Jahon banki guruhi O‘zbekiston xususiy sektorining diagnostik tadqiqotini taqdim etdi. Unda investitsiyalarni jalb qilish, eksportni kengaytirish, iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish va yangi ish o‘rinlarini yaratishning istiqbolli yo‘nalishlari belgilab berilgan.
2017 yildan keyin boshlangan iqtisodiy o‘zgarishlar tadbirkorlikni yanada rivojlantirish uchun mustahkam asos yaratdi. Valyuta va savdo rejimlarini liberallashtirish, soliq tizimini modernizatsiya qilish, xususiylashtirishning dastlabki bosqichlari va viza rejimini soddalashtirish YaIMning o‘rtacha yillik o‘sishini taxminan 5,6–6,0% darajasida saqlab turishga xizmat qildi. 2017–2025 yillarda aholi jon boshiga YaIM joriy dollarlarda 77%ga oshdi. «O‘zbekiston – 2030» strategiyasi mamlakatning daromadi o‘rtachadan yuqori bo‘lgan davlatlar qatoriga kirishini, xususiy sektor ulushini sezilarli darajada oshirishni va davlatning iqtisodiyotdagi rolini yanada transformatsiya qilishni nazarda tutadi.
2010–2025 yillarda qishloq xo‘jaligining YaIMdagi ulushi 26,9%dan 17,3%ga kamaygan bo‘lsa, qayta ishlash sanoatining ulushi 21,2%dan 34%ga, xizmatlar sohasining ulushi esa 39,9%dan 48,6%ga oshdi. Keyingi o‘sish zaxiralari mehnat unumdorligini oshirish, biznesning moliyalashtirishga kirish imkoniyatlarini kengaytirish, malakali kadrlarni rivojlantirish hamda kichik va o‘rta korxonalar faoliyatini kengaytirish uchun qo‘shimcha shart-sharoitlar yaratish bilan bog‘liq.
Xususiy sektor harakatlantiruvchi kuch bo‘lgan raqobatbardosh modelga o‘tish mamlakat aholisining yosh tarkibini hisobga olganda alohida ahamiyat kasb etadi – mehnat resurslarining qariyb 60%ini 30 yoshgacha bo‘lgan fuqarolar tashkil etadi. Bu yangi ishlab chiqarishlar, xizmatlar va tadbirkorlik tashabbuslarini rivojlantirish uchun katta inson kapitali salohiyatini shakllantiradi. Qo‘shimcha imkoniyatlar kapital bozorlarini, uzoq muddatli moliyalashtirishni, yer resurslaridan shaffof foydalanish imkoniyatini va ruxsat berish tartib-taomillarini raqamlashtirishni kengaytirish bilan bog‘liq.
Islohotlarning keyingi bosqichida savdoni yanada ochiqlashtirish va O‘zbekistonning Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lishi muhim yo‘nalishga aylanadi. Milliy qoidalarni xalqaro me’yorlar bilan uyg‘unlashtirish, tariflarni maqbullashtirish, notarif to‘siqlarni qisqartirish va o‘zaro tan olish to‘g‘risidagi bitimlarni tuzish savdo xarajatlarini kamaytirish, investorlar ishonchini mustahkamlash hamda O‘zbekiston kompaniyalarining mintaqaviy va global qo‘shilgan qiymat zanjirlariga integratsiyasini tezlashtirishga xizmat qilishi mumkin.
Jahon banki tadqiqotida maqsadli islohotlar xususiy investitsiyalarni jalb qilish, eksportni oshirish, iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish va ish o‘rinlarini yaratish bo‘yicha eng katta samara berishi mumkin bo‘lgan uchta sektor ajratib ko‘rsatilgan:
Logistika va turizmda investitsiyalarni jalb qilish salohiyati yuqori, farmatsevtikada esa o‘rta darajada deb baholangan. Shu bilan birga, asosiy cheklovlarni bartaraf etish imkoniyati va ish o‘rinlarini yaratish salohiyati har uchala yo‘nalishda ham yuqori deb baholangan.
O‘zbekistonning shakllanayotgan Yevroosiyo transport yo‘laklari bo‘ylab joylashgani zamonaviy logistika xizmatlariga barqaror talabni shakllantiradi. 2030 yilga borib Yevroosiyo savdosining qayta yo‘nalishi, sanoat ishlab chiqarishining o‘sishi va agrooziq-ovqat sektorining kengayishi hisobiga xalqaro avtomobil yuk oqimlari sezilarli darajada ko‘payishi kutilmoqda.
Zamonaviy ombor infratuzilmasini rivojlantirish ayniqsa katta investitsiya salohiyatiga ega. A toifali omborlar taklifi bilan bozor talabi o‘rtasidagi tafovut 88% deb baholanmoqda. Bu logistika parklari, bojxona omborlari, taqsimlash markazlari va sovuqlik zanjiri ob’yektlarini qurish uchun keng imkoniyatlar ochadi. 2020–2024 yillarda transport va ombor xo‘jaligiga kapital loyihalar bo‘yicha e’lon qilingan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning 5,3%i to‘g‘ri kelgan, bu xususiy kapitalni yanada jalb qilish uchun sezilarli zaxira mavjudligini ko‘rsatadi.
Taklif etilayotgan islohotlarni amalga oshirish $950 mlndan $1,05 mlrdgacha xususiy investitsiyalarni jalb qilish, 37–41 mingta to‘g‘ridan-to‘g‘ri va qo‘shimcha 60–67 mingta bilvosita ish o‘rni yaratish imkonini berishi mumkin. Sertifikatlangan tashuvchilar platformalari, multimodal konsolidatsiya markazlari, zamonaviy ombor majmualari va eksport yo‘nalishlari bilan bog‘langan sovuqlik zanjirining mintaqaviy markazlari istiqbolli loyihalar sifatida qayd etilgan.
Ushbu salohiyatni ro‘yobga chiqarish uchun kasbiy faoliyat, xavfsizlik, sug‘urta va litsenziyalash bo‘yicha yagona talablarga ega sertifikatlangan tashuvchilar tizimini joriy etish taklif qilinmoqda.
«Avtomobil transporti to‘g‘risida»gi Qonunga kichik tashuvchilar va yirik, barqaror kompaniyalar o‘rtasida ixtiyoriy transport kooperativlari va qo‘shma korxonalar tashkil etishga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ruxsat beruvchi normalarni kiritish tavsiya etilmoqda. Bu kichik operatorlarga resurslarni birlashtirish, xizmatlar sifatini oshirish va yirikroq logistika loyihalarida ishtirok etish imkonini beradi.
«Dazvol» xalqaro ruxsatnomalarini berish jarayonini to‘liq E-avto tizimiga o‘tkazib, uni yagona raqamli kanal sifatida belgilash tavsiya etilmoqda. Shuningdek, ruxsatnomalarni taqsimlash mezonlari, ularni berish jadvallari, mavjudligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar va arizalarni ko‘rib chiqish muddatlarining ochiqligini ta’minlash taklif qilinmoqda.
Tijorat yer uchastkalarini ajratish va qurilishga ruxsat berish jarayonlarini raqamlashtirish, shuningdek, alohida kelishuvlarni yagona integratsiyalashgan jarayonga birlashtirish logistika loyihalarini tezroq amalga oshirish, tartib-taomillar shaffofligini oshirish va transport-ombor xizmatlarining yanada zamonaviy va ishonchli bozorini shakllantirish imkonini beradi.
Investitsiyalarni tezlashtirish uchun qo‘shimcha salohiyat tijorat yer uchastkalarini ajratish va qurilishga ruxsat berish jarayonlarini to‘liq raqamlashtirish, shuningdek, hokimliklar orqali o‘tiladigan to‘rtta alohida kelishuv bosqichini yagona integratsiyalashgan jarayonga birlashtirish bilan bog‘liq.
Jahon banki bahosiga ko‘ra, bunday choralar logistika loyihalarini amalga oshirishning amaldagi muddatlarini dastlab ko‘zda tutilgan 6–9 oyga yaqinlashtirish imkonini beradi, hozir esa ular ko‘p hollarda 12–24 oygacha cho‘zilmoqda. Bu tartib-taomillarning oldindan ma’lum va aniq bo‘lishini ta’minlaydi hamda yangi logistika ob’yektlarini ishga tushirishni tezlashtiradi.
O‘zbekiston jahon darajasidagi Ipak yo‘li madaniy merosi, YuNESKO ob’yektlari hamda tabiat va sarguzasht turizmini rivojlantirish uchun katta imkoniyatlarga ega.
2024 yilda turizmning iqtisodiyotga qo‘shgan hissasi $5,1 mlrdni yoki YaIMning 4,7%ini tashkil etdi. Sektor 842 mingdan ortiq ish o‘rnini ta’minladi, bu umumiy bandlikning 6%iga teng. Tashrif buyuruvchilar soni 2016 yildagi qariyb 1 mln nafardan 2025 yilda 11,7 mln nafargacha oshdi. 2030 yilga borib turistlar oqimini 20 mln nafarga yetkazish maqsad qilingan.
Tarmoqni rivojlantirishning keyingi bosqichi ko‘proq xarajat qiladigan turistlarni jalb etish, ularning mamlakatda qolish muddatini uzaytirish hamda sifatli madaniy, tabiiy va sarguzasht turizmi mahsulotlari taklifini kengaytirish bilan bog‘liq.
Yer ijarasi qoidalarini takomillashtirish, investorlar huquqlarini mustahkamlash va professional boshqaruv modellarini joriy etish xususiy biznesga zamonaviy mehmonxonalar, tarixiy ob’yektlar yaqinidagi binolardan moslashtirilgan holda qayta foydalanish loyihalari, tabiiy va sarguzasht yo‘nalishlari, gidlar xizmati hamda xavfsizlik infratuzilmasini rivojlantirish imkonini beradi.
Mehmonxona infratuzilmasi va unga bog‘liq xizmatlarga xususiy investitsiyalar salohiyati $3,1–4,2 mlrd, yaratilishi mumkin bo‘lgan ish o‘rinlari esa 120–180 mingta deb baholanmoqda. Madaniy turizm 4 mingdan ortiq tarixiy yodgorlikka, tabiiy turizm esa mamlakatning xilma-xil landshaftlariga tayanishi mumkin.
Tarmoqni yanada rivojlantirish uchun turistik loyihalarga yer ijarasi qoidalarini standartlashtirish va yer uchastkalarini e’lon qilingan mezonlar hamda aniq shartlar asosida raqobat yo‘li bilan taqdim etish taklif qilinmoqda. Madaniy meros ob’yektlarini boshqarishda konsessiya va professional modellarni joriy etish ularni asrab-avaylashni sifatli turistik infratuzilmani rivojlantirish bilan uyg‘unlashtirish imkonini beradi.
Xizmatlar sifatini oshirishga gidlarni tayyorlash dasturlarini yangilash, ularni sertifikatlash jarayoni shaffofligini oshirish va mutaxassislarning ochiq reyestrini yaratish xizmat qiladi. Tabiiy hududlarda navigatsiya, asosiy qulayliklar va xavfsizlik vositalarini qamrab olgan turistik marshrutlar infratuzilmasini rivojlantirish taklif etilmoqda. Faol turizmning ayrim turlari uchun xalqaro amaliyotga muvofiq xavfsizlik va malaka standartlarini ishlab chiqish hamda e’lon qilish tavsiya etilmoqda.
O‘zbekiston farmatsevtika bozori barqaror kengayib bormoqda. Uning hajmi 2021 yilda qariyb $2,15 mlrd, 2022 yilda $2,13 mlrd, 2023 yilda $2,20 mlrd va 2024 yilda $2,26 mlrdni tashkil etdi. Ushbu davrda sotuvlar taxminan 5%ga oshdi.
O‘sishning salmoqli zaxirasi milliy laboratoriya bazasini rivojlantirish, xalqaro sifat standartlarini joriy etish va tartibga solish jarayonlarini raqamlashtirish bilan bog‘liq. Hozirgi vaqtda 7–12 oy davom etadigan ro‘yxatdan o‘tkazish tartib-taomillarini maqbullashtirish yangi dori vositalarini bozorga chiqarishni tezlashtirish va mahalliy ishlab chiqaruvchilar raqobatbardoshligini oshirish imkonini beradi.
Maqsadli islohotlar o‘rta muddatli istiqbolda $44 mlndan $188 mlngacha xususiy investitsiyalarni jalb qilish va 4,7 mingdan 20,4 minggacha malakali ish o‘rni yaratish imkonini berishi mumkin.
Markaziy Osiyoda farmatsevtika mahsulotlariga, ayniqsa djenerik dori vositalari va biologik faol qo‘shimchalarga talabning o‘sishi O‘zbekiston ishlab chiqaruvchilari uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratmoqda. Tartibga solish tizimini xalqaro me’yorlar bilan uyg‘unlashtirish eksport bozorlariga kirishni kengaytirish, global ishlab chiqaruvchilar va distribyutorlar bilan hamkorlikni rag‘batlantirish hamda O‘zbekistonning sifatli djeneriklar yetkazib beruvchi mintaqaviy markaz sifatidagi mavqeini mustahkamlashga xizmat qilishi mumkin.
Hisobotda milliy bioekvivalentlik laboratoriyalarini tashkil etish va Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti talablari bilan uyg‘unlashtirilgan texnik qo‘llanmalarni tasdiqlash tavsiya etilgan. Bioekvivalentlik tadqiqotlarini yangi hamda davlat tomonidan xarid qilinadigan djeneriklar uchun bosqichma-bosqich joriy etish taklif qilinmoqda.
GMP standartlarini PIC/S talablariga muvofiqlashtirish, ayni paytda faol farmatsevtik ingrediyentlar bo‘yicha hujjatlar nazorati va yetkazib beruvchilarni tekshirishni takomillashtirish tavsiya etilmoqda. Dori vositalarini ro‘yxatdan o‘tkazish va «Asl belgisi» tizimi orqali seriyalash jarayonlarini birlashtirish, arizalarni ko‘rib chiqishning majburiy muddatlarini belgilash va tartibga solish jarayonlarini to‘liq raqamlashtirish mahsulotni tijoratlashtirishni tezlashtirish hamda investorlar uchun jarayonlarning oldindan aniqligini oshirish imkonini beradi.
Nutritsevtik mahsulotlar ishlab chiqaruvchilari uchun oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishning barcha bosqichlarida xavf-xatarlarni oldindan aniqlash va bartaraf etish imkonini beruvchi xalqaro HACCP tizimi tamoyillari bo‘yicha sertifikatlashni majburiy qilish taklif etilmoqda.
Ma’lumot uchun: HACCP (Hazard Analysis and Critical Control Points — xavf-xatarlarni tahlil qilish va muhim nazorat nuqtalari) — tayyor mahsulotni shunchaki tekshirish bilan cheklanmasdan, ishlab chiqarishning har bir bosqichida xavflarni oldindan aniqlash va bartaraf etishga yordam beradigan xalqaro tizimdir. U AQShda astronavtlar uchun xavfsiz oziq-ovqat tayyorlash maqsadida ishlab chiqilgan, bugungi kunda esa ushbu yondashuv butun dunyoda oziq-ovqat mahsulotlari sifati va xavfsizligining asosiy standartlaridan biri sifatida qo‘llaniladi.
Jahon banki diagnostikasi O‘zbekistonda tadbirkorlikni yanada rivojlantirish uchun mustahkam asos yaratilganini ko‘rsatadi. Islohotlarning keyingi bosqichi mehnat unumdorligini oshirish, raqobatni mustahkamlash va xususiy kapital uchun imkoniyatlarni kengaytirishga qaratilishi mumkin.
Logistika, turizm va farmatsevtikani rivojlantirish salmoqli investitsiyalarni jalb qilish, o‘n minglab ish o‘rinlarini yaratish, eksportni kengaytirish va mamlakatning barqaror iqtisodiy o‘sishida xususiy biznes rolini kuchaytirish imkonini beradi.
Izoh qoldirish