Мустақил Ўзбекистоннинг ривожланиш контекстида ислоҳотлар истиқболлари

Мустақил Ўзбекистоннинг ривожланиш контекстида ислоҳотлар истиқболлари

Халқаро экспертлар платформасида Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси ҳузуридаги Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази (Марказ) директори доктор Обид Ҳакимов маъруза қилди.

Обид Ҳакимов ўз нутқида Ўзбекистондаги ислоҳотларнинг бурилиш нуқталари, хусусан, иқтисодий йўналишлар ҳақида гапирди.

– 1 кундан сўнг Ўзбекистон Мустақиллигининг 30 йиллигини нишонламоқда. Мустақиллик арафасида мамлакат иқтисодиёти муваффақиятли эмас эди ва турмуш даражаси собиқ СССРдаги энг паст кўрсаткичлардан бири эди. Аҳоли жон бошига ўртача 75 сўмдан кам ойлик даромадга эга бўлган аҳолининг улуши деярли 45% ни, умуман мамлакатда бу кўрсаткич 12% дан бироз кўпроқни ташкил этди. СССРнинг парчаланиши билан иқтисодий алоқалар бузила бошлади, ишлаб чиқариш пасайиб кетди.

Ана шу мураккаб шароитда бозор муносабатларига ўтишнинг ўз модели ишлаб чиқилиб, у беш тамойилга асосланди: иқтисод сиёсатдан устун туради, бош ислоҳотчи-давлат, қонун устуворлиги, кучли ижтимоий ҳимоя вазифасини бажарди. Ислоҳотлар босқичма-босқич амалга оширилмоқда.

Ўн йилликнинг ўрталарига келиб, жуда қаттиқ маъмурий тартибга солиш туфайли Ўзбекистон иқтисодиётининг ривожланиши секинлаша бошлади. 2016 йилда Ўзбекистоннинг янги Президенти Шавкат Мирзиёев ҳаётнинг барча соҳаларида ислоҳотларнинг янги босқичини бошлади. 2017 йил февраль ойида 2017-2021 йилларда Ўзбекистон тараққиётининг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясини тасдиқлади.

Янги босқичнинг асосий йўналишлари қаторига давлат ва ижтимоий қурилишни такомиллаштириш, қонун устуворлигини таъминлаш ва суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш, иқтисодиётни ривожлантириш ва эркинлаштириш, ижтимоий соҳани ривожлантириш, хавфсизликни таъминлаш, мувозанатли ва конструктив ташқи сиёсатни амалга ошириш киради. Сўнгги йилларда бу соҳаларнинг барчасида муҳим қадамлар қўйилди.

Пул-кредит сиёсати

2017 йилгача Ўзбекистон иқтисодиётининг асосий танқидларидан бири-бозордан ташқари қоидаларга асосланган самарасиз пул-кредит сиёсати эди. 2017 йилда хорижий валютанинг эркин конвертациясини жорий этиш бизнес муҳитини сезиларли даражада яхшилади.

Ҳукуматнинг молия бозоридаги иштироки бозорларни бузади ва самарасизликка олиб келади. 2020 йил 1 январдан тижорат банклари томонидан миллий валютада бериладиган кредитлар бўйича фоиз ставкалари Марказий банкнинг қайта молиялаш ставкасидан паст бўлмаган даражада белгилана бошлади, 2021 йил 1 январдан тижорат банкларига эса фоиз ставкаларини мустақил аниқлаш ҳуқуқи берилди.

Бу соҳадаги ислоҳотларнинг ижобий таъсирини Жаҳон банкининг ҳисоб-китоблари ҳам тасдиқлайди, унга кўра инфляциянинг пасайиши Марказий банкга базавий ставкани 16% дан 14% гача пасайтиришга имкон берди. Иқтисодиётга кредитлар ўсиши 2019 йилдаги 52% дан 2020 йилда 34% гача секинлашди. Капитал етарлилик коэффициентларининг пасайишига ва кредит муаммосининг ошишига қарамай, Ўзбекистон молия тизими потенциал кредит шокларини бартараф этиш учун етарли капиталга эга.

Пул-кредит сиёсатининг 2021 йилги ва 2022-2023 йиллардаги асосий йўналишларига мувофиқ, 2021 йилда инфляцияни 10% гача ва 2023 йилдан 5% гача доимий инфляцияни пасайтириш бўйича мақсадли вазифалар белгиланди. Ҳозирги "нисбатан қаттиқ" пул-кредит сиёсати шартлар 2021 йил охиригача сақланиб қолади. Консолидацияланган бюджет тақчиллиги 2022 йилда ЯИМнинг 2,5 фоизигача камайиши кутилмоқда. Структуравий ислоҳотлар давом этади ва 2022-2023 йилларда тартибга солинадиган нархлар эркинлаштирилади.

Молиявий сиёсат

Солиқ юкини камайтириш ва солиқ тизимини соддалаштиришга қаратилган яна бир муҳим ислоҳот Солиқ кодексининг янги таҳрири киритилиши бўлди. 2018 йилдан бошлаб солиқ имтиёзлари ва преференцияларини босқичма-босқич бекор қилинди. Солиқ кодексининг янги таҳрири 2020 йилнинг биринчи кунидан бошлаб, солиқ имтиёзларининг аксарияти бекор қилинди. Aммо КОВИД-19 ҳукуматни аҳоли ва иқтисодиётни қўллаб-қувватлаш учун мисли кўрилмаган ҳукумат пандемиясини рағбатлантириш пакети доирасида солиқ имтиёзларини излашга мажбур қилди.

2017-2020 йиллар мобайнида давлат бюджети даромадлари 2,7 баробар ошди. Шу билан бирга, бевосита солиқлардан олинадиган даромадлар 3,9 мартага, билвосита солиқлар - 1,8 мартага, ресурслар ва мол - мулк солиқларидан олинадиган солиқлар-3,1 мартага ошди. Бюджет даромадларининг ўсиши асосан солиқ тўловчилар сонининг ўсишига боғлиқ бўлди.

Бундан ташқари, келгуси йилларда солиқ сиёсатини янада такомиллаштириш давом этади. Хусусан, экологик солиқларнинг роли аҳамиятсиз бўлиб қолмоқда, бу эса солиққа тортишнинг экологик йўналишини оширишни талаб этади.

****

Хулоса қилиб айтганда, Обид Ҳакимов сўнгги йилларда кузатилган Ўзбекистон иқтисодиётининг, шунингдек, бошқа мамлакатлар иқтисодиётининг динамик ўсиши коронавирус пандемияси билан секинлашганини, бироқ бу йил фаол тикланаётганини қайд этди.

Ялпи ички маҳсулот 2021 йилнинг биринчи уч ойида 3 фоизга ошди. Жаҳон банки 2021 ва 2022 йилларда Ўзбекистонда иқтисодий ўсиш мос равишда 4,8% ва 5,5% га, ЙТТБ эса 2021 йилда 5,6% га ва 2022 йилда 6% га етишини башорат қилмоқда. Aмалга оширилаётган иқтисодий ислоҳотлар аллақачон аниқ ижобий самара бермоқда, бу эса жаҳон иқтисодиётининг пандемиядан кейинги тикланиш ўсиши шароитида кучаяди.

Малумот учун: тадбир Ўзбекистон Фанлар Академияси, Ташқи ишлар вазирлиги, Олий ва Ўрта махсус таълим вазирлиги, шунингдек, Маданият вазирлиги томонидан ташкил этилди.

Унда Россия Федерацияси Фанлар академияси президенти Aлександр Сергеев, Қозоғистон Республикаси Фанлар академияси президенти Мурат Журинов, Қирғизистон Республикаси Фанлар академияси президенти Мурат Жуматаев, Татаристон Республикаси Фанлар академияси Фарҳод Раҳими, Россия Фанлар Академияси академиги, Москва Давлат университетининг мураккаб тизимларини математик тадқиқ этиш институти стратегик тадқиқотлар маркази директори Владимир Квинт, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенати Раиси биринчи ўринбосари Содиқ Сафоев, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси Спикерининг биринчи ўринбосари Aкмал Саидов, Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси президенти Беҳзод Йўлдошев ва бошқалар иштирок этди.


Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар