Танқидчилик ва иқтисодий сиёсат: олтин-валюта захиралари, ташқи қарз, пул-кредит ва валюта сиёсатлари

Танқидчилик ва иқтисодий сиёсат: олтин-валюта захиралари, ташқи қарз, пул-кредит ва валюта сиёсатлари

Ушбу мақолада нима учун олтин-валюта захиралари 2020 йилда 5,7 млрд долларга кўпайгандан кейин, 2021 йил 1-чоракда 2,2 млрд долларга камайгани хусусида таҳлиллар келтирилган. Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази эксперти Халилуллоҳ Ҳамидов бу ҳақдаги фикрларини Kun.uz нашри учун тайёрлади.

“Ҳамма – танқидчи” ибораси ҳеч қачон бугунги кундагидан-да мос тушмаган. Интернет тармоғи орқали ҳар бир киши атрофида содир бўлаётган воқеа-ҳодисалар ҳақида ўз фикрларини дунё билан алмашиши, ҳукуматлар томонидан олиб борилаётган сиёсатни танқид қилиши мумкин. Кўп жиҳатдан, агар фикрлар, танқидлар ўринли ва аниқ ҳисоб-китобларга асосланган бўлса, бу қувонарли ва жамиятимизнинг янада ривожланишига туртки бўладиган ажойиб тенденция. Лекин, баъзида “ўриндиқдан” туриб, тўлиқ далилларга асосланмаган фикрларнинг янграши кенг жамоатчиликда холис бўлмаган фикрларнинг шаклланишига сабаб бўлиши мумкинлигини ҳам унутмаслигимиз лозим.

Сўнгги вақтларда бир қатор мустақил экспертлар (баъзида мутахассислиги доирасида бўлмасада) Ўзбекистон ҳукумати томонидан олиб борилаётган ташқи қарз, олтин-валюта захираларини ушлаб туриш, пул-кредит ва валюта сиёсатлари ҳамда солиқ ислоҳотлари борасида танқидий фикрларини билдириб боришмоқда. Аммо, кўп ҳолларда иқтисодий сиёсат “кўчаси”даги жараёнлардан бохабар равишда билдирилган бундай шахсий фикр ва қарашлар ҳақиқий воқеликни акс эттирувчи, аниқ ҳисоб-китоблар ва далилларга асосланган маълумотлар зарурлигини кўрсатмоқда.

Хўш, нима учун олтин-валюта захиралари 2020 йилда 5,7 млрд долларга кўпайгандан кейин, 2021 йил 1-чоракда 2,2 млрд долларга камайди? Нима учун коронавирус инқирози даврида ташқаридан қарз олинди, лекин олтин-валюта захиралари “ёқилмади”? Марказий банк алмашув курсини барқарор ушлаб турибдими? Марказий банкнинг пул-кредит сиёсати доирасида асосий мақсади нималардан иборат? 2019 йилдаги солиқ ислоҳотлари самарасиз бўлиб чиқдими?

Олтин-валюта захиралари ва ташқи қарз

2020 йил бошидан бошлаб ҳозирга қадар мустақил экспертлар томонидан қайта-қайта кўтарилаётган масалалардан бири – молиялаштириш манбаси сифатида олтин-валюта захирасидан фойдаланиш ва ташқи қарз масаласи бўлиб қолмоқда. Айрим иқтисодий сиёсат танқидчилари мамлакатнинг бюджетни ва инвестиция дастурларини молиялаштириш учун ички имкониятлари бўла туриб, ташқаридан арзон бўлмаган қарзларни жалб қилиш иқтисодий мантиқ нуқтаи назаридан тушунарсиз деб ҳисобласалар, айримлари 2020 йилда ялпи ташқи қарзни 9 886,4 млн долларга (26,3 млрд доллардан 36,2 млрд долларга) оширмасдан, 5 732 млн долларга кўпайган олтин-валюта захираларидан фойдаланиш “оқилона” ечим бўлар эди деган хулосаларни беришди. Лекин, бир томондан, танқидчилар ташқи қарзларнинг арзон эмаслиги бўйича аниқ ҳисоб-китобларини тақдим этмаган бўлсалар, иккинчи томондан, ички имкониятлари сифатида кўрсатаётган олтин-валюта захиралари ўзгаришини таҳлил қилишда хатоликларга йўл қўйишган.

Хўш, 2020 йилда олтин-валюта захиралари қайси омиллар ҳисобига 5,7 млрд долларга кўпайгандан кейин, 2021 йил 1-чоракда 2,2 млрд долларга камайди?

Биринчи навбатда, таъкидлаш керакки, олтин валюта захиралари ўзгаришига (кўпайиши ёки камайишига) 4 хил омил таъсир қилади:

1) Марказий банк томонидан пул-кредит сиёсати доирасида стерилизация операцияларини амалга оширилиши;

2) ишлаб чиқарувчилардан олтин сотиб олиниши;

3) жаҳон бозорида олтин нархлари ўзгариши;

4) Ўзбекистон Тикланиш ва тараққиёт жамғармасининг Марказий банкка ишончли бошқарувга берилган активлари ҳажмининг ўзгариши.

Олтин-валюта захиралари ўзгаришини таҳлил қилганда мазкур омилларни ҳисобга олиш лозим бўлади.

2020 йилда олтин-валюта захиралари ҳажми 5 732 млн долларга ошган бўлса, ушбу сумманинг 4 266 млн доллари (ёки 74 фоизи) жаҳон бозорида олтин нархининг кўтарилиши ҳисобига тўғри келди. Мисол учун, 2020 йил 1 август ҳолатига 1 трой унция (қарийб 31,1 грамм) олтин нархи 1951,7 долларни ташкил қилиб, 1 июль ҳолатига (1770,8 доллар) нисбатан 180,9 долларга қимматлади. Натижада, олтин-валюта захиралари таркибида соф олтин қолдиғини қайта баҳоланиши захиралар ҳажмининг 1,99 млрд долларга ошишига сабаб бўлди.

Бу гўёки, сизнинг машинангизнинг бозордаги нархи 1000 долларга (айтайлик, 9000 доллардан 10000 долларга) кўтарилганда, айнан ўша пайтда (машинангизни сотмаган тақдирингизда ҳам) сизнинг бойлигингиз 1000 долларга кўпаяди. Лекин, кейинги куни машина нархи 500 долларга арзонласа, бойлигингиз 500 долларга камаяди.

2020 йилда хорижий валютадаги захира активлари 1 829 млн долларга кўпайган бўлса, соф олтин ҳажмининг йил бошига нисбатан 110 минг трой унцияга камайиши олтин-валюта захираларини 378,6 млн долларга камайишига сабаб бўлди.

1-расм. Олтин-валюта захиралари ўзгариши

млн. долл.

Манба: Ўзбекистон Марказий банки маълумотлари асосида ҳисоб-китоблар

2021 йил бошидан бошлаб 3 ой ичида олтин-валюта захиралари ҳажми 2 228 млн долларга камайди. Бунда, жаҳон бозорида олтин нархининг тушиши олтин-валюта захиралари ҳажмига 2 259 млн доллар миқдорида камайтирувчи таъсир кўрсатган бўлса, соф олтин ҳажмининг 750 минг трой унцияга (ёки 23,3 тоннага) ошиши захираларни 1 326 млн долларга кўпайишига сабаб бўлди. Ушбу даврда хорижий валютадаги захиралари 1 288 млн долларга, СДР ҳажми 6 млн долларга камайди.

Ушбу рақамлар шундан далолат бермоқдаки, 2020 йилда олтин-валюта захиралари кўпайишига асосан жаҳон бозорида олтин нархининг кўтарилиши сабаб бўлганидек, 2021 январь-март ойларида олтин нархининг тушиши захираларининг камайишига олиб келди.

Сўз олтин нархининг тушиши тўғрисида борганда, таъкидлаш керакки, асосий валюталар саватчасида доллар курсининг ўзгариши олтин нархи динамикасига жиддий таъсир кўрсатмоқда. Бошқача айтганда, олтин нархи долларга нисбатан тушмаяпти, балки доллар бошқа асосий валюталарга нисбатан мустаҳкамланмоқда. 2021 йил 31 март куни ҳолатига доллар индекси йил бошига нисбатан 3,7 фоизга ўсди, евро курси долларга нисбатан 4,8 фоизга тушди. Натижада йил бошидан бери Лондон қимматбаҳо металлар бозорида 1 трой унция олтин нархи 10,4 фоизга (1887,6 доллардан 1691,05 долларга) камайди. Бунинг натижасида соф олтин қолдиғини қайта баҳоланиши мамлакатимиз олтин-валюта захиралари умумий ҳажмига 2 259 млн доллар миқдорида камайтирувчи таъсир кўрсатди.

Юқорида санаб ўтилган омилларни ҳисобга олиб айтиш мумкинки, жаҳон бозорида олтин нархининг ошиши натижасида олтин-валюта захиралари ҳажми кўпайгани сингари, олтин нархининг тушиши халқаро захиралар ҳажмининг камайишига ҳам сабаб бўлади.

Шунинг учун, жаҳон бозорида олтин нархининг кўтарилганлиги сабабли коронавирус инқирози даврида олтин-валюта захираларини “ёқиш” оқилона ечим ҳисобланмас эди.

Бундан ташқари, “Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида”ги Қонунга мувофиқ, халқаро захиралар Марказий банкнинг пул-кредит сиёсатини амалга ошириш, шунингдек халқаро операциялар бўйича ҳисоб-китобларни таъминлаш учун етарли бўлган даражада сақлаб турилади.

2-расм. Лондон олтин бозорида олтин нархи (Лондон вақти билан соат 15:00 ҳолатига, АҚШ долл.)

Манба: Economic Research Federal Reserve Bank of St. Louis

Олтин-валюта захиралари кўпайишига сабаб бўладиган омиллардан яна бири – Марказий банк томонидан олтин ишлаб чиқарувчилардан (Навоий кон-металлургия ва Олмалиқ тоғ-кон металлургия комбинатлари) монетар олтинни сотиб олинишидир. Бунда Марказий банк ишлаб чиқарувчилардан Лондон олтин биржасида белгиланган ўртача ойлик нархда (миллий валюта эквивалентида) олтин қуймаларини сотиб олади.

Марказий банк томонидан жаҳон бозорида монетар олтинни сотиш бўйича қарор кўплаб омилларга, жумладан бозор коньюнктураси, олтин нархлари прогнози ва ликвидликка бўлган эҳтиёжга боғлиқ. Ҳозирги пайтда олтин нархи бўйича прогнозлар турли йўналишлар билан характерланмоқда. Бошқача айтганда, қимматбаҳо металлар бозори таҳлилчилари ўртасида олтин нархининг кейинги йўналиши (кўтарилиши ёки тушиши) прогнозлари бўйича ягона келишув мавжуд эмас.

Шубҳасиз, жаҳон амалиётида олтин-валюта захиралари молия бозорларидаги зарбаларнинг иқтисодиётга салбий оқибатларини юмшатиш воситаларидан бири ҳисобланади. Ҳозирги пайтда, аксарият халқаро молия институтлари, шу жумладан Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) ва Жаҳон банки яқин келажакда жаҳон бозорларида жиддий шоклар юзага келишини кутмаяптилар. Аксинча, 2021 йилда жаҳон иқтисодиёти тикланишининг тезлашишини прогноз қилмоқдалар. Хусусан, ХВЖнинг сўнгги (январь ойидаги) прогнозларига кўра, 2021 йилда жаҳон иқтисодиёти ўсиши 5,5 фоиздан 6 фоизгача кўтарилиши кутилмоқда.

Пул-кредит сиёсати ва валюта курси

Марказий банк пул-кредит сиёсатининг асосий мақсади нималардан иборат? Сўмнинг 1 АҚШ долларига нисбатан алмашув курси ушлаб турилибдими?

Баъзи иқтисодий танқидчилар (мутахассислиги монетар сиёсат доирасида бўлмасада) Ўзбекистонда пул-кредит сиёсатининг асосий мақсади – барқарор валюта курсини ушлаб туриш дея иддао қилишмоқда. Марказий банк пул-кредит ва валюта сиёсатига эса икки турли кунлардаги миллий валюта алмашув курсини бир-бирига таққослаш орқали баҳо беришади. Лекин, сўмнинг 1 АҚШ долларига нисбатан алмашув курси 2021 йил 11 мартдаги 10503,92 сўмдан 9 апрель кунига келиб 10473,07 сўмга тушиб, 2,9 фоизга қадрининг ошиши Марказий банк томонидан барқарор валюта курсини ушлаб турилиши сифатида талқин қилинмаслиги лозим.

Марказий банк пул-кредит сиёсати доирасида ишлаб чиқарувчилардан монетар олтин сотиб олиш натижасида иқтисодиётда вужудга келган ортиқча ликвидлиликни “сўриб” олиш учун ички валюта бозорида стерилизация операцияларини амалга оширади. Яъни, Марказий банк олтин-валюта захиралари “бетарафлиги” тамойили асосида ички валюта бозорига сотиб олинган монетар олтин миқдори даражасида интервенцияларни амалга оширади.

Бунда, стерилизация операцияларини ўтказишдан асосий мақсад барқарор валюта курсини ушлаб туриш эмас, балки пул-кредит сиёсатини амалга ошириш жараёнида инфляцияга таъсир қилиши мумкин бўлган ликвидлиликни бошқариш ҳисобланади.

Миллий валютанинг хорижий валюталарга нисбатан курси эса ички валюта бозоридаги талаб ва таклифнинг ички фундаментал омиллари, шунингдек ташқи омиллар таъсирида шаклланади. Бу, кўп жиҳатдан, экспорт ва импорт ҳажми, хорижий инвестициялар, чет элдан Ўзбекистонга пул ўтказмалари ҳажмига боғлиқ.

Марказий банк пул-кредит ва валюта сиёсатини олиб боришда “Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида”ги Қонунга мувофиқ, нархлар барқарорлигини ҳамда банк ва тўлов тизимлари барқарор фаолият юритишини таъминлаш мақсадларидан келиб чиқади. Ҳозирги кунда Марказий банк пул-кредити сиёсатини амалга оширишда асосий ставка, мажбурий резервлар меъёрлари, депозит аукционлар, давлат қимматли қоғозлари, валютавий своп аукционлар, РЕПО аукционлар, овернайт депозитлар, валютавий своп овернайт операциялари ҳамда РЕПО овернайт операциялари каби асосий операциялар ва воситалардан фойдаланиб келмоқда. Бунда асосий операцион мақсад пул бозоридаги ставкани Марказий банк асосий ставкасига яқинлаштириш ҳамда трансмиссион каналлар орқали нархлар барқарорлигини таъминлаш ҳисобланади.

Бундан ташқари, “Имконсиз учлик” назариясига кўра, бир вақтнинг ўзида капитал эркин ҳаракати шароитида қатъий белгиланган валюта сиёсати ва мустақил пул-кредит сиёсати олиб бориш имконсиз ҳисобланади.

Ушбу омилларни ҳисобга олиб, Марказий банк инфляцияни таргетлаш режими доирасида мустақил пул-кредит сиёсатини олиб бормоқда. Мазкур режим доирасида асосий мақсад нархлар барқарорлигини таъминлаш ҳисобланади.

3-расм. Имконсиз учлик назарияси

Солиқ ислоҳотлари

Солиқ-бюджет сиёсати танқидчилари 2019 йилда амалга оширилган солиқ ислоҳотлари иқтисодиётда ҳақиқий тартибсизликни келтириб чиқаргани, бир йилдан кам вақт ичида бизнеснинг барча айланма маблағлари фискал чоралар орқали олиб қўйилганлиги, кўплаб корхоналар айнан солиқ ислоҳотлари туфайли ёпилганлиги ёки яширин иқтисодиёт кўлами кенгайганлиги борасидаги фикрларини билдиришмоқда.

Солиқ-бюджет сиёсатини таҳлил қилаётганда иқтисодий экспертлар ақалли 2020 йил учун Давлат бюджети даромадлари ва харажатлари тўғрисидаги маълумотларга мурожаат этмаганлар. 2020 йилда давлат бюджети даромадлари (132,9 трлн. сўм) 2019 йилга нисбатан 118,5 фоизга ошиб, ижтимоий харажатлар 74,2 трлн. сўмга (умумий давлат харажатларининг 51,5 фоизи), инвестиция харажатлари 18,8 трлн. сўмга (13,1 фоизи) етгани солиқ-бюджет соҳасида амалга оширилган кенг кўламли ислоҳотлардан далолат беради.

Яна бир масала – солиқ ислоҳотларидан кейин ҳам кимдир бюджетга солиқ тўламаётган ёки бюджетдан маблағларни талон-тарож қилаётган бўлса, билсинки, у ўз “нафси”га қуллик қилиб, халқига, ота-онасига, болаларига хиёнат қилмоқда. Чунки, бюджетга тўланадиган солиқлардан ота-оналаримиз нафақа оладилар, болалар мактабларда бепул таълим оладилар. Лекин, қайсидир нафсига қул кимсаларнинг кирдикорлари туфайли бутун бошли солиқ-бюджет сиёсатида самарасизлигига ишора қилиш ақл эгалари учун уятли ҳолат ҳисобланади.

Халилуллоҳ Ҳамидов

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази Бош илмий ходими

Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар