиш бизнесни ривожлантиришда муҳим рол ўйнайди. Уни такомиллаштириш мақсадида 7 сентябрь куни "Солиқ мажбуриятларини бажаришда тадбиркорлик субъектларига янада қулай шарт-шароитлар яратиш чора-тадбирлари тўғрисида"ги Президент Фармони имзоланди.

Ушбу фармонга кўра, 2022 йилнинг 1 январидан камерал солиқ текшируви натижалари бўйича аниқланган ҳуқуқбузарликлар учун молиявий санкциялар қўлланилмайди тадбиркорлик субъектлари томонидан солиқ ҳисоботини белгиланган муддатларда тақдим этмаганлик учун молиявий санкциялар бекор қилинади. 2022 йил 1 январга қадар солиқ тўловчиларга қўшилган қиймат солиғи, акциз солиғи ва айланмадан олинадиган солиқни ҳисоблаш учун зарур бўлган солиқ солиш объекти ёки солиқ солиш билан боғлиқ бошқа объектларни электрон ҳисобварақ-фактураларда акс эттириш имкониятларини яратиш белгиланган. Фармонда 2022 – йилнинг январ-июл ойларида Хоразм вилоятида бир қатор солиқлар бўйича солиқ ҳисоботларини ўзгартириш бўйича тажриба ўтказиш ҳам қўллаб-қувватланди.

14 сентябрь куни чиқарилган “Махсус иқтисодий зоналар иштирокчиларини янада қўллаб-қувватлаш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг қарорида 2020 йил 1 январдан бошлаб махсус иқтисодий зоналар иштирокчиларига фойда солиғи бўйича имтиёзлар бекор бўлганлиги муносабати билан мазкур солиқ имтиёзларининг фойдаланилмай қолган қисми 2020 йил 1 октябрга қадар махсус иқтисодий зона иштирокчиларининг реестрига киритилган иштирокчилар учун, улар томонидан киритилган инвестициялар ҳажмидан келиб чиққан ҳолда, улар реестрга киритилган санадан бошлаб 3 йилдан 10 йилгача бўлган муддатларда тўлиқ қўлланилади.

Инфраструктура мавжудлиги

Тадбиркорларнинг мурожаатларида маҳаллий ишлаб чиқаришни яратиш учун зарур бўлган энергия, газ ва сув таъминоти инфратузилмаси ривожланмаганлиги тез-тез кўрсатиб ўтилган. Тадбиркорлар шикоят қиладиган яна бир муаммо шундаки, кичик корхоналарда электр алоқаси талаблари катта корхоналарники билан бир хил.

Президентнинг 2021 йил 25 августдаги "Инвестиция лойиҳаларини ташқи инфратузилма билан таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида"ги қарори инвесторлар учун инфратузилманинг мавжудлигини таъминлаш муаммосини ҳал қилишга қаратилган.

Мазкур ҳужжатга мувофиқ, 1 октябрдан бошлаб инвесторнинг қиймати 200 миллиард сўмдан ошадиган, унинг ўз маблағлари улуши 25 фоиздан кам бўлмаган, инвестиция дастурларига киритилган лойиҳаларини зарур ташқи муҳандислик-коммуникация тармоқлари билан таъминлаш Давлат бюджети маблағлари ҳисобидан амалга оширилади. Бюджет ссудаси маблағлари электр энергияси тармоқларини қуриш, реконструкция қилиш ва таъмирлаш ишлари учун «Ҳудудий электр тармоқлари» АЖ ва «Ўзбекистон миллий электр тармоқлари» АЖларга, табиий газ тармоқларини қуриш, реконструкция қилиш ва таъмирлаш ишлари учун «Ўзтрансгаз» АЖ ва «Ҳудудгазтаъминот» АЖларга ажратилади. Автомобиль йўлларини қуриш, реконструкция қилиш ва таъмирлаш ишлари Қорақалпоғистон Республикаси Молия вазирлиги, вилоятлар ва Тошкент шаҳар молия бош бошқармалари ҳузуридаги автомобиль йўлларини ривожлантириш жамғармалари ҳисобидан амалга оширилади.

Бизнес учун жуда мураккаб муаммо электр тармоқларига уланиш жараёнидир. Ушбу муаммони ҳал этиш мақсадида 2021 йил 31 август куни Президентнинг «Юридик ва жисмоний шахсларни электр тармоқларига улаш бўйича давлат хизматлари кўрсатишнинг маъмурий регламентини тасдиқлаш тўғрисида»ги қарори эълон қилинди. 2022 йил 1 январдан бошлаб юридик ва жисмоний шахсларни электр тармоқларига улаш Регламентга мувофиқ давлат хизматлари марказлари, ЯИДХП ва Онлайн платформа орқали амалга оширилади. Уланиш қуввати 50 кВтгача бўлган истеъмолчиларни улаш босқичлари сони тўрт кишига бирдан, уланиш қуввати 50 кВт дан ортиқ бўлган истеъмолчилар учун тўртдан иккига қисқартирилади. Тадбиркорларни тармоққа улаш муддати 20 киловаттгача бўлган қувват учун 10 кун ва 50 киловаттгача бўлган қувват учун 20 кун.

Бундан ташқари, мулоқот давомида Президент томонидан жорий йил охирига қадар умумий қуввати 4000 мегаватт бўлган 8 та иссиқлик ва қуёш электр станциясини ишга тушириб, ҳудудлардаги 1000 та трансформатор, 35 та подстанция ва 15 000 км тармоқларни алмаштиришни якунлаш вазифаси қўйилди. Сўнгги маълумотларга кўра, бугунги кунга келиб 2 727 та трансформатор, 33 та подстанция ва 9 152 км электр узатиш линиялари модернизация қилиниб, умумий қуввати 137 Мвт бўлган иккита электр станция фойдаланишга топширилди.

Мамлакатда тадбиркорлик субъектлари томонидан кенг қўлланиладиган металл сифатини яхшилаш учун 17 сентябрда Вазирлар Маҳкамасининг «Қурилишда ишлатиладиган металл прокати ишлаб чиқаришни кенгайтириш чора-тадбирлари тўғрисида», бу ички бозорда сотиладиган маҳаллий ва импортдан келтирилган металл прокати сифатининг техник жиҳатдан тартибга солишни назарда тутади. 2021 йил 1 ноябрдан бошлаб индукцион печларда қурилиш учун металл прокати ишлаб чиқариш корхоналарига индукцион печда пўлат эригандан сўнг пўлатни комплекс қайта ишлайдиган агрегатда ишлов бериш ва ишлаб чиқариш корхоналарида белгиланган тартибда аккредитация қилинган синов лабораториясининг мавжуд бўлиши ҳамда ушбу лабораторияда эритилган пўлат ва тайёр маҳсулотларнинг ҳар бир партиясини қатъий сифат назоратидан ўтказилади.

Ер участкаларининг чекланганлиги бизнесни ривожлантиришга ҳам тўсқинлик қилади, шу муносабат билан бизнес билан учрашувда ер олиш механизмларини такомиллаштириш, ундан ликвид актив ва гаров сифатида фойдаланиш имкониятларини яратиш масалалари кўтарилди. Ҳар бир туманда камида 1000 та ер участкасини кимошди савдоси асосида сотиш режалаштирилди. Бугунги кунга келиб 144,9 гектар ер майдони ва 3,510 та ер участкалари кимошди савдосига қўйилди.

Экспортни қўллаб-қувватлаш

Ҳозирги босқичда Ўзбекистон иқтисодиётининг ривожланиши учун экспорт салоҳиятини ошириш ва экспортни ривожлантириш муҳим аҳамиятга эга, чунки ички бозор чекланган. Шу боис экспорт имкониятларини ошираётган тадбиркорлик субъектларини қўллаб-қувватлаш мақсадида 6 сентябрь куни "Экспортчи корхоналарни рағбатлантиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида"ги Президент фармони қабул қилинди.

Ушбу фармонга мувофиқ, экспортни рағбатлантириш агентлиги томонидан йиллик экспорт ҳажми 20 миллион АҚШ долларидан ошган корхоналарга экспорт билан боғлиқ савдо операциялари ва экспортолди молиялаштириш кредитлари учун тижорат банклари орқали бир марталик молиявий ресурслар 5 миллион АҚШ долларигача миқдорда ҳамда бир йилгача муддатга тақдим этилади. Бундан ташқари охирги ўн икки ой давомида 1 миллион АҚШ долларидан ортиқ тайёр тўқимачилик маҳсулотларини экспорт қилган корхоналарга асосий ва ёрдамчи ишлаб чиқариши учун бутловчи буюмлар, хом ашё ва материаллар олиб киришда божхона тўловларини тўлаш бўйича фоиз ҳисобланмаган ҳамда уларнинг тўланишини таъминлаш талаб этилмаган ҳолда 120 кунга тўловни кечиктириш (бўлиб-бўлиб тўлаш) имкониятини бериш тўғрисидаги таклифларига розилик берилади.

Худди шу фармон билан ташқи савдо операциялари бўйича муддати ўтган дебитор қарздорлик учун хўжалик юритувчи субъектларга нисбатан жарималар қўлланилиши, шунингдек, ушбу Фармон кучга киргунига қадар қўлланилган жарималар ундирилиши 2021 йил 31 декабрга қадар тўхтатиб қўйилди. Ва 2021 йил 1 октябрдан юқори сифат ва назорат тизимига эга мамлакатлардан сертификатланган ва декларацияланган асбоб-ускуна, бутловчи қисмлар, хом ашё, ўлчов воситалари, кимёвий реагентлар, кўтариш мосламалари ва транспорт воситалари импортида миллий сертификат олиш талаби бекор қилинди. Шунингдек, қуритилган дуккакли экинлардан олинган ун ва кукун, мева ва ёнғоқлардан олинган ун ва кукун экспорти учун Ўзбекистон Республикаси Президенти ёки Вазирлар Маҳкамаси рухсати талаб қилинмайди.

Бизнеснинг ташқи бозорларда рақобатбардошлигини ошириш учун ахборот технологияларидан кенг фойдаланиш муҳим аҳамиятга эга. Президентнинг тадбиркорлар билан учрашувида хусусий секторни IT-соҳасида ўқитиш тизимига жалб этиш, ёшларни ахборот технологиялари соҳасида ўқитишнинг модел тизимини яратиш ҳақида ҳам сўз юритилди. 31 августда Вазирлар Маҳкамасининг “Ахборот технологиялари ва компьютер дастурлаш соҳасида ёш мутахассисларни рағбатлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори қабул қилинди.

Қарорга мувофиқ, устав фонди 25 млрд сўм миқдоридаги АТ «Алоқабанк» ҳузурида масъулияти чекланган жамият шаклида Венчур жамғармаси ва устав фонди 10 млрд сўм миқдоридаги масъулияти чекланган жамият шаклида «IT-билимларни ривожлантириш маркази» ташкил этилади.

Марказ томонидан Инвестициялар ва ташқи савдо вазирлигининг Ёш тадбиркорларни қўллаб-қувватлаш жамғармаси маблағлари ҳисобидан ҳар йили мутахассисларнинг ахборот технологиялари ва компьютер дастурлаш соҳасида мақсадли тайёрланишини ва уларнинг стартап-лойиҳаларини молиялаштириш ташкил этилмоқда. Марказ маблағлари ҳисобидан таълим ташкилотларида мақсадли ўқиш учун 16 ёшдан 35 ёшгача бўлган Ўзбекистон Республикаси фуқароси номзод бўлади.

Хулоса қилиб айтиш керакки, мулоқотдан кейин ўтган қисқа вақт ичида бизнесни ривожлантириш муаммоларини ҳал қилиш соҳасида амалга оширилган чора -тадбирлар рўйхати жуда кўп. Кўриниб турибдики, бу йўналишдаги ислоҳотлар янги динамикага эга бўлди, дейиш мумкин. Фармон ва қарорларда белгиланган муддатларда янги чора -тадбирларни жорий этиш мамлакатда ишбилармонлик муҳитини сезиларли даражада яхшилайди, тадбиркорлик фаолиятини осонлаштиради ва бизнеснинг ривожланиш динамикасини, шу сабабли иқтисодий ўсиш ва фуқароларнинг турмуш даражаси ва фаровонлигини оширишга ёрдам беради.

Виктор Абатуров, Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази

Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар