JSTga a’zo bo‘lishning O‘zbekiston farmatsevtika sanoatiga ta’siri

JSTga a’zo bo‘lishning O‘zbekiston farmatsevtika sanoatiga ta’siri

«Ekonomicheskoye obozreniye» jurnalining 10-sonida Baxtishod Hamidovning " JSTga a’zo bo‘lish sharoitida O‘zbekiston farmatsevtika sanoati" maqolasining to‘liq shaklini o‘qing.

Mamlakat va tovar guruhlari bo‘yicha import tarkibi

2018 yilda importning 72,4 foizi 10 ta mamlakat hissasiga to‘g‘ri kelgan Importning qiymati bo‘yicha eng yuqori ulushi Hindiston, Latviya, Rossiya, Gruziya, AQSh va Ukrainaga to‘g‘ri keladi. Importning eng katta qismi dori-darmonlar importiga to‘g‘ri keladi. Xususan, importning 80 foizi tarkibida kortikosteroid gormonlari bo‘lgan dori-darmonlar, 10 foizi antibiotiklar hissasiga to‘g‘ri keladi.

Mamlakat bo‘yicha farmatsevtika mahsulotlari importi

Mamlakat va tovar guruhlari bo‘yicha eksport tarkibi

Farmatsevtika mahsulotlari eksporti qariyb 10 million dollarni tashkil etadi, mamlakat eksportining 90 foizi 7 ta davlat-Qozog‘iston (25%), Qirg‘iziston (19%), Ukraina (15%), Afg‘oniston (10%), Gruziya (9%), Rossiya (8%) va Litva (4%) hissasiga to‘g‘ri keladi. Eksportning 43 foizi Qozog‘iston, Ukraina va Rossiyaga gazlama mahsulotlari, 37 foizi – tarkibida askorbin va nikotin kislotasi bo‘lgan dori-darmonlar, asosan Qirg‘iziston, Gruziya, Afg‘oniston va Litvaga to‘g‘ri keladi.

Sanoatdagi tarif to‘siqlarining darajasi

Hozirgi kunda O‘zbekistonga olib kirilayotgan aksariyat farmatsevtika mahsulotlariga tariflar qo‘llanilmaydi. Faqat farmatsevtika mahsulotlari uchun (tibbiy paxta, doka va hokazolar) 2020 yilning 1 yanvaridan 30 foiz tarif qo‘llaniladi.

O‘zbekiston JSTga qo‘shilganda o‘rtacha import tariflarining o‘zgarishi bo‘yicha ssyenariylar prognozi

JST qoidalariga ko‘ra, a’zo mamlakatlar tomonidan qo‘llaniladigan tariflar darajasi juda past bo‘lishi kerak. Global, mintaqaviy va ikki tomonlama tariflarni kamaytirish shartnomalari kuchga kirishi bilan dori-darmonlar, vaksinalar yoki boshqa tibbiy mahsulotlar uchun import tariflari kamayib bormoqda. Yakuniy farmatsevtika mahsulotlari uchun o‘rtacha tariflar odatda rivojlanayotgan mamlakatlarda past yoki mo‘’tadil (Hindiston va Tunis kabi bir nechta mamlakatlardan tashqari, u yerda tariflar 30 foiz va 20,6 foizni tashkil qiladi). Farmatsevtika mahsulotlari ishlab chiqarishda ishlatiladigan faol moddalar uchun oltita rivojlanayotgan mamlakatlarda (Burkina-Faso, Pokiston, Tanzaniya, Hindiston, Keniya va Tunis) o‘rtacha tariflar 20 foizdan 30 foizgacha. Ba’zi rivojlanayotgan mamlakatlarda bojsiz savdo cheklangan miqdordagi zarur dori-darmonlar uchun amal qiladi. Bir qancha mamlakatlar, asosan JST a’zolari, JST tarif rejalarida farmatsevtika mahsulotlariga bojsiz kirishni ta’minlash majburiyatini olgan. Masalan, Qirg‘iziston uchun tariflar 15 foizdan nolga tushirilgan, Qozog‘iston uchun ham 5 foizdan nolga tushirilgan. Rossiya uchun tariflar 10 foizdan 5 foizgacha tushgan.

Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazining hisob-kitoblariga ko‘ra, O‘zbekiston uchun JSTga a’zo bo‘lsa, agar tariflar Rossiya darajasiga (5 foizgacha) tushirilsa importning o‘sishi 5,8 mln. dollar miqdorida, Qozog‘iston va Qirg‘iziston darajasiga tushirilsa (0 foizgacha) importning o‘sishi 6,7 mln. dollar miqdorida yuz beradi.

O‘zbekistonda notarif to‘siqlar darajasi va ularning import va ichki ishlab chiqarish hajmiga ta’siri

Davlat sektori farmatsevtika mahsulotlari asosiy import qiluvchisi hisoblanadi, lekin xaridlari tartibi hali beri murakkab. O‘zbekistonda sog‘liqni saqlash sohasidagi faoliyatning barcha turlari litsenziyalashni taqozo etadi.

Intellektual mulk huquqlarini himoya qilish xalqaro biznes uchun ham jiddiy muammo hisoblanadi. Har qanday davlat xaridlari ochiq tenderdan o‘tishi kerak, milliy ishlab chiqaruvchilarga esa tenderlarda ma’lum imtiyozlar beriladi.

Xususan:

- 2019 yil 1 iyuldan 2020 yil 31 dekabrga qadar, sinov tariqasida, dori preparatlari va tibbiyot buyumlarini davlat tomonidan xarid qilishni amalga oshirishda ikki va undan ortiq ishtirokchilar analogik mahsulotni (xalqaro patentlanmagan nomi bo‘yicha) milliy ishlab chiqaruvchilari mavjud bo‘lgan taqdirda davlat buyurtmachisi import dori preparatlari va tibbiyot buyumlarini yetkazib berish taklifi mavjud barcha buyurtmalarni rad etadi;

- dori vositalari va tibbiyot buyumlarini to‘liq va to‘liq bo‘lmagan texnologik sikl bo‘yicha, shuningdek, mahalliy mahsulotlar orasida muqobili bo‘lmagan «in bulk» mahsulot asosida dori vositalari va tibbiyot buyumlarini ishlab chiqaruvchi korxonalarga davlat xaridlarida ishtirok etishda xorijiy ishlab chiqaruvchilarning xuddi shunday mahsuloti qiymatidan 20 foiz miqdorida narx preferensiyalari taqdim etiladi.

Bundan tashqari, mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun hozirgi kunda O‘zbekistonda farmatsevtika sanoatini rivojlantirish uchun quyidagi imtiyozlar ko‘zda tutilgan:

- dori vositalari, xom ashyo va yordamchi materiallar, tibbiy asboblar va tibbiy jihozlar qo‘shilgan qiymat solig‘idan ozod etiladi;

- qo‘shilgan qiymat solig‘i mahalliy ishlab chiqarishda o‘xshash bo‘lgan dori vositalari va tibbiy mahsulotlarni import qilishda qo‘llaniladi;

- import bojxona to‘lovlari texnologik va laboratoriya uskunalari, farmatsevtika mahsulotlari uchun butlovchi qismlar va ehtiyot qismlar, farmatsevtika sanoati uchun "toza xonalar", sendvich panellar va shamollatish tizimlari, dori-darmon, tibbiy mahsulotlar va qadoqlash materiallari ishlab chiqarishda ishlatiladigan xomashyo va materiallar qo‘llanilmaydi.

JST shartlari bo‘yicha mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun imtiyozlarni bekor qilish samaralarining hisob-kitoblari shuni ko‘rsatadiki, ularning raqobatbardoshligi sezilarli darajada pasayadi va import 23 mln. dollarga oshadi, bu esa ichki ishlab chiqarishning 13% ga qisqarishiga olib keladi.

JSTga a’zo bo‘lishning davlat byudjetiga, aholi farovonligi va bandligiga ta’siri

JSTga a’zo bo‘lish ham davlat byudjetiga potensial ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Xususan, tariflarning pasaytirilishidan byudjetga pul tushumlari Rossiyaning qo‘shilish shartlari bo‘yicha -2,6 mln. dollargacha, Qozog‘iston va Qirg‘izistonga qo‘shilish shartlariga ko‘ra -21 million dollargacha kamayadi. Xususan, milliy ishlab chiqarishdagi o‘zgarishlar hisobiga -3,5-3,6 mln. dollargacha, ish joyidagi o‘zgarishlar hisobiga -0,02 mln. dollargacha kamayadi va imtiyozlarni bekor qilish hisobiga +24-25 mln. dollargacha oshishi mumkin.

Bundan tashqari, dori-darmonlar narxining pasayishi bilan aholining farovonligi +1 mln. dollarga oshadi. Ish bilan band bo‘lganlar soni mahalliy samarasiz ishlab chiqarishlarni to‘xtatish hisobiga 500-550 kishiga kamayadi.

JST mamlakatlarida tarifsiz to‘siqlar darajasi

Boshqa mamlakatlarga eksport qilinadigan potensial hisob-kitoblar ularning talablaridan kelib chiqib, O‘zbekiston eksportni 4,5 million dollarga oshirishi mumkinligini ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, JST shartlariga ko‘ra, JSTga a’zo mamlakatlarga qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini eksport qilish uchun ishlab chiqaruvchilar "maxsus ishlab chiqarish amaliyoti" (GMP) ga muvofiqligi uchun sertifikatga o‘tishlari kerak. Bugungi kunda dori-darmon vositalari ishlab chiqaruvchi 95 ta mahalliy farmatsevtika korxonasidan 10 tasida GMP tegishli ishlab chiqarish amaliyoti talablari joriy etilgan (31 ta mahalliy ishlab chiqarish korxonasida ISO 9001 sifat menejmenti tizimi, oltita korxonada xalqaro GMP standarti va uchta korxonada milliy GMP standarti joriy etilgan).

Tegishli standartlar va amaliyotlarni amalga oshirish talabi

Inson salomatligini muhofaza qilish uchun qo‘llaniladigan savdoga texnik to‘siqlarni (STT) tartibga soluvchi JST qoidalari savdoga texnik to‘siqlar to‘g‘risidagi bitim yoki sanitariya-fitosanitariya tadbirlarini (SFT) qo‘llash to‘g‘risidagi bitim bilan tartibga solinadi. Ushbu shartnomalarning har ikkalasiga ko‘ra, sog‘liqni saqlash savdoni cheklashning qonuniy yechimi hisoblanadi.

STT bitimi xalqaro standartlardan foydalanishni qat’iy tavsiya qilsa-da, a’zo davlatlar muayyan qonuniy maqsadlarga erishish uchun ularni qo‘llash samarasiz yoki noto‘g‘ri deb hisoblasalar, ulardan voz kechishlari mumkin. Agar a’zo JSSTning ayrim standartlarini milliy standartlar yoki texnik reglament sifatida qabul qilish uchun mos deb hisoblasa, u ulardan foydalanishi kerak. Shu bilan birga, a’zolar tegishli bo‘lgan standartlarni belgilashlari mumkin, ammo boshqa a’zolarning iltimosiga binoan o‘z qarorlarini asoslay olishlari kerak.

Shuni inobatga olgan holda, tashqi va ichki bozorda raqobatbardosh bo‘lgan samarali va xavfsiz farmatsevtika mahsulotlarini ishlab chiqarishni cheklamasdan, farmatsevtika korxonalarida sifat va xavfsizlikni boshqarish tizimini tartibga soluvchi maxsus ishlab chiqarish amaliyoti (GMP), farmakologik nazoratning maxsus amaliyoti (GVP) va ISO 13485 talablarini o‘z ichiga olgan mahalliy korxonalarda xalqaro standartlarni joriy etish bo‘yicha ishlarni tashkil qilish maqsadga muvofiqdir. Bundan tashqari, dori-darmonlarni tarqatish (GxP), tarqatish paytida dori vositalarining sifati va xavfsizligini boshqarish tizimini tartibga solish (GDP) va klinik tadqiqotlar (GLP) joriy etish ham katta ahamiyatga ega.

O‘zbekiston farmatsevtika sanoati uchun JSTga a’zo bo‘lish samarasini baholash

* Hisob-kitoblar muallif tomonidan Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi metodologiyasi bo‘yicha amalga oshirildi

Baxtishod Hamidov,

Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi sho‘’ba mudiri

Maqolaning to‘liq versiyasi «Ekonomicheskoye obozreniye» jurnalining 10-sonida e’lon qilinadi


Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar