Samarali muloqot

Samarali muloqot

Xususiy sektor va tadbirkorlikni rivojlantirish amalga oshirilayotgan islohotlarning eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bu yo‘nalishda tadbirkorlik faoliyati sharoitlarini yaxshilash, investitsiya muhiti, tadbirkorlarning to‘liq va samarali faoliyatiga to‘sqinlik qiluvchi omil va to‘siqlar bartaraf etilayotgani, tadbirkorlar davlat tomonidan faol qo‘llab-quvvatlanayotgani yuzasidan qizg‘in sa’y-harakatlar olib borilmoqda.

Biroq, bu borada samarali islohotlarni amalga oshirish uchun tadbirkorlarning o‘z faoliyatiga to‘sqinlik qilayotgan muammolarni bilish va eshitish, bu muammolarni eng yaxshi hal etish yo‘lida davom ettirish zarur.

Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning 20 avgust kuni tadbirkorlar bilan ochiq muloqoti ana shu muammolarni aniqlash va ularni maqbul hal etishga qaratildi. Muloqot va muloqotga tayyorgarlik jarayonida biznesning to‘laqonli va samarali ishlashiga to‘sqinlik qiluvchi muammolar mavjud bo‘lgan eng muhim yo‘nalishlar aniqlandi va ularni hal etishga qaratilgan muhim qarorlar qabul qilindi. O‘sha vaqtdan beri aniqlangan muammolarni hal qilish uchun nimalar qilingan.

Tadbirkorlar manfaatlarini himoya qilish

Muloqot davomida xo‘jalik faoliyatiga davom etayotgan aralashuv, davlat idoralarining 40 dan ziyod nazorat funksiyalarini bekor qilish zarurligi to‘g‘risida suhbat bo‘lib o‘tdi. Shundan kelib chiqib, biznesni himoya qilish maqsadida 15 sentyabr kuni Prezidentimizning “Tadbirkorlik sub’yektlari uchun ma’muriy va soliq yukini yanada kamaytirish, biznesning qonuniy manfaatlarini himoya qilish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni qabul qilindi.

2021 yil 1 oktyabrdan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘ini qat’iy miqdorlarda to‘layotgan yakka tartibdagi tadbirkorlar tomonidan soliq hisobotlarini topshirish majburiyati bekor qilindi. 2022 yil 1 yanvardan 2023 yil 1 yanvargacha O‘zbekiston hududlarida faoliyat yuritayotgan yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun belgilangan ijtimoiy soliq stavkasi (Toshkent bundan mustasno) uning asosiy hisob-kitob qiymatining 50% miqdorida 2 barobar kamayganligi bilan belgilanadi. Savdo-sanoat palatasiga mahalliy shartnomalar doirasida yuzaga keladigan favqulodda vaziyatlarning (favqulodda vaziyatlarning) holatini tasdiqlash vakolati berildi.

1 oktyabrdan boshlab davlat boshqaruvi organlari va mahalliy davlat hokimiyati organlarining bir qator nazorat funksiyalari bekor qilinadi. Endilikda tadbirkorlik sub’yektlari faoliyatining qonun hujjatlari talablariga muvofiqligini tekshirish bo‘yicha davlat nazorat funksiyalari ro‘yxati qonun bilan tasdiqlanadi, qonun qabul qilingandan so‘ng ushbu ro‘yxatga kiritilmagan nazorat funksiyalarini amalga oshirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

2022 yilning 1 aprelidan boshlab "Yagona davlat nazorati" axborot tizimi asosida majburiy talablarning elektron reyestrini bosqichma-bosqich joriy etish boshlanadi, uni ishlab chiqish uchun Vazirlar Mahkamasining zaxira jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan 1 milliard so‘mgacha ajratiladi. Reyestrga tadbirkorlik sub’yektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha vakil rahbarlik qiladi.

2022 yil 1 yanvardan boshlab nazorat qiluvchi organlar tasdiqlangan anketa bo‘yicha tadbirkorlik sub’yektlari faoliyatini tekshiradi. SSP vakillari tadbirkorga rozilik bergan taqdirda o‘z a’zolari faoliyatining barcha tekshiruvlarida ishtirok etishlari mumkin. Tadbirkorlik sub’yektlari faoliyatini tekshirishlar huquqbuzarliklarning oldini olish bo‘yicha profilaktik chora-tadbirlar amalga oshirilgandan so‘nggina soliq tekshiruvlari, jinoyat ishlari va tezkor tergov faoliyati doirasida o‘tkazilgan tekshirishlar, shuningdek, qonun hujjatlari buzilganligi to‘g‘risidagi murojaatlar va ma’lumotlar asosida yo‘l qo‘yiladi.

2022 yildan boshlab tadbirkorlik sub’yektlariga ma’muriy bosim darajasini aniqlash, shuningdek, huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan tadbirkorlik faoliyati erkinligining indeksi joriy etilmoqda.

Bundan tashqari, Prezidentimizning tadbirkorlar bilan uchrashuvida bino va inshootlarni buzish oqibatida yetkazilgan zararni tadbirkorlarga to‘liq qoplash zarurligi ta’kidlandi. Hozirgi kunda yetkazilgan zararni qoplash jarayoni faol davom etmoqda. Demak, 2021 yilning 1 avgustida davlat va jamoat ehtiyojlari uchun yer uchastkalarini olib qo‘yilishi munosabati bilan tadbirkorlarga yetkazilgan zarar miqdori 122,5 mlrd. so‘mni tashkil etgan va joriy yilning 31 avgust holatiga ko‘ra 54,9 mlrd. so‘mni tashkil etdi. Ya’ni, zararning deyarli yarmi to‘lab berilgan.

Soliq tizimini takomillashtirish

Biznesni jadal rivojlantirish uchun biznes faoliyatini rag‘batlantiradigan optimal soliq tizimi muhim ahamiyatga ega. Prezidentning biznes bilan muloqoti shuni ko‘rsatdiki, bu borada bir qator "tor joylar" saqlanib qoldi. Shu bois soliq tizimini takomillashtirish va biznesga soliq yukini kamaytirishga qaratilgan bir qator muhim chora-tadbirlar tezkorlik bilan qabul qilindi.

Muloqot chog‘ida xizmat ko‘rsatuvchi korxonalar uchun pandemiyaning muhim salbiy oqibatlarini hisobga olgan holda o‘tgan yili ularga beriladigan imtiyozlar uzaytirilishi qayd etildi. Prezidentimizning 25 avgustdagi “Umumiy ovqatlanish va turizm sohalarini qo‘llab-quvvatlashning qo‘shicha chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori shu maqsadda qabul qilingan. Mazkur qaror bilan umumiy ovqatlanish korxonalari yuridik shaxslar yer solig‘i va mol-mulk solig‘ini to‘lashdan 2021 yil 1 sentyabrdan boshlab 2021 yil 31 dekabrgacha bo‘lgan muddatga ozod etiladi; 2023 yilning 1 sentyabriga qadar bo‘lgan muddatga esa turist (mehmonxona) to‘lovi kirim qilinishi va to‘lanishi to‘xtatildi. Bundan tashqari, umumiy ovqatlanish korxonalariga qarzni uzish huquqi berilgan.

Shuningdek, muloqot chog‘ida 24 avgust kuni qabul qilingan “Qo‘shilgan qiymat solig‘i ma’muriyatchiligini takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarorda o‘z aksini topgan barcha tarmoqlarning vijdonli va intizomli eksportchilariga qo‘shilgan qiymat solig‘ini qaytarish tartibini qo‘llash taklif etildi.

2021 yil 1 oktyabrdan soliq to‘lovchining hisob-raqamlariga chet el valyutasi tushumi kelib tushishidan qat’i nazar, eksport qilinadigan tovarlar uchun ishlatiladigan, aslida olingan tovarlar va xizmatlar bo‘yicha to‘lanadigan qo‘shilgan qiymat solig‘i summalarini belgilash tartibi belgilandi. Bu imkoniyat faqat o‘tgan yil davomida valyuta tushumini o‘z vaqtida olishni ta’minlagan va eksport shartnomalari bo‘yicha muddati o‘tgan qarzlarga ega bo‘lmagan soliq to‘lovchilarga taqdim etiladi.

Bundan tashqari, 2022 yil 1 yanvardan boshlab soliq to‘lovchi soliq deklaratsiyasini topshirishda soliq organlarini xabardor qilib, qo‘shilgan qiymat solig‘ining salbiy miqdorini qaytarish yoki qaytarish to‘g‘risida ariza berish huquqiga ega bo‘lgan tartib o‘rnatildi va qo‘shilgan qiymat solig‘i salbiy miqdorini qaytarib to‘lash yoki to‘lash uchun alohida ariza uchun majburiy talab bekor qilinadi.

2021 yil oxiriga qadar tovarlar importi va tovarlar va xizmatlarni sotishda to‘lanadigan qo‘shilgan qiymat solig‘i summalarini o‘zaro taqsimlash tartibi ishlab chiqiladi va bu tajriba tartibida 2022 yil 31 dekabrga qadar amalga oshiriladi.

Qurilish materiallari ishlab chiqarish bilan shug‘ullanuvchi tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash va noruda qazilmalarga (qum-shag‘al, ohaktosh, gips, dolomit kabi) yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq stavkasini pasaytirish hamda sement ishlab chiqaruvchi korxonalarning foyda solig‘i stavkasi tushirish maqsadida Prezidentning 31 avgust kuni "Qurilish materiallari sanoatini qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi qarori qabul qilindi.

Masalan, 2021 yilning 1 oktyabridan boshlab sement ishlab chiqaruvchilar uchun daromad solig‘i stavkalari 20 foizdan 15 foizgacha, 2022 yilning 1 yanvaridan esa yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq stavkalari sement ishlab chiqarishga mo‘ljallangan ohaktoshning bir tonnasi uchun 22 500 so‘m miqdorida ikki barobar kamayadi.

Ishbilarmonlik muhitini yaratish biznesni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Uni takomillashtirish maqsadida 7 sentyabr kuni "Soliq majburiyatlarini bajarishda tadbirkorlik sub’yektlariga yanada qulay shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi Prezident Farmoni imzolandi.

Ushbu farmonga ko‘ra, 2022 yilning 1 yanvaridan kameral soliq tekshiruvi natijalari bo‘yicha aniqlangan huquqbuzarliklar uchun moliyaviy sanksiyalar qo‘llanilmaydi tadbirkorlik sub’yektlari tomonidan soliq hisobotini belgilangan muddatlarda taqdim etmaganlik uchun moliyaviy sanksiyalar bekor qilinadi. 2022 yil 1 yanvarga qadar soliq to‘lovchilarga qo‘shilgan qiymat solig‘i, aksiz solig‘i va aylanmadan olinadigan soliqni hisoblash uchun zarur bo‘lgan soliq solish ob’yekti yoki soliq solish bilan bog‘liq boshqa ob’yektlarni elektron hisobvaraq-fakturalarda aks ettirish imkoniyatlarini yaratish belgilangan. Farmonda 2022 – yilning yanvar-iyul oylarida Xorazm viloyatida bir qator soliqlar bo‘yicha soliq hisobotlarini o‘zgartirish bo‘yicha tajriba o‘tkazish ham qo‘llab-quvvatlandi.

14 sentyabr kuni chiqarilgan “Maxsus iqtisodiy zonalar ishtirokchilarini yanada qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorida 2020 yil 1 yanvardan boshlab maxsus iqtisodiy zonalar ishtirokchilariga foyda solig‘i bo‘yicha imtiyozlar bekor bo‘lganligi munosabati bilan mazkur soliq imtiyozlarining foydalanilmay qolgan qismi 2020 yil 1 oktyabrga qadar maxsus iqtisodiy zona ishtirokchilarining reyestriga kiritilgan ishtirokchilar uchun, ular tomonidan kiritilgan investitsiyalar hajmidan kelib chiqqan holda, ular reyestrga kiritilgan sanadan boshlab 3 yildan 10 yilgacha bo‘lgan muddatlarda to‘liq qo‘llaniladi.

Infrastruktura mavjudligi

Tadbirkorlarning murojaatlarida mahalliy ishlab chiqarishni yaratish uchun zarur bo‘lgan energiya, gaz va suv ta’minoti infratuzilmasi rivojlanmaganligi tez-tez ko‘rsatib o‘tilgan. Tadbirkorlar shikoyat qiladigan yana bir muammo shundaki, kichik korxonalarda elektr aloqasi talablari katta korxonalarniki bilan bir xil.

Prezidentning 2021 yil 25 avgustdagi "Investitsiya loyihalarini tashqi infratuzilma bilan ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi qarori investorlar uchun infratuzilmaning mavjudligini ta’minlash muammosini hal qilishga qaratilgan.

Mazkur hujjatga muvofiq, 1 oktyabrdan boshlab investorning qiymati 200 milliard so‘mdan oshadigan, uning o‘z mablag‘lari ulushi 25 foizdan kam bo‘lmagan, investitsiya dasturlariga kiritilgan loyihalarini zarur tashqi muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari bilan ta’minlash Davlat byudjeti mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladi. Byudjet ssudasi mablag‘lari elektr energiyasi tarmoqlarini qurish, rekonstruksiya qilish va ta’mirlash ishlari uchun «Hududiy elektr tarmoqlari» AJ va «O‘zbekiston milliy elektr tarmoqlari» AJlarga, tabiiy gaz tarmoqlarini qurish, rekonstruksiya qilish va ta’mirlash ishlari uchun «O‘ztransgaz» AJ va «Hududgazta’minot» AJlarga ajratiladi. Avtomobil yo‘llarini qurish, rekonstruksiya qilish va ta’mirlash ishlari Qoraqalpog‘iston Respublikasi Moliya vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar moliya bosh boshqarmalari huzuridagi avtomobil yo‘llarini rivojlantirish jamg‘armalari hisobidan amalga oshiriladi.

Biznes uchun juda murakkab muammo elektr tarmoqlariga ulanish jarayonidir. Ushbu muammoni hal etish maqsadida 2021 yil 31 avgust kuni Prezidentning «Yuridik va jismoniy shaxslarni elektr tarmoqlariga ulash bo‘yicha davlat xizmatlari ko‘rsatishning ma’muriy reglamentini tasdiqlash to‘g‘risida»gi qarori e’lon qilindi. 2022 yil 1 yanvardan boshlab yuridik va jismoniy shaxslarni elektr tarmoqlariga ulash Reglamentga muvofiq davlat xizmatlari markazlari, YaIDXP va Onlayn platforma orqali amalga oshiriladi. Ulanish quvvati 50 kVtgacha bo‘lgan iste’molchilarni ulash bosqichlari soni to‘rt kishiga birdan, ulanish quvvati 50 kVt dan ortiq bo‘lgan iste’molchilar uchun to‘rtdan ikkiga qisqartiriladi. Tadbirkorlarni tarmoqqa ulash muddati 20 kilovattgacha bo‘lgan quvvat uchun 10 kun va 50 kilovattgacha bo‘lgan quvvat uchun 20 kun.

Bundan tashqari, muloqot davomida Prezident tomonidan joriy yil oxiriga qadar umumiy quvvati 4000 megavatt bo‘lgan 8 ta issiqlik va quyosh elektr stansiyasini ishga tushirib, hududlardagi 1000 ta transformator, 35 ta podstansiya va 15 000 km tarmoqlarni almashtirishni yakunlash vazifasi qo‘yildi. So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, bugungi kunga kelib 2 727 ta transformator, 33 ta podstansiya va 9 152 km elektr uzatish liniyalari modernizatsiya qilinib, umumiy quvvati 137 Mvt bo‘lgan ikkita elektr stansiya foydalanishga topshirildi.

Mamlakatda tadbirkorlik sub’yektlari tomonidan keng qo‘llaniladigan metall sifatini yaxshilash uchun 17 sentyabrda Vazirlar Mahkamasining «Qurilishda ishlatiladigan metall prokati ishlab chiqarishni kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida», bu ichki bozorda sotiladigan mahalliy va importdan keltirilgan metall prokati sifatining texnik jihatdan tartibga solishni nazarda tutadi. 2021 yil 1 noyabrdan boshlab induksion pechlarda qurilish uchun metall prokati ishlab chiqarish korxonalariga induksion pechda po‘lat erigandan so‘ng po‘latni kompleks qayta ishlaydigan agregatda ishlov berish va ishlab chiqarish korxonalarida belgilangan tartibda akkreditatsiya qilingan sinov laboratoriyasining mavjud bo‘lishi hamda ushbu laboratoriyada eritilgan po‘lat va tayyor mahsulotlarning har bir partiyasini qat’iy sifat nazoratidan o‘tkaziladi.

Yer uchastkalarining cheklanganligi biznesni rivojlantirishga ham to‘sqinlik qiladi, shu munosabat bilan biznes bilan uchrashuvda yer olish mexanizmlarini takomillashtirish, undan likvid aktiv va garov sifatida foydalanish imkoniyatlarini yaratish masalalari ko‘tarildi. Har bir tumanda kamida 1000 ta yer uchastkasini kimoshdi savdosi asosida sotish rejalashtirildi. Bugungi kunga kelib 144,9 gektar yer maydoni va 3,510 ta yer uchastkalari kimoshdi savdosiga qo‘yildi.

Eksportni qo‘llab-quvvatlash

Hozirgi bosqichda O‘zbekiston iqtisodiyotining rivojlanishi uchun eksport salohiyatini oshirish va eksportni rivojlantirish muhim ahamiyatga ega, chunki ichki bozor cheklangan. Shu bois eksport imkoniyatlarini oshirayotgan tadbirkorlik sub’yektlarini qo‘llab-quvvatlash maqsadida 6 sentyabr kuni "Eksportchi korxonalarni rag‘batlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi Prezident farmoni qabul qilindi.

Ushbu farmonga muvofiq, eksportni rag‘batlantirish agentligi tomonidan yillik eksport hajmi 20 million AQSh dollaridan oshgan korxonalarga eksport bilan bog‘liq savdo operatsiyalari va eksportoldi moliyalashtirish kreditlari uchun tijorat banklari orqali bir martalik moliyaviy resurslar 5 million AQSh dollarigacha miqdorda hamda bir yilgacha muddatga taqdim etiladi. Bundan tashqari oxirgi o‘n ikki oy davomida 1 million AQSh dollaridan ortiq tayyor to‘qimachilik mahsulotlarini eksport qilgan korxonalarga asosiy va yordamchi ishlab chiqarishi uchun butlovchi buyumlar, xom ashyo va materiallar olib kirishda bojxona to‘lovlarini to‘lash bo‘yicha foiz hisoblanmagan hamda ularning to‘lanishini ta’minlash talab etilmagan holda 120 kunga to‘lovni kechiktirish (bo‘lib-bo‘lib to‘lash) imkoniyatini berish to‘g‘risidagi takliflariga rozilik beriladi.

Xuddi shu farmon bilan tashqi savdo operatsiyalari bo‘yicha muddati o‘tgan debitor qarzdorlik uchun xo‘jalik yurituvchi sub’yektlarga nisbatan jarimalar qo‘llanilishi, shuningdek, ushbu Farmon kuchga kirguniga qadar qo‘llanilgan jarimalar undirilishi 2021 yil 31 dekabrga qadar to‘xtatib qo‘yildi. Va 2021 yil 1 oktyabrdan yuqori sifat va nazorat tizimiga ega mamlakatlardan sertifikatlangan va deklaratsiyalangan asbob-uskuna, butlovchi qismlar, xom ashyo, o‘lchov vositalari, kimyoviy reagentlar, ko‘tarish moslamalari va transport vositalari importida milliy sertifikat olish talabi bekor qilindi. Shuningdek, quritilgan dukkakli ekinlardan olingan un va kukun, meva va yong‘oqlardan olingan un va kukun eksporti uchun O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti yoki Vazirlar Mahkamasi ruxsati talab qilinmaydi.

Biznesning tashqi bozorlarda raqobatbardoshligini oshirish uchun axborot texnologiyalaridan keng foydalanish muhim ahamiyatga ega. Prezidentning tadbirkorlar bilan uchrashuvida xususiy sektorni IT-sohasida o‘qitish tizimiga jalb etish, yoshlarni axborot texnologiyalari sohasida o‘qitishning model tizimini yaratish haqida ham so‘z yuritildi. 31 avgustda Vazirlar Mahkamasining “Axborot texnologiyalari va kompyuter dasturlash sohasida yosh mutaxassislarni rag‘batlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.

Qarorga muvofiq, ustav fondi 25 mlrd so‘m miqdoridagi AT «Aloqabank» huzurida mas’uliyati cheklangan jamiyat shaklida Venchur jamg‘armasi va ustav fondi 10 mlrd so‘m miqdoridagi mas’uliyati cheklangan jamiyat shaklida «IT-bilimlarni rivojlantirish markazi» tashkil etiladi.

Markaz tomonidan Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligining Yosh tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan har yili mutaxassislarning axborot texnologiyalari va kompyuter dasturlash sohasida maqsadli tayyorlanishini va ularning startap-loyihalarini moliyalashtirish tashkil etilmoqda. Markaz mablag‘lari hisobidan ta’lim tashkilotlarida maqsadli o‘qish uchun 16 yoshdan 35 yoshgacha bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi nomzod bo‘ladi.

Xulosa qilib aytish kerakki, muloqotdan keyin o‘tgan qisqa vaqt ichida biznesni rivojlantirish muammolarini hal qilish sohasida amalga oshirilgan chora -tadbirlar ro‘yxati juda ko‘p. Ko‘rinib turibdiki, bu yo‘nalishdagi islohotlar yangi dinamikaga ega bo‘ldi, deyish mumkin. Farmon va qarorlarda belgilangan muddatlarda yangi chora -tadbirlarni joriy etish mamlakatda ishbilarmonlik muhitini sezilarli darajada yaxshilaydi, tadbirkorlik faoliyatini osonlashtiradi va biznesning rivojlanish dinamikasini, shu sababli iqtisodiy o‘sish va fuqarolarning turmush darajasi va farovonligini oshirishga yordam beradi.

Viktor Abaturov, Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi

Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar