Ҳафта воқеаларга бой бўлди: Қишки Олимпия ўйинлари "Milano Cortina 2026" 22 февраль куни Арена ди Веронада ўтган таъсирли ёпилиш маросими билан якунланди. Шу тариқа икки ҳафта давом этган мусобақалар, спортчиларнинг юксак натижалари ва улар намоён этган матонат рамзий тарзда сарҳисоб қилинди. Жаҳон ҳамон тоғ чанғиси трассалари ва муз ареналаридаги баҳсларни муҳокама қилаётган бир пайтда, 24 февраль куни Жаҳон банки “Women, Business and the Law (WBL) 2026” ҳисоботини тақдим этди. Унда қонунлар, давлат сиёсати ва уларни амалга ошириш механизмлари аёллар учун иқтисодий имкониятларни қандай шакллантириши баҳоланади.
Бир қарашда, бу икки воқеа мутлақо бошқа-бошқа кўринади. Бироқ улар ўртасида кутилмаган бир боғлиқлик мавжуд: WBL индексидаги мамлакатлар кўрсаткичлари 2026 йилги Қишки Олимпия ўйинларида қайси давлатдан қанча аёл спортчи иштирок этганини маълум даражада кўрсатиб беради. WBL индекси учта асосий компонентга асосланади.
Биринчиси — ҳуқуқий асослар. Бу кўрсаткич меҳнат бозори ва тадбиркорлик соҳасида аёллар ҳуқуқларининг тенглиги қай даражада таъминланганини акс эттиради.
Иккинчиси — қўллаб-қувватловчи институционал механизмлар. Унда қонунларни амалга оширишга хизмат қиладиган давлат сиёсати, институтлар, дастурлар ва маълумот тизимлари баҳоланади.
Учинчиси — ҳуқуқни қўллаш самарадорлиги ҳақидаги тасаввур. Бу кўрсаткич давлат органлари амалда қонун талабларига риоя этилишини қай даражада таъминлаётганини кўрсатади.
Ушбу уч компонентнинг ҳар бири бўйича ҳам 2026 йилги Қишки Олимпия ўйинларида иштирок этган аёл спортчилар сони билан ижобий боғлиқлик кузатилади. Бу боғлиқлик мамлакатларнинг иқтисодий ривожланиш даражаси (аҳоли жон бошига тўғри келадиган ЯИМ орқали ўлчанади) ва аҳоли сони ҳисобга олинган ҳолда ҳам сақланиб қолади. Чунки бу омиллар миллий жамоалар таркибининг ҳажмига табиий равишда таъсир қилади.
Women, Business and the Law индекси доирасида ҳар бир уч компонент бўйича ўнта мавзувий йўналиш таҳлил қилинади. Улар қуйидагилар: хавфсизлик, эркин ҳаракатланиш ҳуқуқи, бандлик, иш ҳақи, никоҳ, ота-оналик, болалар парвариши, тадбиркорлик, активларга эгалик қилиш ва пенсия таъминоти. Бу йўналишлар орасида аниқланган боғлиқликни тушунтиришда, айниқса, никоҳ, ота-оналик ва болаларни парвариш қилиш тизими билан боғлиқ кўрсаткичлар катта аҳамиятга эга. Бу эса шуни кўрсатадики, кўплаб аёллар учун олимпия даражасидаги натижаларга эришиш йўли кўп жиҳатдан мамлакатда оилавий муносабатларни тартибга солувчи қонунлар ва давлат сиёсати қай даражада самарали амалга оширилишига боғлиқ.
Медаллар масаласи қандай? WBL кўрсаткичлари, аввало, Олимпия ўйинларида иштирок этаётган аёллар сони билан ижобий боғлиқликни кўрсатади, аммо бу ҳар доим ҳам қўлга киритилган медаллар сонига тўғридан-тўғри таъсир қилавермайди. Шунга қарамай, ғалабага эришишнинг биринчи шарти — мусобақада иштирок этишдир. Аёл спортчиларни кўпроқ юборган мамлакатлар, одатда, аёллар ўртасидаги мусобақаларда кўпроқ медалларни ҳам қўлга киритади. Шу тариқа билвосита таъсир юзага келади. Бундан ташқари, иштирокчилар сони ҳисобга олинганда ҳам, мамлакатнинг камида битта аёллар медалини қўлга киритиш эҳтимоли WBL индексидаги қўллаб-қувватловчи институционал механизмлар кўрсаткичлари билан боғлиқлиги кузатилади. Бошқача айтганда, аёлларнинг иқтисодий фаоллигини рағбатлантирадиган кенгроқ сиёсий-институционал муҳит жумладан, касбий фаолият ва оилавий мажбуриятларни уйғунлаштиришга қаратилган чора-тадбирлар маълум даражада уларнинг спортдаги натижаларига ҳам таъсир кўрсатиши мумкин.
Шу тариқа, эркаклар ва аёллар ўртасидаги гендер тенглиги нафақат ахлоқий тамойил ёки иқтисодий жиҳатдан асосланган сиёсат, балки спорт майдонида ҳам намоён бўлади. Бу натижалар тўғридан-тўғри сабаб-оқибатни исботламайди, балки фақат маълум бир статистик боғлиқлик мавжудлигини кўрсатади. Шунга қарамай, аниқланган қонуниятлар шундан далолат берадики, энг кенг маънода тенг имкониятлар яратиш кўпчилик ўйлаганидан ҳам муҳимроқ аҳамиятга эга бўлиши мумкин.
Асосий хулоса анча равшан: тенглик аёллар учун иштирок этиш ва ўз салоҳиятини рўёбга чиқариш имкониятларини кенгайтиради. Оила, никоҳ ва болаларни парвариш қилиш масалаларида тенг ҳуқуқларни таъминлайдиган қонунлар аёл спортчиларнинг муваффақияти учун пойдеворни улар мусобақага чиқишидан анча олдин яратади. Бироқ фақат қонунларнинг ўзи етарли эмас. Аёлларга касбий фаолиятни оилавий ҳаёт билан уйғунлаштиришда ёрдам берадиган давлат сиёсати ва институционал механизмлар улар қанчалик узоққа бора олишини, жумладан, дунёнинг энг йирик спорт майдонида қандай натижаларга эришишини кўп жиҳатдан белгилайди. Агар мамлакатлар иқтисодиётда ҳам, спортда ҳам юқори натижаларга эришишни истаса, ҳуқуқий ва институционал шарт-шароитларни тенглаштириш танлов эмас, балки келажак чемпионлари етишиб чиқадиган асосий пойдевордир.
Манба — The WB
Изоҳ қолдириш