Икки ёқлама дефицит муаммосини ҳал этиш йўлида

Икки ёқлама дефицит муаммосини ҳал этиш йўлида

Ҳозирда мамлакатимизда актуал бўлиб келаётган муаммолардан бири бу давлат бюджети камомадининг ўсиши ва валюталар тушимининг қисақараётганидир. Давлатимизда олиб борилаётган сўнгги ислоҳотлар туфайли давлат харажатлари ошиб бормоқда. Шунингдек, жорий операциялар ҳисобиниг бир қисми бўлган ташқи савдо баланси 2016 йилдан бери салбий томонга ўзгарган.

Муаммоларнинг келиб чиқиши

Жаҳон тажрибаси бюджет танқислиги ва жорий операциялар ҳисобидаги тақчиллик ўртасида муайян боғлиқлик борлигини такидлайди ва бу тенденция “Эгизак дефицит” деб юритилади. Ушбу боғлиқлик мамлакат ички ва ташқи иқтисодий ҳолатини таҳлил қилиш ва унга оид пул-кредит, валюта сиёсати каби макроиқтисодий сиёсатни амалга ошириш учун муҳим статистик асос вазифасини ўтайди.

Шуни таъкидлаш жоизки, жорий операциялар ҳисоби, ташқи қарз орқали молиялаштириш, бюджет дефицити ва ички инвестиция омиллари ўртасида узвий боғлиқлик бор. Халқаро валюта жамғармасининг таснифига биноан, жорий операциялар ҳисоби ва капитал билан боғлиқ бўлган молиявий операциялар ҳисоби биргаликда тўлов балансини ташкил қилади. Шунинг учун жорий операциялар ҳисобидаги камомад ёки профицит капитал билан боғлиқ операциялар (ташқи қарз) ҳисобида акс этади.

Жорий операциялар ҳисобини, товарлар ва хизматлар экспорти ҳамда импорти, хорижда ишловчи ҳамда давлатда чет эллик ишчиларнинг даромадлари ва харажатлари, халқаро пул ўтказмалари ташкил қилади.

Бундан ташқари, мамлакатлар ўртасидаги активлар ва мажбуриятлар ҳамда хусусий секторлар активлари ва мажбуриятлари бўйича операциялар алмашинуви капитал билан боғлиқ операциялар ҳисобида жамланади. Макроиқтисодий айниятдан келиб чиққан ҳолда, жорий операциялар ҳисоби бу - миллий хусусий сектор жамғариш ва мамлакатдаги инвестиция ўртасидаги фарқ ҳамда бюджет балансининг йиғиндисига тенгдир. Бундан кўриниб турибдики, бюджет дефицити ва мамлакатдаги инвестиция жараёнларининг миллий жамғаришдан устун келиши ташқи қарз олиш ҳисобига молиялаштирилади. Бу ўз навбатида жорий операциялар балансидаги камомадга олиб келади, яъни мамлакатнинг экспортдан олган даромадлари импортга қилган харажатларидан кам бўлади. Шу ерда, савол туғилади яъни, ҳақиқатда қайси омил жорий операциялар камомадига олиб келмоқда - давлатдаги инвестициянинг ички молиялаштириш салоҳиятидан камлигими, ёки бюджет дефицити. Шундай қилиб, ушбу тадқиқот иши Ўзбекистондаги бюджет дефицити ва жорий операциялар ҳисоби ўртасидаги боғлиқликни аниқлашга бағишланади.

Ўзбекистонда сўнгги тўрт йилда, солиқ-бюджет сиёсатида жуда катта ислоҳотлар амалга оширилиб келинмоқда. ЯИМни оширишда 2018 йилдан бошлаб, истеъмол талабини ошириш учун солиқ имтиёзларининг яратилиши, ташқи инвесторларни жалб қилишда валюта курсини либералаштириш, инфраструктурани ривожлантиришдаги ислоҳотлар муҳим рол ўйнамоқда.

Шунингдек, иқтисодиётнинг ҳукуматга юқори даражада боғланганлиги ва янги солиқ сиёсати туфайли ортиб бораётган харажатларнинг бюджет тақчиллигида ўз ҳиссаси бор. Ушбу бюджет тақчиллиги юқори инфляция даражаси ҳамда юқори ташқи қарз инқирози каби жиддий муаммоларни келтириб чиқариши мумкин.

Инвестицияларнинг кескин ўсиши ва олдинлари соя остидаги импорт хажмини легаллашуви натижасида жорий операциялар ҳисобининг 2013 йилдаги 1,3% профицитдан 2018 йилга келиб 16,3% дефитцитигача ўсишига сабаб бўлди. Импорт божларининг 2018 йил июнь ойларидаги сезиларли пасайиши импорт миқдорининг ўсишига ҳам таъсир кўрсатди. Товарлар ва хизматлар экспорти 14 фоизга ўсди (мол гўшти, табиий газ ва тўқимачилик маҳсулотлари экспорти етакчи), импорт эса 42 фоизга ўсишни кўрсатди. Халқаро пул оқими 2018 йилда барқарор 5,7 млрд. AҚШ долларини ташкил этган эди (Жаҳон банки, 2019 йил), 2019 йилда эса COVID-19 пандемиясига қарамасдан бу кўрсаткич 6 млрд долларни ташкил этди.

Хорижий тадқиқотлар спектри

Бюджет танқислиги ва жорий операциялар тақчиллиги ўртасидаги ижобий боғлиқлик эгизак дефицит гипотезаси деб юритилади. Ҳозирда бюджет дефицитнинг жорий операциялар балансига таъсири диққат марказда бўлган соҳалардан биридир. Бу боғлиқликни таҳлил қиладиган тадқиқотлар Кейнесиян қарашлари ва Рикардиан эквивалентлик гипотезаларини асос қилиб олишган. Рикардиан гипотезаси тарафдорлари бюджет танқислиги ва жорий операциялар ҳисоби тақчиллиги ўртасида боғлиқлик йўқ деган фикрни қўллаб-қувватлайди. Бу гипотезада таъкидланадики, дефицит билан молиялаштириладиган солиқни камайтириш давлат жамғармаларининг пасайишига ва хусусий жамғармаларнинг кўпайишига олиб келади. Давлат жамғарма маблағларининг бундай пасайиши хусусий жамғармаларнинг қисқариши билан тўлиқ қопланади ва шу билан миллий даромадга таъсир қилмайди, яъни ўзгаришсиз қолади. Демак, бюджет камомади миллий жамғармага ва жорий операциялар ҳисоб балансига таъсир қилмайди.

Рикардиян тенглик назариясидан фарқли ўлароқ, Кейнс тарафдорлари бюджет тақчиллиги жорий операциялар камомадига таъсир кўрсатади деган фикрни илгари суришади. Бошқача қилиб айтганда, бюджет тақчиллиги ва жорий операциялар тақчиллиги ўртасида муайян боғлиқлик бор, яъни битта дефицит албатта иккинчи дефицитни келтириб чиқаради. Кейнесиян қарашлари бўйича, қўшимча равишда қисқартирилган солиқлар истеъмолчилар даромадини ва истеъмол талабини оширади, натижада бу импорт маҳсулотларини давлатга кўпроқ кириб келишига олиб келади. Яъни, давлат қарзларини ошириш орқали молиялаштириладиган солиқ имтиёзлари истеъмолчилар сарфини рағбатлантиришга йўналтирилган бўлади. Шунинг учун, истеъмолчиларнинг юқори харажатлари қисқа муддатли ва узоқ муддатли истиқболларда жорий оперциялар хисобига таъсир қилади.

Қисқа муддатда истеъмолчиларнинг юқори истеъмол харажатлари товарлар ва хизматларга бўлган талабни оширади ва шу билан бирга ишсизлик даражасини камайтиради. Фоиз ставкаси ҳам кўтарилади, аммо очиқ макроиқтисодиётнинг Мунделл-Флеминг моделига кўра, (Қисқа муддатда) фоиз ставкаларининг юқорилиги сармояларни сусайтиради ва капитални чет элдан кириб келишини рағбатлантиради. Миллий валюта қиймати хорижий валюталарга нисбатан кўтарилиб, миллий фирмаларининг жаҳон бозорларида рақобатбардошлиги пасаяди. Узоқ муддатда эса, солиқни камайтириш натижасида келиб чиқадиган миллий жамғариш кам миқдордаги давлатнинг капитал захирасини ва катта миқдордаги ташқи қарзни англатади. Шу сабабли, ялпи ички маҳсулот қисқаради ва бу маҳсулотнинг катта қисми чет элликларга тегишли бўлади.

Бюджет танқислиги ва жорий операциялар тақчиллиги ўртасидаги ўзаро боғлиқлик йўналишини ва мавжудлигини таҳлил қилувчи кўплаб тадқиқотлар мавжуд. Ушбу тадқиқотларнинг баъзилари Кейнс қарашларини қўллаб-қувватлайдиган маълумотларни, баъзилари эса Рикардиан тенглик назариясини қўллаб-қувватлайдиган хулосаларга келишган.

Ҳалид ва Гуан (1999) бешта ривожланган давлатлар (AҚШ, Буюк Британия, Франция, Канада, Aвстралия) ва бешта ривожланаётган мамлакатлар (Ҳиндистон, Индонезия, Покистон, Миср, Мексика) мисолида 1950-1994 йиллар учун бюджет танқислиги ва жорий операциялар тақчиллиги ўртасидаги боғлиқликни текширдилар. Хулосалар шуни кўрсатдики, бешта ривожланган мамлакатнинг тўрттасида бюджет танқислиги ва жорий операциялар тақчиллиги ўртасида боғлиқлик мавжуд.

Нигерияда “Эгизак дефицит” гипотезасининг мавжудлигини аниқлаш учун Олубенга ва Олуволе (2006) биргаликда интеграция ва векторли хатоларни тузатиш усуллари орқали шундай натижаларга келишдики, ташқи савдо баланси ва бюджет тақчиллиги ўртасида қисқа ва узоқ муддатли муносабатлар мавжуддир. Уларнинг натижалари Кейнс эгизак тахминларини ёқлади.

Филиппин мисолида Мосайеб ва Aли (2009) Кейнс таклифи ва Рикардиан эквивалентлик гипотезасининг долзарблигини ўрганишди. Натижада, бюджет тақчиллиги ва жорий ҳисобот тақчиллиги ўртасида икки томонлама таъсир аниқланди.

Идил (2010) чегара-тести ва автогрессив тақсимланган кечикиш (AРДЛ) усулидан фойдаланиб, Туркияда эгизак дефицит гипотезасининг мавжудлигини тасдиқлашди, аммо боғлиқлик кутилганидан анча салбий чиқди. Бошқа томондан, Эрдўған ва Йилдирим 2001 йил 2-чорагидан 2012 йил 2-чораги давомида Туркиядаги бюджет ва жорий ҳисобот дефицити ўртасидаги муносабатни таҳлил қилдилар. Топилмалар шуни кўрсатдики, фискал дефицит ва жорий операциялар ҳисобварағи баланси қисқа ва узоқ муддатларда статистик жиҳатдан бир-бирига боғлиқдир.

Ибраҳим (2012) ВAР режимидан фойдаланиб, чораклик муддат давомида (1993: 4-2010: 4) Қувайтнинг “Эгизак дефицити” гипотезасини синаб кўрди. Гранжернинг сабаблилик тести натижалари жорий операциялар ҳисоби ва бюджет баланси ўртасида бир томонлама таъсирни намойиш этди. Муаллиф шунингдек, жорий операциялар ҳисоби ва бюджет баланси ўртасида узоқ муддатли салбий боғлиқликни аниқлади.

Мистал (2012) 1999-2010 йиллар давомида Болтиқбўйи давлатларида (Латвия, Литва ва Эстония) бюджет баланси ва жорий операциялар баланси ўртасидаги сабабий боғлиқликни ВAР модели ёрдамида ўрганиб чиқди. Эмпирик хулосалар бюджет ва жорий операциялар ҳисоби ўртасидаги тескари боғлиқликни аниқлади. Таққослаш учун ушбу изланишда ҳукумат бюджети балансига жорий операциялар ҳисобварағи балансининг таъсири бошқа изланишларга қараганда каттароқ эканлиги аниқланган. Aсрафуззаман 1972 йилдан 2011 йилгача бўлган даврда бюджет дефицити ва савдо дефицити ўртасидаги сабабий боғлиқликни ўрганиб чиқди. ВAР ва Гранжер сабаби методларини қўллаган ҳолда, натижа бюджет тақчиллиги ва қисқа муддатли савдо дефицити ўртасида икки томонлама таъсирни кўрсатди.

Aлорето (2016) 2000 йилдан 2012 йилгача бўлган маълумотларга асосланиб Aфриканинг 41 мамлакати учун “Эгизак дефитцит” гипотезасини (ГММ) баҳолаш усули ёрдамида синаб кўрди. Топилмалар шуни кўрсатдики, фискал дефицит жорий операциялар ҳисобини кучайтиради.

Ўзбекистонда юзага келаётган вазият

Ўнлаб йиллар давомида Ўзбекистон иқтисодиёти мисли кўрилмаган ўсиш суръатларини бошидан кечирди, 2018 йилда экспорт, истеъмол ва эркин бозор ислоҳотлари ўсиши ялпи ички маҳсулотнинг йиллик 5 фоиз ўсишини ташкил этди. 2020 йил бошида COVID-19 пандемияси Ўзбекистонга сезиларли таъсир кўрсатди. Корпоратив даромад солиғи, ҚҚС ва мол-мулк солиғи ставкалари ва корпоратив ижтимоий суғурта тўловларининг пасайишига қарамай, солиқ базасининг ўсиши солиқларни ЯИМнинг 28 фоизида ушлаб турибди. Фискал профицит нолга тенг, аммо давлат кредитларини ўз ичига олган умумий молиявий дефицити ЯИМнинг 3,9% гача кўтарилди.

Давлат молия тизими улкан босим остида қолмоқда. Давлат бюджети даромадлари 2020 йилда 2019 йилга нисбатан 18,5 %га ўсишни кўрсатди. Аммо, пандемия давридаги қўшимча харажатларга бўлган эҳтиёжнинг ошиши фискал дефицит 2020 йилда режалаштирилган 2,7 фоиздан ЯИМнинг 4,8 фоизигача ўсишга туртки бўлди (Молия вазирлиги, 2021). Бундан ташқари, ушбу камомаднинг ўсишида кичик ва ўрта бизнес учун солиқ имтиёзлари ва қўшимча инвестиция талабларини енгиллатиш омилларининг катта роли бор (ХВФ, 2020). Бундан ташқари, Ўзбекистон ҳукумати RCF (Rapid Credit Facility) ва RFI (Rapid Financing Instrument) томонидан молиявий ёрдамига COVID-19 пандемияси оқибатларини бартараф этиш ва ташқи молиявий эҳтиёжларни қисман қоплаш учун мурожаат қилди.

Олтин экспорти ҳажми 2019 йилдаги ялпи ички маҳсулотнинг 8,5% дан 2020 йилда 9,5%гача ошишига қарамасдан, жорий ҳисобот дефицити ялпи ички маҳсулотнинг 2019 йилдаги 5,8 фоизидан 2020 йилдаги 9,6 фозигача салбий холатни кўрсатди (ИМФ, 2021). Шу билан бирга, йўллар ва бошқа капитал қўйилмаларни молиялаштириш учун кўпроқ қарз олиш билан ташқи қарзнинг ялпи ички маҳсулотга нисбатан ўсиши 2018 йилдаги 34% дан 2020 йилда 58% гача ўсди. Молиявий ҳисобда ҳукумат ва давлат корхоналари томонидан тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ва ташқи облигациялар чиқарилишининг пасайиши кутилди. Жорий операциялар дефицити кенгайиши ва молиявий оқимларнинг заифлашиши билан боғлиқ ташқи молиялаштириш эҳтиёжлари 2018 йилдан 2020 йилга келиб 15,9 миллиард АҚШ долларига ошиши кузатилди. Ушбу ташқи қарзнинг 1,8 миллиарл АҚШ доллари бюджет харажатларини қўллаб қувватлаш учун ишлатилди. Бюджет дефицит эса 2020 йилда 1,9% ни ташкил қилди.

Тадқиқот методи ва натижалар

Ушбу эмпирик таҳлил Жаҳон банкининг маълумотлари асосида 1992 йилдан 2019 йилгача бўлган даврни ўз ичига олади. Таъкидланганидек, ушбу тадқиқотнинг асосий мақсади жорий операциялар дефицити ва бюджет дефицити ўртасидаги боғлиқликни ўрганишдир. Бунинг учун биз AРДЛ қисқа ва узоқ муддатли прогнозлар методини қўллаган ҳолда, ялпи ички маҳсулотдаги ўсиш, инфляция даражаси ва валюта курси ўзгарувчиларининг жорий операциялар ҳисобига таъсир қилувчи омил сифатида қўлладик.

Ўзгарувчилар ўртасида коинтеграцион боғлиқлик регрессия қилинганидан сўнг, бюджет дефицити ва жорий операциялар ўртасидаги боғлиқликни ифодаловчи узоқ ва қисқа муддатли алоқалар ўрганилди. Натижалар 1990 йилдан 2019 йилгача бўлган даврда бюджет дефицити ва жорий операциялар ўртасида узоқ муддатли боғлиқлик мавжуд эмаслигини кўрсатади. Бу шуни кўрсатадики, бюджет сиёсатидаги ўзгаришлар узоқ муддатларда жорий ҳисобот балансига таъсир қилмайди. Аммо, қисқа муддатда бюджет дефицитининг ошиши жорий операциялар ҳисоб дефицитини ёмонлашувига олиб келиши аниқланди. Шундан келиб чиқиб айтиш мумкинки, бизнинг натижаларимиз Кейнесиан қарашларини қўллаб-қувватловчи гепотезани ёқлади, яъни узоқ муддатли даврда бюджет баланси ва жорий операциялар ҳисоб баланси ўртасида боғлиқлик мавжуд эмас.

Юқорида келтирилган натижалар давлатнинг пул-кредит сиёсатида муҳим рол ўйнайди ҳамда Ўзбекистондаги жорий операциялар дефицити ва бюджет тақчиллигини юмшатиш учун тўғридан-тўғри таъсир қиладиган макро ўзгарувчиларни қўллаш жуда муҳимлигини ҳисобга олган ҳолда, қуйидаги хулоса ва тавсиялар берилди:

Таҳлил натижаларига кўра, биринчидан, бюджет дефицити узоқ муддатларда жорий операциялар ҳисобига таъсир қилмас экан, аввал таъкидлаганимиздек, миллий жамғармаларнинг камлиги ёки жамғармаларнинг инвестиция лойиҳаларига йўналтириш тенденцияларининг пастлиги жорий операциялар ҳисобини ташқи қарз олиш орқали ёмонлаштирмоқда. Умуман олганда, ҳозирги вазиятда ички бозорда истеъмолчиларнинг истеъмол товарларига бўлган талабининг ошаётгани импорт маҳсулотларининг ошишига олиб келмоқда. Натижада юқори истеъмол ишлаб чиқаришни кенгайтирмоқда ва инвестицияга бўлган талабни оширмоқда. Зеро, давлатимизда сўнгги йилларда бунёдкорлик ишлари ҳамда катта инвестиция лойиҳалари амалга оширилмоқда ва бу ўз навбатида инвестицияга бўлган талабнинг юқорилигини кўрсатади. Гарчи чет эл инвестицияларини жалб қилиш орқали биз қисқа муддатда янги иш ўринларини яратишимиз ва жон бошига ялпи ички маҳсулот ҳажмини оширишга эришишимиз мумкин. Лекин келажакда бу қарзларни тўлаш юки келажак авлодга тушиши эҳтимоли бор. Шунинг учун, давлатимизда ташқи қарз маблағларига эмас балки фуқароларнинг жамғармаларини жалб қилган ҳолда инвестицияларни молиялаштириш имконияти мавжуд. Марказий банкнинг тўлов баланси ҳисоботига кўра, ҳосилавий молия инструментлари нодавлат секторида 28,1 млрд. АҚШ долларни ташкил қилади. Бу маблағларни жалб қилиш иснтрументларини ишлаб чиқиш катта аҳамият касб этади. Жаҳон тажрибасидан келиб чиқадиган бўлсак, акциялар ва облигация инструментлари бозорини ислоҳ қилиш ва фуқароларни бу инструментлардан фойдаланишга жалб қилиш орқали эришиш мумкин.

Бундан ташқари, гарчи фуқаролар бизнес малакаларига эга бўлмасаларда, инвестиция маблағларини фуқароларнинг жамғармаси орқали жалб қилиш:

- уларнинг доимий даромад келтирувчи манбага эга бўлиши;

- катта компанияларнинг ягона одамга эмас, балки бу катта фойда келтирувчи компаниялар халқга тегишли бўлишига олиб келади.

Асосийси баъзи соҳаларда монопол ташкилотларнинг бозордаги улушини бирмунча қисқартиради. Ҳамда ички бозор талабини миллий маҳсулотлар билан қондиради ва нархларнинг рақобатбардошлигини оширади. Шу билан бир қаторда, ташқи савдо баланси жорий операциялар ҳисобида катта улушини ҳисобга олган ҳолда, экспортни рағбатлантириш орқали ижобий савдо балансига эришиш учун логистика соҳасини ривожлантириш (юк ташувчи машиналарига бўлган импорт божини олиб ташлаш; йўл инфраструктурасини яхшилаш) ва экспортбоп маҳсулотлар учун босқичма-босқич имтиёз ва преференциялар бериш тизимини йўлга қўйиш лозим.

Иккинчидан, бюджет дефицитини камайтириш учун бюджет харажатларини оптимизатция қилиш ва бюджет қоидалари тизимини жорий қилиш лозим. Бундан ташқари бюджет маблағларини ишлатишда қоррупция ҳолатлари жуда кўп кузатилаётгани сабабли ажратилаётган маблағлар керакли жойига етиб бормаяпти. Шунинг учун бюджет маблағлари харажатлари мониторингини амалга оширишда рақамлаштириш тизимини (масалан: blockchain) жорий қилиш лозим. Шу билан бирга давлат тушумларини ошириш учун иқтисодий ўсишни ривожлантириш (халқда бизнес ишончини ва давлатга бўлган ишончини ортириш ва ишлаб чиқаришни рағбатлантириш) катта рол ўйнайди.

Таъкидлаш жоизки, давлатимизда бюджет дефицитини камайтириш ва жорий операциялар ҳисобини яхшилашда бир қанча чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Ўйлайманки, юқорида берилган кўшимча тавсиялар бюджет хамда жорий операциялар ҳисобини яхшилашда ёрдам беради. Қўшимча қилиб айтганда, давлат иштирокидаги хўжалик юритувчи субъектлар монополиясининг иқтисодиёт рақобатбардошлигига салбий таъсирини янада камайтириш, уларга имтиёз ва преференциялар бериш тизимини минималлаштириш, шунингдек, тадбиркорлик субъектлари фаолияти учун тенг шароитларни яратиш, товар ва молия бозорларида рақобатни ривожлантириш, олдимизда турган ечим кутаётган энг катта муаммолардан биридир. Зеро, мамлакатда ишлаб чиқаришни рағбатлантириш орқали экспортнинг ошиши ва импортнинг камайиши, яъни савдо балансига ижобий таъсири орқали жорий баланс дефицитини пасайтиришга эришиш вазиятни бирмунча яхшилайди.

Хулоса қилиб айтиш мумкинки, Ўзбекистон кейсида фуқаролар жамғармаларини керакли секторларга жалб қилиш орқали ишлаб чиқаришни ривожлантириш мамлакатимиз фаровонлигини янада оширишда муҳим аҳамиятга касб этади.

Мамлакатда/Макроиқтисодий сиёсат

Шохруҳ Бобожонов, Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази

«Экономическое обозрение» журнали №10 (262) 2021


Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар