Boshqa Sobiq Ittifoq davlatlari butun sanoatni yo‘qotgan bo‘lsa-da, O‘zbekistonda "noldan" yangilari yaratildi. Obid Hakimov iqtisodiyotni shakllantirish to‘g‘risida

Boshqa Sobiq Ittifoq davlatlari butun sanoatni yo‘qotgan bo‘lsa-da, O‘zbekistonda

Bu yil mustaqil O‘zbekiston 30 yoshga to‘ladi. Hozir kunda mustaqil O‘zbekiston iqtisodiyoti qanday sharoitda shakllanganini kam odam eslaydi. Mustaqillikka erishish arafasida iqtisodiyotda ahvol yaxshi emas, turmush darajasi past edi. 1990 yilda O‘zbekistonda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan milliy daromad ikki barobar past bo‘lib, sanoatda mehnat unumdorligi 40% ga, qishloq xo‘jaligida esa o‘rtacha ko‘rsatkich 50% ga ortda qoldi. Aholi jon boshiga o‘rtacha 75 rubldan kam oylik daromadga ega bo‘lgan aholining ulushi deyarli 45%ni, butun mamlakatda esa 12%dan oshdi. SSSRning parchalanishi bilan iqtisodiy aloqalar buzila boshladi, ishlab chiqarish pasayib ketdi, hayot va ijtimoiy himoya darajasi kamaydi.

Bu murakkab sharoitda bozor munosabatlariga o‘tishning o‘z modeli ishlab chiqilib, u besh tamoyilga asoslandi: iqtisodiyot siyosatdan ustun turadi, bosh islohotchi-davlat, qonun ustuvorligi, kuchli ijtimoiy himoya, islohotlar bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Umuman olganda, mustaqillikning birinchi bosqichida qabul qilingan islohot modeli unga qo‘yilgan umidlarni oqladi. Shunday qilib, BMT Taraqqiyot dasturining 2000 yillar o‘rtalarida o‘tkazgan tadqiqotiga ko‘ra, O‘zbekiston Sobiq Ittifoq davlatlari orasida birinchilardan bo‘lib ishlab chiqarishning pasayishini to‘xtatdi va iqtisodiy o‘sishga o‘tdi. O‘zbekistonda ishlab chiqarishning pasayish darajasi Sobiq Ittifoq mamlakatlarining eng past ko‘rsatkich bo‘lib, ijtimoiy himoya darajasi boshqa Sobiq Ittifoq mamlakatlariga nisbatan yuqori bo‘lgan. Boshqa Sobiq Ittifoq davlatlari butun sanoatni yo‘qotayotgan bo‘lsa-da, O‘zbekistonda "noldan" yangilari yaratildi, bunga avtomobil sanoati yorqin misol bo‘la oladi.

Yangi islohotlar

Ammo shuni tan olish kerakki, o‘ninchi yillarning o‘rtalariga kelib, juda qattiq ma’muriy tartibga solish tufayli O‘zbekiston iqtisodiyotining rivojlanishi sekinlasha boshladi, bu esa uning rivojlanishi uchun bozor rag‘batlari salohiyatidan to‘la foydalanishga imkon bermadi. Bu borada 2016 yilda saylangan O‘zbekistonning yangi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev hayotning barcha jabhalarida islohotlarning yangi bosqichini boshlab berdi. 2017 yil fevral oyida 2017-2021 yillarda O‘zbekiston taraqqiyotining beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha harakat strategiyasini tasdiqladi. Yangi bosqichning asosiy yo‘nalishlari qatoriga davlat va jamiyat qurilishini takomillashtirish, qonun ustuvorligini ta’minlash va sud-huquq tizimini isloh qilish, iqtisodiyotni rivojlantirish va erkinlashtirish, ijtimoiy sohani rivojlantirish, xavfsizlikni ta’minlash, muvozanatli va konstruktiv tashqi siyosatni amalga oshirish kiradi. So‘nggi yillarda bu sohalarning barchasida muhim qadamlar tashlandi.

Iqtisodiy islohotlar sohasida dunyodagi eng katta rezonansga valyuta islohoti sabab bo‘ldi. 2017 yil sentyabr oyida "Valyuta siyosatini liberallashtirish to‘g‘risida" gi prezident farmoni e’lon qilinib, yuridik va jismoniy shaxslarga valyutani erkin konvertatsiya qilish imkonini berdi. Shu paytga qadar valyuta ayirboshlash operatsiyalari katta muammo edi, chunki uch xil kurs mavjud edi: qora bozor, valyuta kursi va Markaziy Bank kursi. Yana bir muhim iqtisodiy islohot – soliq islohoti bo‘lib, uning asosiy bosqichi 2020 yilda yangi Soliq kodeksining joriy etilishi bilan yakunlandi. Tadbirkorlik faoliyatiga oid ko‘plab ma’muriy to‘siqlar bartaraf etildi, natijada respublika reytingi Jahon bankining "Doing Business 2020" hisobotida 7 pog‘ona yaxshilanib, 69-o‘rinni egalladi va mamlakatning 20 ta eng yaxshi islohotchi mamlakatlar ro‘yxatiga kiritish imkonini berdi. Heritage Foundation tomonidan Wall Street bilan birgalikda chiqarilgan “Iqtisodiy erkinlik indeksi-2020” indeksida esa O‘zbekiston o‘z natijasini 26 pog‘ona yaxshilab, 140-o‘rindan 114-o‘ringa ko‘tarildi.

Islohotlarning hozirgi bosqichida jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuviga katta e’tibor qaratilmoqda. 2020 yilda Yevropa komissiyasining O‘zbekistonga 6 mingdan ortiq ichki mahsulot yetkazib berish imkonini beruvchi GSP+ umumjahon preferensiyalar tizimi benefitsiari maqomini berish to‘g‘risidagi dastlabki qaroriga erishishga muvaffaq bo‘ldik.

Hozirgi kunda mamlakatda 22 ta erkin iqtisodiy zona mavjud bo‘lib, O‘zbekiston YeOII kuzatuvchisiga aylandi va mamlakatning JSTga qo‘shilishi bo‘yicha muzokaralar olib borilmoqda.

Iqtisodiyotdagi tarkibiy o‘zgarishlar

O‘zbekistonning mustaqillik yillaridagi barcha iqtisodiy ko‘rsatkichlari haqida to‘xtaladigan bo‘lsak, 1990-2019 yillar davomida O‘zbekiston YaIM joriy narxlarda 40,3 mlrd. dollarga (3,3 marta) oshib, 57,9 mlrd. dollarga yetdi. 2020 yilda pandemiyaga qaramasdan O‘zbekiston iqtisodiyoti 2019 yilga nisbatan 1,6% ga o‘sdi. O‘zbekistonda YaIMning o‘rtacha yillik o‘sishi 1,4 mlrd. dollar yoki 4,2% darajasini tashkil etdi. Shu davr mobaynida O‘zbekistonda aholi jon boshiga YaIM 890,0 dollarga (2 marta) oshib, 1,756 dollarni tashkil etdi.

Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2019 yilda O‘zbekistonda xarid qobiliyati bo‘yicha aholi jon boshiga YaIM 7 ming dollarga yetgan. 1991-2019 yillarda O‘zbekistonda aholi jon boshiga YaIMning o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati 4,4% ni tashkil etdi. Bu Qirg‘iziston (3,2%), Moldova (3,6%), Rossiya (3,1%), Ukraina (2,4%) va Tojikistondagi (4,0%) o‘rtacha o‘sish sur’atlaridan yuqori. Markaziy Osiyoda faqat Qozog‘istonda aholi jon boshiga YaIM O‘zbekistonga qaraganda tezroq o‘sdi. Lekin, O‘zbekiston aholisi (o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati 1,6%) Qozog‘iston aholisidan ikki barobar tez o‘sganini (0,8%) hisobga olib, O‘zbekiston yaxshi natijalarga erishganini xulosa qilishimiz mumkin.

1991-2019 yillarda aholi jon boshiga YaIM o‘sish indeksi


Jahon banki ma’lumotlari, aholi jon boshiga YaIM 2017 yilda xalqaro dollarda

Mustaqillik davrida O‘zbekiston iqtisodiyoti tarkibida katta o‘zgarishlar ro‘y berdi. To‘qsoninchi yillarda Sobiq Ittifoq hududidagi iqtisodiy aloqalarning uzilishi ta’sirida sanoatning iqtisodiyotdagi ulushi 1990 yildagi 25,9% dan 2000 yilda 11,1% ga pasaydi. Shu bilan birga qishloq xo‘jaligining ulushi 1990 yildagi 33,0% dan 2000 yilda 50,7% ga oshdi. Keyinchalik sanoat ishlab chiqarishini rivojlantirish borasida ko‘rilayotgan chora-tadbirlar tufayli bu holatni tubdan o‘zgartirish mumkin bo‘ldi. Shunday qilib, umuman olganda 1990-2019 yillar mobaynida qishloq xo‘jaligining ulushi 33,0% dan 27,3% gacha kamaydi va sanoatning ulushi 29,2% gacha oshdi. 1990-2019 yillar uchun xizmatlar ulushi 18,7% dan 23,0% ga ko‘tarildi.

Agar islohotlarning dastlabki o‘n yilliklarida iqtisodiyot va aholini zarur mahsulotlar bilan ta’minlash maqsadida import o‘rnini bosish siyosati asosan amalga oshirilgan bo‘lsa, mamlakat sanoat salohiyatini rivojlantirish bilan so‘nggi yillarda ayniqsa, faol amalga oshirilgan eksportga yo‘naltirilgan yondashuvga ustuvor ahamiyat berildi. Hozirda o‘zbek sanoat mahsulotlarini eksport qilish. Umuman, 1990-2019 yillar davrida O‘zbekistonning joriy narxlarda eksport qilishi 13,8 mlrd. dollarga (4,3 marta) oshdi va 18,1 mlrd. dollarga yetdi. Doimiy narxlardagi o‘rtacha yillik eksport o‘sishi 5,7% ni tashkil etdi. Minimal eksport hajmi 1994 yilda (2,2 milliard dollar) va 2019 yilda maksimal qayd etildi. 2020 yilda pandemiya tufayli eksport biroz pasaydi.

Ya’ni, O‘zbekiston iqtisodiyoti mustaqillik yillarida import o‘rnini bosuvchi agrar-sanoatdan mahsulotlarni qayta ishlash darajasi yuqori va qo‘shimcha qiymatga ega bo‘lgan eksportga yo‘naltirilgan sanoat-agrar iqtisodiyotga aylandi. Bundan tashqari, ishlab chiqarish sanoatining umumiy texnologik tarkibida yuqori texnologiyali tarmoqlarning ulushi ortib bormoqda. Bu xalqaro tashkilotlar reytinglarida qayd etilgan. Shunday qilib, BMTTD tomonidan tuzilgan Sanoat raqobatbardoshligi-2020 indeksida reytingida O‘zbekiston birinchi o‘rinni egalladi va 152 mamlakat orasida 92-o‘rinni egalladi.

Transport izolyasiyasini yengish

Transport koridorlarining rivojlanishi kamida ikki davlat hududlari orqali dunyo okeaniga chiqadigan O‘zbekiston iqtisodiyotining rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega. Bundan tashqari, Ittifoq parchalanganidan keyin meros qolgan Markaziy Osiyoda chegaralarning tabiati suveren davlatning transport xavfsizligini ta’minlay olmadi, chunki ichki yuk tashish qo‘shni davlatlar orqali amalga oshirilishi kerak edi. Baland tog‘ dovonlari orqali yotqizilgan Farg‘ona vodiysi va Surxondaryo viloyatiga olib boradigan yangi temir yo‘llar va magistral yo‘llari bu muammoni hal qildi va O‘zbekiston o‘zini transport bilan ta’minlay boshladi.

Tashqi transportga kelsak, to‘qsoninchi yillarda, o‘zbek tovarlar uchun Boltiqbo‘yi va Uzoq Sharq orqali tashqi bozorga chiqadigan transport koridorlarini saqlab qolish va yangilarini ochish vazifasi qo‘yilgan.

Shu munosabat bilan 1996 yilda qisqa vaqt ichida Yevropaga Eron (Markaziy Osiyo va Eron temir yo‘llarini bog‘laydigan Mashhad-Serasx-Tejen avtomagistrali) va Zakavkaziya (Trans-Kavkaz temir yo‘li TKTY) orqali yangi transport yo‘laklari ishga tushirildi. Keyinchalik Eron orqali fors ko‘rfazi portlariga to‘laqonli transport yo‘lagi tashkil etilib, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlariga o‘zbek mahsulotlari uchun yo‘l ochildi.

Endilikda O‘zbekiston barcha yo‘nalishlarda ishonchli transport yo‘laklariga ega: Boltiqbo‘yi va Rossiyaning Uzoq Sharq portlariga, g Tinch okeani havzasidagi Xitoy portlariga va Hind okeanidagi Eron portlariga, Yevropa bozoriga transport yo‘laklariga ega. Hozirgi kunda kun tartibida Qirg‘iziston orqali Xitoyga boradigan eng qisqa temir yo‘l uchun loyihalarni amalga oshirish, shuningdek, Afg‘oniston orqali Pokiston va Hindistonga transport kommunikatsiyalarini qurish ishlari faol olib borilmoqda.

Xulosa qilib shuni aytish joizki, O‘zbekiston iqtisodiyotining so‘nggi yillarda kuzatilayotgan dinamik o‘sishi hamda boshqa mamlakatlar iqtisodiyoti koronavirus pandemiyasi tufayli sustlashdi, biroq bu yil u faol tiklanmoqda. YaIM 2021 yilning dastlabki uch oyida 3 % ga oshdi. Jahon banki 2021-2022 yillarda O‘zbekiston iqtisodiyotining o‘sishi mos ravishda 4,8% va 5,5% ni, 2021 yilda YeTTB-5,6% ni va 2022 yilda 6% ni tashkil etishini bashorat qilmoqda. Amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar allaqachon sezilarli ijobiy samara bermoqda, bu esa jahon iqtisodiyotining pandemiyadan keyingi tiklanish o‘sishi sharoitidagina ortadi.

The Brussels Times

Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar