Ўзбекистоннинг ишбилармонлик муҳити йиллик динамикада

Ўзбекистоннинг ишбилармонлик муҳити йиллик динамикада

2020 йилнинг апрель ойида Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази (Марказ) Мюнхендаги IFO институти томонидан ишлаб чиқилган Германиянинг "Ишбилармонлик муҳити индекси" методологияси асосида Ўзбекистондаги ишбилармонлар кайфиятини баҳолашнинг янги воситасини жорий қилди.

Ўтган йил давомида Марказ ҳар ойда иқтисодиётнинг турли тармоқларидаги 1000 та корхона ўртасида сўров ўтказиб келмоқда (2020 йил июль ойида қишлоқ хўжалиги, саноат, қурилиш ва хизмат кўрсатиш соҳаси тармоқлари бўйича бўлиниш жорий этилди). Сўровда бизнеснинг ҳозирги ҳолати, товар/хизматларга бўлган талабнинг ўзгариши, ходимлар сонининг динамикаси, шунингдек, тадбиркорларнинг ўз бизнесининг умумий ҳолатидаги ўзгаришлар ва келажакда нархларнинг ўзгаришлари ҳақида тахминлар ўрганилди.

Методология

Ишбилармонлик муҳитини баҳолаш учта асосий кўрсаткичларни баҳолашни ўз ичига олади. Биринчи кўрсаткич-бу "яхши" ва "ёмон" жавоблар ўртасидаги фарқ сифатида ҳисобланган бизнеснинг ҳозирги ҳолатини танланган аҳоли сонининг улуши сифатида ҳисобланади. Жорий ҳолатнинг қиймати -100 пунктдан (барча респондентлар ҳозирги ҳолатни ёмон деб баҳолайдилар) 100 пунктгача (барча респондентлар жорий ҳолатни яхши деб баҳолайдилар) ўзгаради. Иккинчи кўрсаткич-кейинги 2-3 ой давомида бизнесни ривожлантириш истиқболларини кутиш. Худди биринчи ҳолатда бўлгани каби, жавоблар орасидаги фарқ "яхшиланади" ва "ёмонлашади" намуна аҳоли сонининг улуши сифатида ҳисобланади. Кутиш қиймати ҳам -100 пунктдан (барча респондентлар ўз бизнес янада ёмонлашишини кутиш) 100 пунктгача (барча респондентлар ўз бизнесини янада такомиллаштириш кутиш) ўзгаради.

Ишбилармонлик муҳитининг умумий кўрсаткичи жорий ҳолатнинг ўртача баланс қийматлари ва бизнес тахминлари асосида ҳисобланади. Ишбилармонлик муҳитининг қиймати - 100 пунктгача ўзгариши мумкин (барча респондентлар ҳозирги ҳолатни ёмон деб баҳолайдилар ва ўз бизнесининг янада ёмонлашишини кутадилар) ва 100 пункт (барча респондентлар ҳозирги ҳолатни яхши деб баҳолайдилар ва ўз бизнесининг янада яхшиланишини кутадилар). Жорий ҳолатнинг баланс қийматлари ва кутишлари ўртасидаги муносабатлар кейинги 3 ой давомида мамлакатда иқтисодий ривожланиш истиқболларини аниқлашга ёрдам беради.

Ишбилармонлик муҳитини баҳолаш динамикаси

Кўрсаткичларнинг йиллик динамикасини ҳисобга олиб, коронавирус пандемияси Ўзбекистондаги ишбилармонлик муҳити ҳолатига қандай таъсир кўрсатганини кўриш мумкин (1-расм).

1-расм. 2020-2021 йиллар учун ишбилармонлик муҳити кўрсаткичлари динамикаси

Ўтган йилнинг апрель ойида мамлакатда пандемия чўққисида учта кўрсаткич ҳам паст даражада бўлган. Бундан ташқари, 2020 йил май ойида ишбилармонлик муҳитининг кўрсаткичи ва кутиш кўрсаткичи мос равишда 22 пункт ва 30 пункт билан минимал даражага етди. Жорий ҳолат кўрсаткичининг минимал қиймати 2020 йил июль ойида – 12 пункт билан қайд этилди. Кўрсаткичларнинг минимал қийматлари 2020 йил апрель ойида биринчи республика локдаунининг жорий этилишига тўғри келди ва бу ойнинг охиригача давом этди.

Коронавирус инфекциясининг тарқалиши оқибатлари мамлакатдаги ишбилармонлик муҳитига, айниқса, кичик ва ўрта бизнесга салбий таъсир кўрсатди. Бизнес ва жамоатчиликни қўллаб-қувватлаш бўйича тезкор чоралар кўрилди. Улар орасида тадбиркорлик фаолиятини қўллаб-қувватлаш давлат жамғармасининг капиталлашувини 500 млрд. сўмга ошириш ва кредитлар бўйича фоизларни қоплаш учун 400 млрд сўм ажратиш кўзда тутилган. Шунингдек, бир қатор солиқ ва йиғимлари, жумладан якка тартибдаги тадбиркорлар учун ижтимоий солиқ, туристик йиғимлар, мол-мулк ва ер солиқлари дарҳол тўхтатилди. Ўша пайтда қабул қилинган инқирозга қарши чоралар пакетлари пандемиянинг биринчи тўлқини оқибатларини юмшатди, бу июнь ойидаги сўров натижаларида аниқ акс этди. Хусусан, ишбилармонлик муҳити индекси 29 пунктга кўтарилиб, 51 пунктни ташкил этди, кутиш ва жорий ҳолат кўрсаткичлари эса мос равишда 74 пункт ва 30 пунктга ошди.

Давлат таъсир этувчи омил

2020 йилда Ўзбекистон кичик бизнес субъектларига 120 трлн. сўмлик кредитлар ва молиявий ёрдам ажратди. Натижада пандемиядан зарар кўрган 104 мингдан ортиқ компания ўз фаолиятини қайта тиклади ва хусусий корхоналарнинг айланма маблағлари ўтган йилга нисбатан 33% га ошди. Юридик шахсларга берилган микрокредитлар ҳажми 21,7% га ошди ва 2021 йил апрель ойи бошида 11,2 трлн. сўмга етди.

Ёзда касалликларнинг кескин кўпайиши 2020 йилнинг 10 июлидан 1 августига қадар республика бўйлаб мунтазам карантин тадбирларини жорий этишга олиб келди.

Мамлакатда ишбилармонлик муҳитини баҳолашнинг июль ойи натижаларини иккинчи локдаун натижаси сифатида талқин қилиниши мумкин - жамлама кўрсаткичнинг 37 пунктгача пасайиши оқибати сифатида талқин қилиниши мумкин. Кейинги уч ойда мўтадил иқтисодий тикланиш босқичи белгиланган. Бу даврда ишбилармонлик муҳити кўрсаткичи 49 пункт атрофида қолади ва ноябрь ойида 38 пунктга тушади. 2021 йил апрелгача жамлама кўрсаткич 50 пунктдан юқори бўлиб қолади ва январь ойида у максимал 69 пунктга етади, бу асосан тадбиркорларнинг бизнес истиқболлари ҳақидаги оптимистик тахминлари билан изоҳланади.

Сўровда тадбиркорларнинг бугунги ҳолати ва истиқболларини баҳолаш билан бир қаторда бошқа соҳалардаги саволлар ҳам киритилган. Улар орасида ўтган 3 ой мобайнида товар ва хизматларга бўлган талабни баҳолаш ҳам бор.

2-расмга кўра, талабнинг минимал "яхшиланиши" 2020 йил май ойида (15%) қайд этилди ва келгуси ойда 35% га кўтарилди. Ушбу кўрсаткич бошқа даврларда 32 дан 42% гача бўлган даражада сақланиб қолди.

2-расм. Охирги 3 ой давомида товар/хизматларга бўлган талаб сметалари динамикаси

3-расм. Охирги 3 ой давомида ходимлар сони динамикаси

Ходимлар сонининг энг кам ўсиши 2020 йил май ойида (9%) ва энг катта ўсиш 2021 йил март ойида (28%) қайд этилган (3 -расм). 4 -расмда ҳозирги ҳолат ва кутиш қийматлари ҳақида тушунча берилган. Умуман олганда, 2021 йил апрелидаги мавжуд вазият ва тахминлар ўртасидаги боғлиқлик шуни кўрсатадики, тадбиркорлик субъектларининг ҳисоб-китобларига кўра, келгуси 3 ой ичида иқтисодий ривожланишнинг ижобий тенденцияси давом этади.

Ҳозирги ҳолат кўрсаткичлари ва кутишлар ўртасидаги циклик боғлиқликни тўрт чоракли диаграммада кўрсатиш мумкин, унда иқтисодий фаолиятнинг 4 босқичи ажратилган: секинлашув, турғунлик, тикланиш ва жадал ривожланиш. Агар мавжуд вазият ва тахминлар баҳоси нолдан паст бўлса, иқтисодий фаоллик "рецессия" квадрантида акс этади. Иқтисодий тикланиш соат йўналиши бўйича ҳаракат билан тавсифланади: "рецессия" босқичидан кейин иқтисодий фаоллик "тикланиш" квадрантига, сўнгра "жадал ривожланиш" квадрантига ўтади. Таъкидлаш жоизки, кўриб чиқилаётган бутун давр мобайнида Ўзбекистон аҳолисининг ҳозирги ҳолати ва тадбиркорларнинг кутганлари ўртасидаги муносабатлар жадал ривожланиш босқичида қолди.

Рисунок 4. Взаимоотношение значений текущего состояния и ожидания

Ўзбекистонда ишбилармонлик муҳитининг етакчи кўрсаткичи пандемия даврида иқтисодиётнинг ривожланиш истиқболларини баҳолаш ва салбий тенденцияларга ўз вақтида жавоб бериш имконини берди. Мамлакат учун қийин бўлган даврга қарамай, ҳукуматнинг тезкор реакцияси коронавирус инфекциясининг бизнес учун тарқалиши оқибатларини енгиллаштирди, бу эса, аслида, Ўзбекистондаги ишбилармонлик муҳити кўрсаткичларидан далолат беради. Келажакда турли хил турдаги бошқа шунга ўхшаш кўрсаткичларни жорий этиш вазиятни ўз вақтида баҳолаш, устувор йўналишларни белгилаш, келажакдаги муаммоларни бартараф этиш, вақт ва ресурслардан максимал даражада фойдаланиш имконини беради.

Бизнес кўрсаткичлари

Ферузбек Давлетов, Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази

«Экономическое обозрение» журнали 2021 й. №6 (258)

Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар