Бошқа Собиқ Иттифоқ давлатлари бутун саноатни йўқотган бўлса-да, Ўзбекистонда "нолдан" янгилари яратилди. Обид Ҳакимов иқтисодиётни шакллантириш тўғрисида

Бошқа Собиқ Иттифоқ давлатлари бутун саноатни йўқотган бўлса-да, Ўзбекистонда

Бу йил мустақил Ўзбекистон 30 ёшга тўлади. Ҳозир кунда мустақил Ўзбекистон иқтисодиёти қандай шароитда шаклланганини кам одам эслайди. Мустақилликка эришиш арафасида иқтисодиётда аҳвол яхши эмас, турмуш даражаси паст эди. 1990 йилда Ўзбекистонда аҳоли жон бошига тўғри келадиган миллий даромад икки баробар паст бўлиб, саноатда меҳнат унумдорлиги 40% га, қишлоқ хўжалигида эса ўртача кўрсаткич 50% га ортда қолди. Аҳоли жон бошига ўртача 75 рублдан кам ойлик даромадга эга бўлган аҳолининг улуши деярли 45%ни, бутун мамлакатда эса 12%дан ошди. СССРнинг парчаланиши билан иқтисодий алоқалар бузила бошлади, ишлаб чиқариш пасайиб кетди, ҳаёт ва ижтимоий ҳимоя даражаси камайди.

Бу мураккаб шароитда бозор муносабатларига ўтишнинг ўз модели ишлаб чиқилиб, у беш тамойилга асосланди: иқтисодиёт сиёсатдан устун туради, бош ислоҳотчи-давлат, қонун устуворлиги, кучли ижтимоий ҳимоя, ислоҳотлар босқичма-босқич амалга оширилмоқда. Умуман олганда, мустақилликнинг биринчи босқичида қабул қилинган ислоҳот модели унга қўйилган умидларни оқлади. Шундай қилиб, БМТ Тараққиёт дастурининг 2000 йиллар ўрталарида ўтказган тадқиқотига кўра, Ўзбекистон Собиқ Иттифоқ давлатлари орасида биринчилардан бўлиб ишлаб чиқаришнинг пасайишини тўхтатди ва иқтисодий ўсишга ўтди. Ўзбекистонда ишлаб чиқаришнинг пасайиш даражаси Собиқ Иттифоқ мамлакатларининг энг паст кўрсаткич бўлиб, ижтимоий ҳимоя даражаси бошқа Собиқ Иттифоқ мамлакатларига нисбатан юқори бўлган. Бошқа Собиқ Иттифоқ давлатлари бутун саноатни йўқотаётган бўлса-да, Ўзбекистонда "нолдан" янгилари яратилди, бунга автомобил саноати ёрқин мисол бўла олади.

Янги ислоҳотлар

Аммо шуни тан олиш керакки, ўнинчи йилларнинг ўрталарига келиб, жуда қаттиқ маъмурий тартибга солиш туфайли Ўзбекистон иқтисодиётининг ривожланиши секинлаша бошлади, бу эса унинг ривожланиши учун бозор рағбатлари салоҳиятидан тўла фойдаланишга имкон бермади. Бу борада 2016 йилда сайланган Ўзбекистоннинг янги Президенти Шавкат Мирзиёев ҳаётнинг барча жабҳаларида ислоҳотларнинг янги босқичини бошлаб берди. 2017 йил февраль ойида 2017-2021 йилларда Ўзбекистон тараққиётининг бешта устувор йўналиши бўйича ҳаракат стратегиясини тасдиқлади. Янги босқичнинг асосий йўналишлари қаторига давлат ва жамият қурилишини такомиллаштириш, қонун устуворлигини таъминлаш ва суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш, иқтисодиётни ривожлантириш ва эркинлаштириш, ижтимоий соҳани ривожлантириш, хавфсизликни таъминлаш, мувозанатли ва конструктив ташқи сиёсатни амалга ошириш киради. Сўнгги йилларда бу соҳаларнинг барчасида муҳим қадамлар ташланди.

Иқтисодий ислоҳотлар соҳасида дунёдаги энг катта резонансга валюта ислоҳоти сабаб бўлди. 2017 йил сентябрь ойида "Валюта сиёсатини либераллаштириш тўғрисида" ги президент фармони эълон қилиниб, юридик ва жисмоний шахсларга валютани эркин конвертация қилиш имконини берди. Шу пайтга қадар валюта айирбошлаш операциялари катта муаммо эди, чунки уч хил курс мавжуд эди: қора бозор, валюта курси ва Марказий Банк курси. Яна бир муҳим иқтисодий ислоҳот – солиқ ислоҳоти бўлиб, унинг асосий босқичи 2020 йилда янги Солиқ кодексининг жорий этилиши билан якунланди. Тадбиркорлик фаолиятига оид кўплаб маъмурий тўсиқлар бартараф этилди, натижада республика рейтинги Жаҳон банкининг "Doing Business 2020" ҳисоботида 7 поғона яхшиланиб, 69-ўринни эгаллади ва мамлакатнинг 20 та энг яхши ислоҳотчи мамлакатлар рўйхатига киритиш имконини берди. Heritage Foundation томонидан Wалл Street билан биргаликда чиқарилган “Иқтисодий эркинлик индекси-2020” индексида эса Ўзбекистон ўз натижасини 26 поғона яхшилаб, 140-ўриндан 114-ўринга кўтарилди.

Ислоҳотларнинг ҳозирги босқичида жаҳон иқтисодиётига интеграциялашувига катта эътибор қаратилмоқда. 2020 йилда Европа комиссиясининг Ўзбекистонга 6 мингдан ортиқ ички маҳсулот етказиб бериш имконини берувчи GSP+ умумжаҳон преференциялар тизими бенефициари мақомини бериш тўғрисидаги дастлабки қарорига эришишга муваффақ бўлдик.

Ҳозирги кунда мамлакатда 22 та эркин иқтисодий зона мавжуд бўлиб, Ўзбекистон ЕОИИ кузатувчисига айланди ва мамлакатнинг ЖСТга қўшилиши бўйича музокаралар олиб борилмоқда.

Иқтисодиётдаги таркибий ўзгаришлар

Ўзбекистоннинг мустақиллик йилларидаги барча иқтисодий кўрсаткичлари ҳақида тўхталадиган бўлсак, 1990-2019 йиллар давомида Ўзбекистон ЯИМ жорий нархларда 40,3 млрд. долларга (3,3 марта) ошиб, 57,9 млрд. долларга етди. 2020 йилда пандемияга қарамасдан Ўзбекистон иқтисодиёти 2019 йилга нисбатан 1,6% га ўсди. Ўзбекистонда ЯИМнинг ўртача йиллик ўсиши 1,4 млрд. доллар ёки 4,2% даражасини ташкил этди. Шу давр мобайнида Ўзбекистонда аҳоли жон бошига ЯИМ 890,0 долларга (2 марта) ошиб, 1,756 долларни ташкил этди.

Жаҳон банки маълумотларига кўра, 2019 йилда Ўзбекистонда харид қобилияти бўйича аҳоли жон бошига ЯИМ 7 минг долларга етган. 1991-2019 йилларда Ўзбекистонда аҳоли жон бошига ЯИМнинг ўртача йиллик ўсиш суръати 4,4% ни ташкил этди. Бу Қирғизистон (3,2%), Moлдова (3,6%), Россия (3,1%), Украина (2,4%) ва Тожикистондаги (4,0%) ўртача ўсиш суръатларидан юқори. Марказий Осиёда фақат Қозоғистонда аҳоли жон бошига ЯИМ Ўзбекистонга қараганда тезроқ ўсди. Лекин, Ўзбекистон аҳолиси (ўртача йиллик ўсиш суръати 1,6%) Қозоғистон аҳолисидан икки баробар тез ўсганини (0,8%) ҳисобга олиб, Ўзбекистон яхши натижаларга эришганини хулоса қилишимиз мумкин.

1991-2019 йилларда аҳоли жон бошига ЯИМ ўсиш индекси


Жаҳон банки маълумотлари, аҳоли жон бошига ЯИМ 2017 йилда халқаро долларда

Мустақиллик даврида Ўзбекистон иқтисодиёти таркибида катта ўзгаришлар рўй берди. Тўқсонинчи йилларда Собиқ Иттифоқ ҳудудидаги иқтисодий алоқаларнинг узилиши таъсирида саноатнинг иқтисодиётдаги улуши 1990 йилдаги 25,9% дан 2000 йилда 11,1% га пасайди. Шу билан бирга қишлоқ хўжалигининг улуши 1990 йилдаги 33,0% дан 2000 йилда 50,7% га ошди. Кейинчалик саноат ишлаб чиқаришини ривожлантириш борасида кўрилаётган чора-тадбирлар туфайли бу ҳолатни тубдан ўзгартириш мумкин бўлди. Шундай қилиб, умуман олганда 1990-2019 йиллар мобайнида қишлоқ хўжалигининг улуши 33,0% дан 27,3% гача камайди ва саноатнинг улуши 29,2% гача ошди. 1990-2019 йиллар учун хизматлар улуши 18,7% дан 23,0% га кўтарилди.

Агар ислоҳотларнинг дастлабки ўн йилликларида иқтисодиёт ва аҳолини зарур маҳсулотлар билан таъминлаш мақсадида импорт ўрнини босиш сиёсати асосан амалга оширилган бўлса, мамлакат саноат салоҳиятини ривожлантириш билан сўнгги йилларда айниқса, фаол амалга оширилган экспортга йўналтирилган ёндашувга устувор аҳамият берилди. Ҳозирда ўзбек саноат маҳсулотларини экспорт қилиш. Умуман, 1990-2019 йиллар даврида Ўзбекистоннинг жорий нархларда экспорт қилиши 13,8 млрд. долларга (4,3 марта) ошди ва 18,1 млрд. долларга етди. Доимий нархлардаги ўртача йиллик экспорт ўсиши 5,7% ни ташкил этди. Минимал экспорт ҳажми 1994 йилда (2,2 миллиард доллар) ва 2019 йилда максимал қайд этилди. 2020 йилда пандемия туфайли экспорт бироз пасайди.

Яъни, Ўзбекистон иқтисодиёти мустақиллик йилларида импорт ўрнини босувчи аграр-саноатдан маҳсулотларни қайта ишлаш даражаси юқори ва қўшимча қийматга эга бўлган экспортга йўналтирилган саноат-аграр иқтисодиётга айланди. Бундан ташқари, ишлаб чиқариш саноатининг умумий технологик таркибида юқори технологияли тармоқларнинг улуши ортиб бормоқда. Бу халқаро ташкилотлар рейтингларида қайд этилган. Шундай қилиб, БМТТД томонидан тузилган Саноат рақобатбардошлиги-2020 индексида рейтингида Ўзбекистон биринчи ўринни эгаллади ва 152 мамлакат орасида 92-ўринни эгаллади.

Транспорт изоляциясини енгиш

Транспорт коридорларининг ривожланиши камида икки давлат ҳудудлари орқали дунё океанига чиқадиган Ўзбекистон иқтисодиётининг ривожланиши учун катта аҳамиятга эга. Бундан ташқари, Иттифоқ парчаланганидан кейин мерос қолган Марказий Осиёда чегараларнинг табиати суверен давлатнинг транспорт хавфсизлигини таъминлай олмади, чунки ички юк ташиш қўшни давлатлар орқали амалга оширилиши керак эди. Баланд тоғ довонлари орқали ётқизилган Фарғона водийси ва Сурхондарё вилоятига олиб борадиган янги темир йўллар ва магистрал йўллари бу муаммони ҳал қилди ва Ўзбекистон ўзини транспорт билан таъминлай бошлади.

Ташқи транспортга келсак, тўқсонинчи йилларда, ўзбек товарлар учун Болтиқбўйи ва Узоқ Шарқ орқали ташқи бозорга чиқадиган транспорт коридорларини сақлаб қолиш ва янгиларини очиш вазифаси қўйилган.

Шу муносабат билан 1996 йилда қисқа вақт ичида Европага Эрон (Марказий Осиё ва Эрон темир йўлларини боғлайдиган Машҳад-Серасх-Тежен автомагистрали) ва Закавказия (Транс-Кавказ темир йўли ТКТЙ) орқали янги транспорт йўлаклари ишга туширилди. Кейинчалик Эрон орқали форс кўрфази портларига тўлақонли транспорт йўлаги ташкил этилиб, Жануби-Шарқий Осиё мамлакатларига ўзбек маҳсулотлари учун йўл очилди.

Эндиликда Ўзбекистон барча йўналишларда ишончли транспорт йўлакларига эга: Болтиқбўйи ва Россиянинг Узоқ Шарқ портларига, г Тинч океани ҳавзасидаги Хитой портларига ва Ҳинд океанидаги Эрон портларига, Европа бозорига транспорт йўлакларига эга. Ҳозирги кунда кун тартибида Қирғизистон орқали Хитойга борадиган энг қисқа темир йўл учун лойиҳаларни амалга ошириш, шунингдек, Афғонистон орқали Покистон ва Ҳиндистонга транспорт коммуникацияларини қуриш ишлари фаол олиб борилмоқда.

Хулоса қилиб шуни айтиш жоизки, Ўзбекистон иқтисодиётининг сўнгги йилларда кузатилаётган динамик ўсиши ҳамда бошқа мамлакатлар иқтисодиёти коронавирус пандемияси туфайли сустлашди, бироқ бу йил у фаол тикланмоқда. ЯИМ 2021 йилнинг дастлабки уч ойида 3 % га ошди. Жаҳон банки 2021-2022 йилларда Ўзбекистон иқтисодиётининг ўсиши мос равишда 4,8% ва 5,5% ни, 2021 йилда ЕТТБ-5,6% ни ва 2022 йилда 6% ни ташкил этишини башорат қилмоқда. Амалга оширилаётган иқтисодий ислоҳотлар аллақачон сезиларли ижобий самара бермоқда, бу эса жаҳон иқтисодиётининг пандемиядан кейинги тикланиш ўсиши шароитидагина ортади.

The Brussels Times

Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар