Tanqidchilik va iqtisodiy siyosat: oltin-valyuta zaxiralari, tashqi qarz, pul-kredit va valyuta siyosatlari

Tanqidchilik va iqtisodiy siyosat: oltin-valyuta zaxiralari, tashqi qarz, pul-kredit va valyuta siyosatlari

Ushbu maqolada nima uchun oltin-valyuta zaxiralari 2020 yilda 5,7 mlrd dollarga ko‘paygandan keyin, 2021 yil 1-chorakda 2,2 mlrd dollarga kamaygani xususida tahlillar keltirilgan. Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi eksperti Xalilulloh Hamidov bu haqdagi fikrlarini Kun.uz nashri uchun tayyorladi.

“Hamma – tanqidchi” iborasi hech qachon bugungi kundagidan-da mos tushmagan. Internet tarmog‘i orqali har bir kishi atrofida sodir bo‘layotgan voqea-hodisalar haqida o‘z fikrlarini dunyo bilan almashishi, hukumatlar tomonidan olib borilayotgan siyosatni tanqid qilishi mumkin. Ko‘p jihatdan, agar fikrlar, tanqidlar o‘rinli va aniq hisob-kitoblarga asoslangan bo‘lsa, bu quvonarli va jamiyatimizning yanada rivojlanishiga turtki bo‘ladigan ajoyib tendensiya. Lekin, ba’zida “o‘rindiqdan” turib, to‘liq dalillarga asoslanmagan fikrlarning yangrashi keng jamoatchilikda xolis bo‘lmagan fikrlarning shakllanishiga sabab bo‘lishi mumkinligini ham unutmasligimiz lozim.

So‘nggi vaqtlarda bir qator mustaqil ekspertlar (ba’zida mutaxassisligi doirasida bo‘lmasada) O‘zbekiston hukumati tomonidan olib borilayotgan tashqi qarz, oltin-valyuta zaxiralarini ushlab turish, pul-kredit va valyuta siyosatlari hamda soliq islohotlari borasida tanqidiy fikrlarini bildirib borishmoqda. Ammo, ko‘p hollarda iqtisodiy siyosat “ko‘chasi”dagi jarayonlardan boxabar ravishda bildirilgan bunday shaxsiy fikr va qarashlar haqiqiy voqelikni aks ettiruvchi, aniq hisob-kitoblar va dalillarga asoslangan ma’lumotlar zarurligini ko‘rsatmoqda.

Xo‘sh, nima uchun oltin-valyuta zaxiralari 2020 yilda 5,7 mlrd dollarga ko‘paygandan keyin, 2021 yil 1-chorakda 2,2 mlrd dollarga kamaydi? Nima uchun koronavirus inqirozi davrida tashqaridan qarz olindi, lekin oltin-valyuta zaxiralari “yoqilmadi”? Markaziy bank almashuv kursini barqaror ushlab turibdimi? Markaziy bankning pul-kredit siyosati doirasida asosiy maqsadi nimalardan iborat? 2019 yildagi soliq islohotlari samarasiz bo‘lib chiqdimi?

Oltin-valyuta zaxiralari va tashqi qarz

2020 yil boshidan boshlab hozirga qadar mustaqil ekspertlar tomonidan qayta-qayta ko‘tarilayotgan masalalardan biri – moliyalashtirish manbasi sifatida oltin-valyuta zaxirasidan foydalanish va tashqi qarz masalasi bo‘lib qolmoqda. Ayrim iqtisodiy siyosat tanqidchilari mamlakatning byudjetni va investitsiya dasturlarini moliyalashtirish uchun ichki imkoniyatlari bo‘la turib, tashqaridan arzon bo‘lmagan qarzlarni jalb qilish iqtisodiy mantiq nuqtai nazaridan tushunarsiz deb hisoblasalar, ayrimlari 2020 yilda yalpi tashqi qarzni 9 886,4 mln dollarga (26,3 mlrd dollardan 36,2 mlrd dollarga) oshirmasdan, 5 732 mln dollarga ko‘paygan oltin-valyuta zaxiralaridan foydalanish “oqilona” yechim bo‘lar edi degan xulosalarni berishdi. Lekin, bir tomondan, tanqidchilar tashqi qarzlarning arzon emasligi bo‘yicha aniq hisob-kitoblarini taqdim etmagan bo‘lsalar, ikkinchi tomondan, ichki imkoniyatlari sifatida ko‘rsatayotgan oltin-valyuta zaxiralari o‘zgarishini tahlil qilishda xatoliklarga yo‘l qo‘yishgan.

Xo‘sh, 2020 yilda oltin-valyuta zaxiralari qaysi omillar hisobiga 5,7 mlrd dollarga ko‘paygandan keyin, 2021 yil 1-chorakda 2,2 mlrd dollarga kamaydi?

Birinchi navbatda, ta’kidlash kerakki, oltin valyuta zaxiralari o‘zgarishiga (ko‘payishi yoki kamayishiga) 4 xil omil ta’sir qiladi:

1) Markaziy bank tomonidan pul-kredit siyosati doirasida sterilizatsiya operatsiyalarini amalga oshirilishi;

2) ishlab chiqaruvchilardan oltin sotib olinishi;

3) jahon bozorida oltin narxlari o‘zgarishi;

4) O‘zbekiston Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasining Markaziy bankka ishonchli boshqaruvga berilgan aktivlari hajmining o‘zgarishi.

Oltin-valyuta zaxiralari o‘zgarishini tahlil qilganda mazkur omillarni hisobga olish lozim bo‘ladi.

2020 yilda oltin-valyuta zaxiralari hajmi 5 732 mln dollarga oshgan bo‘lsa, ushbu summaning 4 266 mln dollari (yoki 74 foizi) jahon bozorida oltin narxining ko‘tarilishi hisobiga to‘g‘ri keldi. Misol uchun, 2020 yil 1 avgust holatiga 1 troy unsiya (qariyb 31,1 gramm) oltin narxi 1951,7 dollarni tashkil qilib, 1 iyul holatiga (1770,8 dollar) nisbatan 180,9 dollarga qimmatladi. Natijada, oltin-valyuta zaxiralari tarkibida sof oltin qoldig‘ini qayta baholanishi zaxiralar hajmining 1,99 mlrd dollarga oshishiga sabab bo‘ldi.

Bu go‘yoki, sizning mashinangizning bozordagi narxi 1000 dollarga (aytaylik, 9000 dollardan 10000 dollarga) ko‘tarilganda, aynan o‘sha paytda (mashinangizni sotmagan taqdiringizda ham) sizning boyligingiz 1000 dollarga ko‘payadi. Lekin, keyingi kuni mashina narxi 500 dollarga arzonlasa, boyligingiz 500 dollarga kamayadi.

2020 yilda xorijiy valyutadagi zaxira aktivlari 1 829 mln dollarga ko‘paygan bo‘lsa, sof oltin hajmining yil boshiga nisbatan 110 ming troy unsiyaga kamayishi oltin-valyuta zaxiralarini 378,6 mln dollarga kamayishiga sabab bo‘ldi.

1-rasm. Oltin-valyuta zaxiralari o‘zgarishi

mln. doll.

Manba: O‘zbekiston Markaziy banki ma’lumotlari asosida hisob-kitoblar

2021 yil boshidan boshlab 3 oy ichida oltin-valyuta zaxiralari hajmi 2 228 mln dollarga kamaydi. Bunda, jahon bozorida oltin narxining tushishi oltin-valyuta zaxiralari hajmiga 2 259 mln dollar miqdorida kamaytiruvchi ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa, sof oltin hajmining 750 ming troy unsiyaga (yoki 23,3 tonnaga) oshishi zaxiralarni 1 326 mln dollarga ko‘payishiga sabab bo‘ldi. Ushbu davrda xorijiy valyutadagi zaxiralari 1 288 mln dollarga, SDR hajmi 6 mln dollarga kamaydi.

Ushbu raqamlar shundan dalolat bermoqdaki, 2020 yilda oltin-valyuta zaxiralari ko‘payishiga asosan jahon bozorida oltin narxining ko‘tarilishi sabab bo‘lganidek, 2021 yanvar-mart oylarida oltin narxining tushishi zaxiralarining kamayishiga olib keldi.

So‘z oltin narxining tushishi to‘g‘risida borganda, ta’kidlash kerakki, asosiy valyutalar savatchasida dollar kursining o‘zgarishi oltin narxi dinamikasiga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Boshqacha aytganda, oltin narxi dollarga nisbatan tushmayapti, balki dollar boshqa asosiy valyutalarga nisbatan mustahkamlanmoqda. 2021 yil 31 mart kuni holatiga dollar indeksi yil boshiga nisbatan 3,7 foizga o‘sdi, yevro kursi dollarga nisbatan 4,8 foizga tushdi. Natijada yil boshidan beri London qimmatbaho metallar bozorida 1 troy unsiya oltin narxi 10,4 foizga (1887,6 dollardan 1691,05 dollarga) kamaydi. Buning natijasida sof oltin qoldig‘ini qayta baholanishi mamlakatimiz oltin-valyuta zaxiralari umumiy hajmiga 2 259 mln dollar miqdorida kamaytiruvchi ta’sir ko‘rsatdi.

Yuqorida sanab o‘tilgan omillarni hisobga olib aytish mumkinki, jahon bozorida oltin narxining oshishi natijasida oltin-valyuta zaxiralari hajmi ko‘paygani singari, oltin narxining tushishi xalqaro zaxiralar hajmining kamayishiga ham sabab bo‘ladi.

Shuning uchun, jahon bozorida oltin narxining ko‘tarilganligi sababli koronavirus inqirozi davrida oltin-valyuta zaxiralarini “yoqish” oqilona yechim hisoblanmas edi.

Bundan tashqari, “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonunga muvofiq, xalqaro zaxiralar Markaziy bankning pul-kredit siyosatini amalga oshirish, shuningdek xalqaro operatsiyalar bo‘yicha hisob-kitoblarni ta’minlash uchun yetarli bo‘lgan darajada saqlab turiladi.

2-rasm. London oltin bozorida oltin narxi (London vaqti bilan soat 15:00 holatiga, AQSh doll.)

Manba: Economic Research Federal Reserve Bank of St. Louis

Oltin-valyuta zaxiralari ko‘payishiga sabab bo‘ladigan omillardan yana biri – Markaziy bank tomonidan oltin ishlab chiqaruvchilardan (Navoiy kon-metallurgiya va Olmaliq tog‘-kon metallurgiya kombinatlari) monetar oltinni sotib olinishidir. Bunda Markaziy bank ishlab chiqaruvchilardan London oltin birjasida belgilangan o‘rtacha oylik narxda (milliy valyuta ekvivalentida) oltin quymalarini sotib oladi.

Markaziy bank tomonidan jahon bozorida monetar oltinni sotish bo‘yicha qaror ko‘plab omillarga, jumladan bozor konyunkturasi, oltin narxlari prognozi va likvidlikka bo‘lgan ehtiyojga bog‘liq. Hozirgi paytda oltin narxi bo‘yicha prognozlar turli yo‘nalishlar bilan xarakterlanmoqda. Boshqacha aytganda, qimmatbaho metallar bozori tahlilchilari o‘rtasida oltin narxining keyingi yo‘nalishi (ko‘tarilishi yoki tushishi) prognozlari bo‘yicha yagona kelishuv mavjud emas.

Shubhasiz, jahon amaliyotida oltin-valyuta zaxiralari moliya bozorlaridagi zarbalarning iqtisodiyotga salbiy oqibatlarini yumshatish vositalaridan biri hisoblanadi. Hozirgi paytda, aksariyat xalqaro moliya institutlari, shu jumladan Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ) va Jahon banki yaqin kelajakda jahon bozorlarida jiddiy shoklar yuzaga kelishini kutmayaptilar. Aksincha, 2021 yilda jahon iqtisodiyoti tiklanishining tezlashishini prognoz qilmoqdalar. Xususan, XVJning so‘nggi (yanvar oyidagi) prognozlariga ko‘ra, 2021 yilda jahon iqtisodiyoti o‘sishi 5,5 foizdan 6 foizgacha ko‘tarilishi kutilmoqda.

Pul-kredit siyosati va valyuta kursi

Markaziy bank pul-kredit siyosatining asosiy maqsadi nimalardan iborat? So‘mning 1 AQSh dollariga nisbatan almashuv kursi ushlab turilibdimi?

Ba’zi iqtisodiy tanqidchilar (mutaxassisligi monetar siyosat doirasida bo‘lmasada) O‘zbekistonda pul-kredit siyosatining asosiy maqsadi – barqaror valyuta kursini ushlab turish deya iddao qilishmoqda. Markaziy bank pul-kredit va valyuta siyosatiga esa ikki turli kunlardagi milliy valyuta almashuv kursini bir-biriga taqqoslash orqali baho berishadi. Lekin, so‘mning 1 AQSh dollariga nisbatan almashuv kursi 2021 yil 11 martdagi 10503,92 so‘mdan 9 aprel kuniga kelib 10473,07 so‘mga tushib, 2,9 foizga qadrining oshishi Markaziy bank tomonidan barqaror valyuta kursini ushlab turilishi sifatida talqin qilinmasligi lozim.

Markaziy bank pul-kredit siyosati doirasida ishlab chiqaruvchilardan monetar oltin sotib olish natijasida iqtisodiyotda vujudga kelgan ortiqcha likvidlilikni “so‘rib” olish uchun ichki valyuta bozorida sterilizatsiya operatsiyalarini amalga oshiradi. Ya’ni, Markaziy bank oltin-valyuta zaxiralari “betarafligi” tamoyili asosida ichki valyuta bozoriga sotib olingan monetar oltin miqdori darajasida intervensiyalarni amalga oshiradi.

Bunda, sterilizatsiya operatsiyalarini o‘tkazishdan asosiy maqsad barqaror valyuta kursini ushlab turish emas, balki pul-kredit siyosatini amalga oshirish jarayonida inflyasiyaga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan likvidlilikni boshqarish hisoblanadi.

Milliy valyutaning xorijiy valyutalarga nisbatan kursi esa ichki valyuta bozoridagi talab va taklifning ichki fundamental omillari, shuningdek tashqi omillar ta’sirida shakllanadi. Bu, ko‘p jihatdan, eksport va import hajmi, xorijiy investitsiyalar, chet eldan O‘zbekistonga pul o‘tkazmalari hajmiga bog‘liq.

Markaziy bank pul-kredit va valyuta siyosatini olib borishda “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonunga muvofiq, narxlar barqarorligini hamda bank va to‘lov tizimlari barqaror faoliyat yuritishini ta’minlash maqsadlaridan kelib chiqadi. Hozirgi kunda Markaziy bank pul-krediti siyosatini amalga oshirishda asosiy stavka, majburiy rezervlar me’yorlari, depozit auksionlar, davlat qimmatli qog‘ozlari, valyutaviy svop auksionlar, REPO auksionlar, overnayt depozitlar, valyutaviy svop overnayt operatsiyalari hamda REPO overnayt operatsiyalari kabi asosiy operatsiyalar va vositalardan foydalanib kelmoqda. Bunda asosiy operatsion maqsad pul bozoridagi stavkani Markaziy bank asosiy stavkasiga yaqinlashtirish hamda transmission kanallar orqali narxlar barqarorligini ta’minlash hisoblanadi.

Bundan tashqari, “Imkonsiz uchlik” nazariyasiga ko‘ra, bir vaqtning o‘zida kapital erkin harakati sharoitida qat’iy belgilangan valyuta siyosati va mustaqil pul-kredit siyosati olib borish imkonsiz hisoblanadi.

Ushbu omillarni hisobga olib, Markaziy bank inflyasiyani targetlash rejimi doirasida mustaqil pul-kredit siyosatini olib bormoqda. Mazkur rejim doirasida asosiy maqsad narxlar barqarorligini ta’minlash hisoblanadi.

3-rasm. Imkonsiz uchlik nazariyasi

Soliq islohotlari

Soliq-byudjet siyosati tanqidchilari 2019 yilda amalga oshirilgan soliq islohotlari iqtisodiyotda haqiqiy tartibsizlikni keltirib chiqargani, bir yildan kam vaqt ichida biznesning barcha aylanma mablag‘lari fiskal choralar orqali olib qo‘yilganligi, ko‘plab korxonalar aynan soliq islohotlari tufayli yopilganligi yoki yashirin iqtisodiyot ko‘lami kengayganligi borasidagi fikrlarini bildirishmoqda.

Soliq-byudjet siyosatini tahlil qilayotganda iqtisodiy ekspertlar aqalli 2020 yil uchun Davlat byudjeti daromadlari va xarajatlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarga murojaat etmaganlar. 2020 yilda davlat byudjeti daromadlari (132,9 trln. so‘m) 2019 yilga nisbatan 118,5 foizga oshib, ijtimoiy xarajatlar 74,2 trln. so‘mga (umumiy davlat xarajatlarining 51,5 foizi), investitsiya xarajatlari 18,8 trln. so‘mga (13,1 foizi) yetgani soliq-byudjet sohasida amalga oshirilgan keng ko‘lamli islohotlardan dalolat beradi.

Yana bir masala – soliq islohotlaridan keyin ham kimdir byudjetga soliq to‘lamayotgan yoki byudjetdan mablag‘larni talon-taroj qilayotgan bo‘lsa, bilsinki, u o‘z “nafsi”ga qullik qilib, xalqiga, ota-onasiga, bolalariga xiyonat qilmoqda. Chunki, byudjetga to‘lanadigan soliqlardan ota-onalarimiz nafaqa oladilar, bolalar maktablarda bepul ta’lim oladilar. Lekin, qaysidir nafsiga qul kimsalarning kirdikorlari tufayli butun boshli soliq-byudjet siyosatida samarasizligiga ishora qilish aql egalari uchun uyatli holat hisoblanadi.

Xalilulloh Hamidov

Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi Bosh ilmiy xodimi

Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar