O‘zbekistonning ishbilarmonlik muhiti yillik dinamikada

O‘zbekistonning ishbilarmonlik muhiti yillik dinamikada

2020 yilning aprel oyida Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi (Markaz) Myunxendagi IFO instituti tomonidan ishlab chiqilgan Germaniyaning "Ishbilarmonlik muhiti indeksi" metodologiyasi asosida O‘zbekistondagi ishbilarmonlar kayfiyatini baholashning yangi vositasini joriy qildi.

O‘tgan yil davomida Markaz har oyda iqtisodiyotning turli tarmoqlaridagi 1000 ta korxona o‘rtasida so‘rov o‘tkazib kelmoqda (2020 yil iyul oyida qishloq xo‘jaligi, sanoat, qurilish va xizmat ko‘rsatish sohasi tarmoqlari bo‘yicha bo‘linish joriy etildi). So‘rovda biznesning hozirgi holati, tovar/xizmatlarga bo‘lgan talabning o‘zgarishi, xodimlar sonining dinamikasi, shuningdek, tadbirkorlarning o‘z biznesining umumiy holatidagi o‘zgarishlar va kelajakda narxlarning o‘zgarishlari haqida taxminlar o‘rganildi.

Metodologiya

Ishbilarmonlik muhitini baholash uchta asosiy ko‘rsatkichlarni baholashni o‘z ichiga oladi. Birinchi ko‘rsatkich-bu "yaxshi" va "yomon" javoblar o‘rtasidagi farq sifatida hisoblangan biznesning hozirgi holatini tanlangan aholi sonining ulushi sifatida hisoblanadi. Joriy holatning qiymati -100 punktdan (barcha respondentlar hozirgi holatni yomon deb baholaydilar) 100 punktgacha (barcha respondentlar joriy holatni yaxshi deb baholaydilar) o‘zgaradi. Ikkinchi ko‘rsatkich-keyingi 2-3 oy davomida biznesni rivojlantirish istiqbollarini kutish. Xuddi birinchi holatda bo‘lgani kabi, javoblar orasidagi farq "yaxshilanadi" va "yomonlashadi" namuna aholi sonining ulushi sifatida hisoblanadi. Kutish qiymati ham -100 punktdan (barcha respondentlar o‘z biznes yanada yomonlashishini kutish) 100 punktgacha (barcha respondentlar o‘z biznesini yanada takomillashtirish kutish) o‘zgaradi.

Ishbilarmonlik muhitining umumiy ko‘rsatkichi joriy holatning o‘rtacha balans qiymatlari va biznes taxminlari asosida hisoblanadi. Ishbilarmonlik muhitining qiymati - 100 punktgacha o‘zgarishi mumkin (barcha respondentlar hozirgi holatni yomon deb baholaydilar va o‘z biznesining yanada yomonlashishini kutadilar) va 100 punkt (barcha respondentlar hozirgi holatni yaxshi deb baholaydilar va o‘z biznesining yanada yaxshilanishini kutadilar). Joriy holatning balans qiymatlari va kutishlari o‘rtasidagi munosabatlar keyingi 3 oy davomida mamlakatda iqtisodiy rivojlanish istiqbollarini aniqlashga yordam beradi.

Ishbilarmonlik muhitini baholash dinamikasi

Ko‘rsatkichlarning yillik dinamikasini hisobga olib, koronavirus pandemiyasi O‘zbekistondagi ishbilarmonlik muhiti holatiga qanday ta’sir ko‘rsatganini ko‘rish mumkin (1-rasm).

1-rasm. 2020-2021 yillar uchun ishbilarmonlik muhiti ko‘rsatkichlari dinamikasi

O‘tgan yilning aprel oyida mamlakatda pandemiya cho‘qqisida uchta ko‘rsatkich ham past darajada bo‘lgan. Bundan tashqari, 2020 yil may oyida ishbilarmonlik muhitining ko‘rsatkichi va kutish ko‘rsatkichi mos ravishda 22 punkt va 30 punkt bilan minimal darajaga yetdi. Joriy holat ko‘rsatkichining minimal qiymati 2020 yil iyul oyida – 12 punkt bilan qayd etildi. Ko‘rsatkichlarning minimal qiymatlari 2020 yil aprel oyida birinchi respublika lokdaunining joriy etilishiga to‘g‘ri keldi va bu oyning oxirigacha davom etdi.

Koronavirus infeksiyasining tarqalishi oqibatlari mamlakatdagi ishbilarmonlik muhitiga, ayniqsa, kichik va o‘rta biznesga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Biznes va jamoatchilikni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha tezkor choralar ko‘rildi. Ular orasida tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash davlat jamg‘armasining kapitallashuvini 500 mlrd. so‘mga oshirish va kreditlar bo‘yicha foizlarni qoplash uchun 400 mlrd so‘m ajratish ko‘zda tutilgan. Shuningdek, bir qator soliq va yig‘imlari, jumladan yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun ijtimoiy soliq, turistik yig‘imlar, mol-mulk va yer soliqlari darhol to‘xtatildi. O‘sha paytda qabul qilingan inqirozga qarshi choralar paketlari pandemiyaning birinchi to‘lqini oqibatlarini yumshatdi, bu iyun oyidagi so‘rov natijalarida aniq aks etdi. Xususan, ishbilarmonlik muhiti indeksi 29 punktga ko‘tarilib, 51 punktni tashkil etdi, kutish va joriy holat ko‘rsatkichlari esa mos ravishda 74 punkt va 30 punktga oshdi.

Davlat ta’sir etuvchi omil

2020 yilda O‘zbekiston kichik biznes sub’yektlariga 120 trln. so‘mlik kreditlar va moliyaviy yordam ajratdi. Natijada pandemiyadan zarar ko‘rgan 104 mingdan ortiq kompaniya o‘z faoliyatini qayta tikladi va xususiy korxonalarning aylanma mablag‘lari o‘tgan yilga nisbatan 33% ga oshdi. Yuridik shaxslarga berilgan mikrokreditlar hajmi 21,7% ga oshdi va 2021 yil aprel oyi boshida 11,2 trln. so‘mga yetdi.

Yozda kasalliklarning keskin ko‘payishi 2020 yilning 10 iyulidan 1 avgustiga qadar respublika bo‘ylab muntazam karantin tadbirlarini joriy etishga olib keldi.

Mamlakatda ishbilarmonlik muhitini baholashning iyul oyi natijalarini ikkinchi lokdaun natijasi sifatida talqin qilinishi mumkin - jamlama ko‘rsatkichning 37 punktgacha pasayishi oqibati sifatida talqin qilinishi mumkin. Keyingi uch oyda mo‘tadil iqtisodiy tiklanish bosqichi belgilangan. Bu davrda ishbilarmonlik muhiti ko‘rsatkichi 49 punkt atrofida qoladi va noyabr oyida 38 punktga tushadi. 2021 yil aprelgacha jamlama ko‘rsatkich 50 punktdan yuqori bo‘lib qoladi va yanvar oyida u maksimal 69 punktga yetadi, bu asosan tadbirkorlarning biznes istiqbollari haqidagi optimistik taxminlari bilan izohlanadi.

So‘rovda tadbirkorlarning bugungi holati va istiqbollarini baholash bilan bir qatorda boshqa sohalardagi savollar ham kiritilgan. Ular orasida o‘tgan 3 oy mobaynida tovar va xizmatlarga bo‘lgan talabni baholash ham bor.

2-rasmga ko‘ra, talabning minimal "yaxshilanishi" 2020 yil may oyida (15%) qayd etildi va kelgusi oyda 35% ga ko‘tarildi. Ushbu ko‘rsatkich boshqa davrlarda 32 dan 42% gacha bo‘lgan darajada saqlanib qoldi.

2-rasm. Oxirgi 3 oy davomida tovar/xizmatlarga bo‘lgan talab smetalari dinamikasi

3-rasm. Oxirgi 3 oy davomida xodimlar soni dinamikasi

Xodimlar sonining eng kam o‘sishi 2020 yil may oyida (9%) va eng katta o‘sish 2021 yil mart oyida (28%) qayd etilgan (3 -rasm). 4 -rasmda hozirgi holat va kutish qiymatlari haqida tushuncha berilgan. Umuman olganda, 2021 yil aprelidagi mavjud vaziyat va taxminlar o‘rtasidagi bog‘liqlik shuni ko‘rsatadiki, tadbirkorlik sub’yektlarining hisob-kitoblariga ko‘ra, kelgusi 3 oy ichida iqtisodiy rivojlanishning ijobiy tendensiyasi davom etadi.

Hozirgi holat ko‘rsatkichlari va kutishlar o‘rtasidagi siklik bog‘liqlikni to‘rt chorakli diagrammada ko‘rsatish mumkin, unda iqtisodiy faoliyatning 4 bosqichi ajratilgan: sekinlashuv, turg‘unlik, tiklanish va jadal rivojlanish. Agar mavjud vaziyat va taxminlar bahosi noldan past bo‘lsa, iqtisodiy faollik "retsessiya" kvadrantida aks etadi. Iqtisodiy tiklanish soat yo‘nalishi bo‘yicha harakat bilan tavsiflanadi: "retsessiya" bosqichidan keyin iqtisodiy faollik "tiklanish" kvadrantiga, so‘ngra "jadal rivojlanish" kvadrantiga o‘tadi. Ta’kidlash joizki, ko‘rib chiqilayotgan butun davr mobaynida O‘zbekiston aholisining hozirgi holati va tadbirkorlarning kutganlari o‘rtasidagi munosabatlar jadal rivojlanish bosqichida qoldi.

Risunok 4. Vzaimootnosheniye znacheniy tekushego sostoyaniya i ojidaniya

O‘zbekistonda ishbilarmonlik muhitining yetakchi ko‘rsatkichi pandemiya davrida iqtisodiyotning rivojlanish istiqbollarini baholash va salbiy tendensiyalarga o‘z vaqtida javob berish imkonini berdi. Mamlakat uchun qiyin bo‘lgan davrga qaramay, hukumatning tezkor reaksiyasi koronavirus infeksiyasining biznes uchun tarqalishi oqibatlarini yengillashtirdi, bu esa, aslida, O‘zbekistondagi ishbilarmonlik muhiti ko‘rsatkichlaridan dalolat beradi. Kelajakda turli xil turdagi boshqa shunga o‘xshash ko‘rsatkichlarni joriy etish vaziyatni o‘z vaqtida baholash, ustuvor yo‘nalishlarni belgilash, kelajakdagi muammolarni bartaraf etish, vaqt va resurslardan maksimal darajada foydalanish imkonini beradi.

Biznes ko‘rsatkichlari

Feruzbek Davletov, Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi

«Ekonomicheskoye obozreniye» jurnali 2021 y. №6 (258)


Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar