Масофадан ишлаш ва мослашувчан иш графиги фақат ходимлар учун қулай меҳнат шароитлари эмас. Улар иқтисодий инклюзия ва ўсишнинг муҳим омиллари бўлиб, меҳнат унумдорлигини оширишга, иш ва шахсий ҳаёт ўртасидаги мувозанатни яхшилашга ҳамда иқтисодиётга меҳнат ресурслари салоҳиятидан тўлиқ фойдаланиш имконини беради. COVID-19 пандемияси бундай бандлик шаклларининг аҳамиятини янада яққол кўрсатиб, бутун дунёда меҳнатни ташкил этишнинг анъанавий моделларини қайта кўриб чиқишга туртки берди. “Аёллар, бизнес ва қонун” (Women, Business and the Law — WBL) лойиҳаси ҳам бу ўзгаришларга муносабат билдириб, ходимларга мослашувчан меҳнат шароитларини, яъни мослашувчан иш графиги ва масофадан ишлашни талаб қилиш ҳуқуқини берадиган қонунлар ва давлат сиёсати мавжудлигини баҳолади.
Жаҳон банкининг WBL маълумотлари шуни кўрсатадики, қонунчилик даражасида мослашувчан иш билан бандлик шаклларини қўллаб-қувватлайдиган мамлакатлар аёлларнинг меҳнат бозорида иштирок этиши ва уларнинг ишчи кучи таркибида сақланиб қолиши учун қулай шароит яратади. Иқтисодий салоҳият жуда катта: World Bank баҳолашича, агар аёллар меҳнат бозорида эркаклар билан бир хил даражада иштирок этса, узоқ муддатли жон бошига тўғри келадиган даромад қарийб 20 фоизга ошиши мумкин. Шу тариқа, мослашувчан иш билан бандлик шакллари иқтисодий ўсишни рағбатлантиришнинг муҳим омили ҳисобланади.
Women, Business and the Law лойиҳаси 1971–2024 йилларда 190 та мамлакат иқтисодиёти бўйича мослашувчан бандликка оид тарихий ҳуқуқий маълумотларни тўплади. Ушбу маълумотлар қайси мамлакатлар тегишли қонунчиликни илк жорий этганини, қайси мамлакатлар эса меҳнат муносабатларидаги мослашувчанликни яқин йилларда тартибга сола бошлаганини кўрсатади. Шунингдек, улар минтақавий тенденцияларни ва пандемия бошланганидан кейин ҳуқуқий тартибга солишдаги глобал силжишни аниқлаш имконини беради.
WBL маълумотлар базаси доирасида мослашувчан бандлик икки унсурни ўз ичига олади. Биринчиси — иш вақти танловидаги мослашувчанлик, яъни иш кунининг бошланиши ва тугаш вақтини мустақил белгилаш имконияти («мослашувчан иш жадвали»). Иккинчиси — иш жойини танлашдаги мослашувчанлик, бунда меҳнат фаолияти тўлиқ ёки қисман асосий иш жойидан ташқарида амалга оширилади («масофавий иш»).
WBL маълумотлар базаси шуни кўрсатадики, мослашувчан иш билан бандлик шакллари бўйича қонунчиликни жорий этиш бир хил суръатда кечмаган. Мослашувчан иш вақти тўғрисидаги қонунлар 1990 йиллар ўрталаридан бошлаб фаол тарқала бошлаган, масофавий ишни тартибга солиш эса фақат 2000 йиллар бошида пайдо бўлган.
Маълумотлар, шунингдек, ҳудудлар ўртасида сезиларли фарқлар мавжудлигини кўрсатади. 2010 йилларга қадар мослашувчан бандликка оид қонунчилик нормаларининг аксарияти юқори даромадли Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (ИҲТТ) мамлакатлари ҳамда Европа ва Марказий Осиё минтақаси ҳиссасига тўғри келган. Шу билан бирга, Шарқий Осиё ва Тинч океани минтақасида бундай нормалар яқин вақтларга қадар деярли мавжуд бўлмаган.
WBL маълумотлар базасига кўра, қонунчиликни баҳолаш натижаларига асосан Франция 1974 йилда мослашувчан иш вақтига оид қонун қабул қилган дунёдаги биринчи мамлакат ҳисобланади. Бу эса 50 йилдан ортиқ вақт аввал амалга оширилган муҳим ҳуқуқий босқич сифатида баҳоланади. Шу билан бирга, масофадан ишлаш ҳуқуқи Франция қонунчилигида анча кейин, фақат WBLнинг 2013 йилги баҳолаш даврида расман эътироф этилган.
Франция томонидан амалга оширилган илғор қадамдан қарийб йигирма йил ўтгач, 1993 йилда Болгария қонунчиликда мослашувчан иш вақтини мустаҳкамлаган иккинчи мамлакат бўлди. Эътиборли жиҳати шундаки, масофадан ишлашга оид ҳуқуқлар яна йигирма йилдан кейин, 2013 йилда Франция билан бир вақтда жорий этилди.
2003 йилда Словакия Республикаси жаҳон миқёсида биринчи бўлиб қонунчиликда бир вақтнинг ўзида ҳам мослашувчан иш вақти, ҳам масофадан ишлашни мустаҳкамлади. Бу эса иш ва шахсий ҳаёт ўртасидаги мувозанат билан боғлиқ турли қийинчиликларни ҳисобга олган ҳолда қабул қилинган муҳим ёндашув эди. Ҳар икки шаклнинг қонун билан мустаҳкамланиши мамлакат томонидан универсал ечим мавжуд эмаслигини англатар эди ҳамда ходимларга, айниқса, аёлларга ўз эҳтиёжларига энг мос келадиган ишлаш шаклини танлаш имкониятини яратди. Бу қадам бошқа мамлакатлар учун муҳим йўналиш бўлиб хизмат қилди. Бироқ уларга мослашувчан бандликнинг ҳар икки шаклини тартибга солишни бошлаш учун қарийб ўн йил вақт талаб этилди.
WBL маълумотларига кўра, дунёдаги 190 та мамлакатдан фақат 42 тасида (22%) ходимларга мослашувчан иш вақтидан фойдаланиш имконини берувчи қонунчилик мавжуд. Шу билан бирга, 61 та мамлакатда (32%) масофадан ишлашни сўраш имконини берувчи ҳуқуқий нормалар назарда тутилган. Бунда мамлакатларнинг атиги 12 фоизида (190 тадан 23 тасида) ҳар икки имконият бир вақтнинг ўзида мавжуд бўлиб, бу меҳнат муносабатларида мослашувчанликни ҳуқуқий тартибга солиш соҳасида сезиларли етишмовчилик борлигини кўрсатади. Бу ҳолат масофадан ишлашни жорий этиш ҳолатлари ортиб бораётганига қарамасдан, мослашувчан иш вақти ва масофадан ишлашни бир вақтнинг ўзида қонунчиликда назарда тутиш ҳали ҳам чекланганлигини кўрсатади.
Мослашувчан бандлик шакллари бўйича глобал маълумотлар базаси COVID-19 пандемиясининг ушбу меҳнат шаклларининг ривожланишига кўрсатган таъсирини баҳолаш учун ноёб имконият яратади. Ушбу маълумотлар пандемия бошланган 2020 йилдан 2023 йил октябригача бўлган даврни қамраб олади ва бу ҳозирги маълумотлар билан қамраб олинган энг сўнгги йил ҳисобланади.
Хусусан, 16 та мамлакат мослашувчан иш вақтидан фойдаланиш ҳуқуқини назарда тутувчи янги қонунларни қабул қилди. Даромади юқори бўлган Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (ИҲТТ) мамлакатлари минтақасида бундай қонунлар Финляндия, Греция ва Польшада қабул қилинди. Европа ва Марказий Осиё минтақасида шунга ўхшаш чоралар Сан-Марино, Туркия ва Украинада амалга оширилди. Лотин Америкаси ва Кариб ҳавзаси мамлакатларида бундай ўзгаришлар Гондурас, Перу ва Уругвайда юз берди. Саҳарадан жанубдаги Африка мамлакатларида мослашувчан иш вақтига оид қонунлар Гвинея-Бисау ва Маврикийда қабул қилинди. Шарқий Осиё ва Тинч океани минтақасида эса Малайзия, Таиланд ва Вьетнам ҳам ушбу тенденцияга қўшилди.
Бир вақтнинг ўзида пандемия даврида жорий этилган карантин чоралари масофадан ишлашнинг аҳамияти ва зарурлигини яққол кўрсатди. Натижада, 190 та мамлакатдан 38 тасида масофадан ишлаш шаклларидан фойдаланишга имкон берувчи қонунлар қабул қилинди.
Ушбу ўзгаришлар пандемия нафақат меҳнат бозорлари фаолиятини издан чиқарганини, балки ҳукуматларни ҳуқуқий асосларни модернизация қилишга ҳам ундаганини кўрсатади. Европа Иттифоқининг кўплаб мамлакатлари мослашувчан бандликка оид қонунчиликни фақат пандемияга жавоб сифатида эмас, балки иш ва шахсий ҳаёт ўртасидаги мувозанат тўғрисидаги Европа Иттифоқи директиваси (Work-Life Balance Directive 2019/1158)ни жорий этиш бўйича мажбуриятлар доирасида ҳам қабул қилдилар. Ушбу директива 2019 йил июль ойида кучга кирган бўлиб, унинг мақсади ота-оналар ва парвариш қилувчи шахслар учун иш ва оилавий ҳаёт ўртасидаги мувозанатни яхшилаш, яъни мослашувчан меҳнат шароитлари ва таътил ҳуқуқларини кенгайтириш орқали бу мувозанатни таъминлашдан иборат эди. Европа Иттифоқига аъзо давлатлар директива қоидаларини 2022 йил 2 августга қадар миллий қонунчиликка жорий этишлари керак эди. Бу эса бутун минтақада мослашувчан иш вақти ва масофадан ишлаш соҳасида қонунчилик ўзгаришларининг кенг тўлқинига сабаб бўлди. Ушбу жараён пандемия даврида меҳнат бозорларида юз берган ўзгаришлар билан бир вақтга тўғри келди ва эҳтимол шу ўзгаришлар таъсирида янада тезлашди.
Мослашувчан бандлик шаклларига оид қонунчиликка эга мамлакатларнинг аксар қисми даромади юқори бўлган Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (ИҲТТ) мамлакатлари гуруҳига тўғри келади. Ушбу гуруҳдаги 32 та мамлакатдан 20 тасида фақат мослашувчан иш вақтига оид қонунлар мавжуд. Литва ва Португалия эса фақат масофадан ишлашни тартибга солади. Шу билан бирга, 18 та мамлакат (56%) мослашувчан иш вақти ҳамда масофадан ишлашни биргаликда қамраб олган қонунчиликни қабул қилган.
Европа ва Марказий Осиё минтақасидаги 23 та мамлакатдан 17 тасида масофадан ишлашни тартибга солувчи қонунлар мавжуд. Уларнинг 11 тасида мослашувчан иш вақти ҳам назарда тутилган бўлиб, бу минтақадаги мамлакатларнинг 47 фоизини ташкил этади.
Лотин Америкаси ва Кариб ҳавзаси минтақасидаги 32 та мамлакатдан 8 тасида (25%) мослашувчан бандликнинг ҳар икки шаклини қамраб олган қонунчилик мавжуд. Яна 7 та мамлакатда фақат масофадан ишлаш тартибга солинган. Гаити ва Пуэрто-Рикода эса мослашувчан иш вақтига оид нормалар мавжуд бўлса-да, масофадан ишлашни тартибга солувчи қоидалар мавжуд эмас.
Яқин Шарқ ва Шимолий Африка минтақасида Бирлашган Араб Амирликлари масофадан ишлашга оид қонунчиликка эга ягона мамлакат ҳисобланади. Айни пайтда минтақанинг ҳеч бир мамлакатида мослашувчан иш вақти қонунчилик билан тартибга солинмаган.
Саҳарадан жанубдаги Африка мамлакатларида Гвинея-Бисау ва Маврикий мослашувчан иш вақтига оид қонунларни қабул қилган. Бироқ масофадан ишлашни фақат Гвинея-Бисау тартибга солади ва шу билан минтақада мослашувчан бандликнинг ҳар икки шакли қонунчиликда мустаҳкамланган ягона мамлакат ҳисобланади.
Шарқий Осиё ва Тинч океани минтақасида фақат Малайзия, Таиланд ва Вьетнамда мослашувчан иш вақти ҳамда масофадан ишлаш қонунчилик билан тартибга солинган. Шу билан бирга, Мўғулистон ва Филиппинда фақат масофадан ишлашга оид қонунчилик мавжуд.
Жанубий Осиё минтақасида ҳозирги вақтга қадар мослашувчан бандлик шаклларини на мослашувчан иш вақтини, на масофадан ишлашни тартибга солувчи бирорта ҳам қонун қабул қилинмаган.
Women, Business and the Law лойиҳаси маълумотлари шуни кўрсатадики, сўнгги йилларда, айниқса, COVID-19 пандемиясига жавоб сифатида мослашувчан бандлик шаклларига оид қонунчилик сезиларли даражада кенгайганига қарамасдан, бу соҳадаги ривожланиш ҳали ҳам нотекис ва тўлиқ шаклланмаган ҳолда қолмоқда.
Аниқ ҳуқуқий ва институционал асослар мавжуд бўлмаган шароитда мослашувчан бандлик кўпинча ҳуқуқ эмас, балки амалиёт сифатида қолиб кетади. У иш берувчининг қарорига боғлиқ бўлиб қолади, кўплаб соҳаларда қўлланилмайди ва кўп ҳолларда ундан энг кўп манфаат кўриши мумкин бўлган аёллар учун ҳам амалда мавжуд бўлмайди. Аксинча, мослашувчан бандлик шаклларини қонунчиликда мустаҳкамлаётган мамлакатлар меҳнат бозорида иштирок этишдаги гендер тафовутларни қисқартиришга, оилавий ва парвариш билан боғлиқ мажбуриятларни бажаришни қўллаб-қувватлашга ҳамда муносиб меҳнат имкониятларидан адолатли фойдаланиш учун шароит яратишга хизмат қилади.
Мослашувчан бандликни вақтинчалик чора ёки инқирозга жавоб сифатида қарамаслик керак, у аҳолини меҳнат бозорига кенгроқ жалб қилиш ва иқтисодий барқарорликни таъминлашда муҳим восита ҳисобланади. Келгусида меҳнатни ташкил этиш янада мослашувчан бўлиши лозим, қонунчилик эса бу йўналишни белгилаб бериши керак. Энди вақтинчалик қарорлардан барқарор ҳуқуқий кафолатларга ўтиш вақти келди.
Манба — The WB
Изоҳ қолдириш