ЖСТга аъзо бўлишнинг Ўзбекистон фармацевтика саноатига таъсири

ЖСТга аъзо бўлишнинг Ўзбекистон фармацевтика саноатига таъсири

«Экономическое обозрение» журналининг 10-сонида Бахтишод Ҳамидовнинг " ЖСТга аъзо бўлиш шароитида Ўзбекистон фармацевтика саноати" мақоласининг тўлиқ шаклини ўқинг.

Мамлакат ва товар гуруҳлари бўйича импорт таркиби

2018 йилда импортнинг 72,4 фоизи 10 та мамлакат ҳиссасига тўғри келган Импортнинг қиймати бўйича энг юқори улуши Ҳиндистон, Латвия, Россия, Грузия, АҚШ ва Украинага тўғри келади. Импортнинг энг катта қисми дори-дармонлар импортига тўғри келади. Хусусан, импортнинг 80 фоизи таркибида кортикостероид гормонлари бўлган дори-дармонлар, 10 фоизи антибиотиклар ҳиссасига тўғри келади.

Мамлакат бўйича фармацевтика маҳсулотлари импорти

Мамлакат ва товар гуруҳлари бўйича экспорт таркиби

Фармацевтика маҳсулотлари экспорти қарийб 10 миллион долларни ташкил этади, мамлакат экспортининг 90 фоизи 7 та давлат-Қозоғистон (25%), Қирғизистон (19%), Украина (15%), Афғонистон (10%), Грузия (9%), Россия (8%) ва Литва (4%) ҳиссасига тўғри келади. Экспортнинг 43 фоизи Қозоғистон, Украина ва Россияга газлама маҳсулотлари, 37 фоизи – таркибида аскорбин ва никотин кислотаси бўлган дори-дармонлар, асосан Қирғизистон, Грузия, Афғонистон ва Литвага тўғри келади.

Саноатдаги тариф тўсиқларининг даражаси

Ҳозирги кунда Ўзбекистонга олиб кирилаётган аксарият фармацевтика маҳсулотларига тарифлар қўлланилмайди. Фақат фармацевтика маҳсулотлари учун (тиббий пахта, дока ва ҳоказолар) 2020 йилнинг 1 январидан 30 фоиз тариф қўлланилади.

Ўзбекистон ЖСТга қўшилганда ўртача импорт тарифларининг ўзгариши бўйича сценарийлар прогнози

ЖСТ қоидаларига кўра, аъзо мамлакатлар томонидан қўлланиладиган тарифлар даражаси жуда паст бўлиши керак. Глобал, минтақавий ва икки томонлама тарифларни камайтириш шартномалари кучга кириши билан дори-дармонлар, вакциналар ёки бошқа тиббий маҳсулотлар учун импорт тарифлари камайиб бормоқда. Якуний фармацевтика маҳсулотлари учун ўртача тарифлар одатда ривожланаётган мамлакатларда паст ёки мўътадил (Ҳиндистон ва Тунис каби бир нечта мамлакатлардан ташқари, у ерда тарифлар 30 фоиз ва 20,6 фоизни ташкил қилади). Фармацевтика маҳсулотлари ишлаб чиқаришда ишлатиладиган фаол моддалар учун олтита ривожланаётган мамлакатларда (Буркина-Фасо, Покистон, Танзания, Ҳиндистон, Кения ва Тунис) ўртача тарифлар 20 фоиздан 30 фоизгача. Баъзи ривожланаётган мамлакатларда божсиз савдо чекланган миқдордаги зарур дори-дармонлар учун амал қилади. Бир қанча мамлакатлар, асосан ЖСТ аъзолари, ЖСТ тариф режаларида фармацевтика маҳсулотларига божсиз киришни таъминлаш мажбуриятини олган. Масалан, Қирғизистон учун тарифлар 15 фоиздан нолга туширилган, Қозоғистон учун ҳам 5 фоиздан нолга туширилган. Россия учун тарифлар 10 фоиздан 5 фоизгача тушган.

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар марказининг ҳисоб-китобларига кўра, Ўзбекистон учун ЖСТга аъзо бўлса, агар тарифлар Россия даражасига (5 фоизгача) туширилса импортнинг ўсиши 5,8 млн. доллар миқдорида, Қозоғистон ва Қирғизистон даражасига туширилса (0 фоизгача) импортнинг ўсиши 6,7 млн. доллар миқдорида юз беради.

Ўзбекистонда нотариф тўсиқлар даражаси ва уларнинг импорт ва ички ишлаб чиқариш ҳажмига таъсири

Давлат сектори фармацевтика маҳсулотлари асосий импорт қилувчиси ҳисобланади, лекин харидлари тартиби ҳали бери мураккаб. Ўзбекистонда соғлиқни сақлаш соҳасидаги фаолиятнинг барча турлари лицензиялашни тақозо этади.

Интеллектуал мулк ҳуқуқларини ҳимоя қилиш халқаро бизнес учун ҳам жиддий муаммо ҳисобланади. Ҳар қандай давлат харидлари очиқ тендердан ўтиши керак, миллий ишлаб чиқарувчиларга эса тендерларда маълум имтиёзлар берилади.

Хусусан:

- 2019 йил 1 июлдан 2020 йил 31 декабрга қадар, синов тариқасида, дори препаратлари ва тиббиёт буюмларини давлат томонидан харид қилишни амалга оширишда икки ва ундан ортиқ иштирокчилар аналогик маҳсулотни (халқаро патентланмаган номи бўйича) миллий ишлаб чиқарувчилари мавжуд бўлган тақдирда давлат буюртмачиси импорт дори препаратлари ва тиббиёт буюмларини етказиб бериш таклифи мавжуд барча буюртмаларни рад этади;

- дори воситалари ва тиббиёт буюмларини тўлиқ ва тўлиқ бўлмаган технологик цикл бўйича, шунингдек, маҳаллий маҳсулотлар орасида муқобили бўлмаган «in bulk» маҳсулот асосида дори воситалари ва тиббиёт буюмларини ишлаб чиқарувчи корхоналарга давлат харидларида иштирок этишда хорижий ишлаб чиқарувчиларнинг худди шундай маҳсулоти қийматидан 20 фоиз миқдорида нарх преференциялари тақдим этилади.

Бундан ташқари, маҳаллий ишлаб чиқарувчилар учун ҳозирги кунда Ўзбекистонда фармацевтика саноатини ривожлантириш учун қуйидаги имтиёзлар кўзда тутилган:

- дори воситалари, хом ашё ва ёрдамчи материаллар, тиббий асбоблар ва тиббий жиҳозлар қўшилган қиймат солиғидан озод этилади;

- қўшилган қиймат солиғи маҳаллий ишлаб чиқаришда ўхшаш бўлган дори воситалари ва тиббий маҳсулотларни импорт қилишда қўлланилади;

- импорт божхона тўловлари технологик ва лаборатория ускуналари, фармацевтика маҳсулотлари учун бутловчи қисмлар ва эҳтиёт қисмлар, фармацевтика саноати учун "тоза хоналар", сендвич панеллар ва шамоллатиш тизимлари, дори-дармон, тиббий маҳсулотлар ва қадоқлаш материаллари ишлаб чиқаришда ишлатиладиган хомашё ва материаллар қўлланилмайди.

ЖСТ шартлари бўйича маҳаллий ишлаб чиқарувчилар учун имтиёзларни бекор қилиш самараларининг ҳисоб-китоблари шуни кўрсатадики, уларнинг рақобатбардошлиги сезиларли даражада пасаяди ва импорт 23 млн. долларга ошади, бу эса ички ишлаб чиқаришнинг 13% га қисқаришига олиб келади.

ЖСТга аъзо бўлишнинг давлат бюджетига, аҳоли фаровонлиги ва бандлигига таъсири

ЖСТга аъзо бўлиш ҳам давлат бюджетига потенциал таъсир кўрсатиши мумкин. Хусусан, тарифларнинг пасайтирилишидан бюджетга пул тушумлари Россиянинг қўшилиш шартлари бўйича -2,6 млн. долларгача, Қозоғистон ва Қирғизистонга қўшилиш шартларига кўра -21 миллион долларгача камаяди. Хусусан, миллий ишлаб чиқаришдаги ўзгаришлар ҳисобига -3,5-3,6 млн. долларгача, иш жойидаги ўзгаришлар ҳисобига -0,02 млн. долларгача камаяди ва имтиёзларни бекор қилиш ҳисобига +24-25 млн. долларгача ошиши мумкин.

Бундан ташқари, дори-дармонлар нархининг пасайиши билан аҳолининг фаровонлиги +1 млн. долларга ошади. Иш билан банд бўлганлар сони маҳаллий самарасиз ишлаб чиқаришларни тўхтатиш ҳисобига 500-550 кишига камаяди.

ЖСТ мамлакатларида тарифсиз тўсиқлар даражаси

Бошқа мамлакатларга экспорт қилинадиган потенциал ҳисоб-китоблар уларнинг талабларидан келиб чиқиб, Ўзбекистон экспортни 4,5 миллион долларга ошириши мумкинлигини кўрсатмоқда. Шу билан бирга, ЖСТ шартларига кўра, ЖСТга аъзо мамлакатларга қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини экспорт қилиш учун ишлаб чиқарувчилар "махсус ишлаб чиқариш амалиёти" (GMP) га мувофиқлиги учун сертификатга ўтишлари керак. Бугунги кунда дори-дармон воситалари ишлаб чиқарувчи 95 та маҳаллий фармацевтика корхонасидан 10 тасида GMP тегишли ишлаб чиқариш амалиёти талаблари жорий этилган (31 та маҳаллий ишлаб чиқариш корхонасида ISO 9001 сифат менежменти тизими, олтита корхонада халқаро GMP стандарти ва учта корхонада миллий GMP стандарти жорий этилган).

Тегишли стандартлар ва амалиётларни амалга ошириш талаби

Инсон саломатлигини муҳофаза қилиш учун қўлланиладиган савдога техник тўсиқларни (СТТ) тартибга солувчи ЖСТ қоидалари савдога техник тўсиқлар тўғрисидаги битим ёки санитария-фитосанитария тадбирларини (СФТ) қўллаш тўғрисидаги битим билан тартибга солинади. Ушбу шартномаларнинг ҳар иккаласига кўра, соғлиқни сақлаш савдони чеклашнинг қонуний ечими ҳисобланади.

СТТ битими халқаро стандартлардан фойдаланишни қатъий тавсия қилса-да, аъзо давлатлар муайян қонуний мақсадларга эришиш учун уларни қўллаш самарасиз ёки нотўғри деб ҳисобласалар, улардан воз кечишлари мумкин. Агар аъзо ЖССТнинг айрим стандартларини миллий стандартлар ёки техник регламент сифатида қабул қилиш учун мос деб ҳисобласа, у улардан фойдаланиши керак. Шу билан бирга, аъзолар тегишли бўлган стандартларни белгилашлари мумкин, аммо бошқа аъзоларнинг илтимосига биноан ўз қарорларини асослай олишлари керак.

Шуни инобатга олган ҳолда, ташқи ва ички бозорда рақобатбардош бўлган самарали ва хавфсиз фармацевтика маҳсулотларини ишлаб чиқаришни чекламасдан, фармацевтика корхоналарида сифат ва хавфсизликни бошқариш тизимини тартибга солувчи махсус ишлаб чиқариш амалиёти (GMP), фармакологик назоратнинг махсус амалиёти (GVP) ва ISO 13485 талабларини ўз ичига олган маҳаллий корхоналарда халқаро стандартларни жорий этиш бўйича ишларни ташкил қилиш мақсадга мувофиқдир. Бундан ташқари, дори-дармонларни тарқатиш (GxP), тарқатиш пайтида дори воситаларининг сифати ва хавфсизлигини бошқариш тизимини тартибга солиш (GDP) ва клиник тадқиқотлар (GLP) жорий этиш ҳам катта аҳамиятга эга.

Ўзбекистон фармацевтика саноати учун ЖСТга аъзо бўлиш самарасини баҳолаш

* Ҳисоб-китоблар муаллиф томонидан Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази методологияси бўйича амалга оширилди

Бахтишод Ҳамидов,

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази шўъба мудири

Мақоланинг тўлиқ версияси «Экономическое обозрение» журналининг 10-сонида эълон қилинади


Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар