Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi oliy ta’lim tizimi kengayishining imkoniyatlar tengligiga ta’sirini baholadi

Tadqiqotda O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimining jadal kengayishi turli ijtimoiy qatlamlar va hududlardagi yoshlar uchun ta’lim imkoniyatlarining haqiqatan ham tenglashishiga olib kelgan-kelmagani tahlil qilingan.

Tadqiqotning asosiy xulosasiga ko‘ra, oliy ta’lim muassasalari va talabalar sonining keskin oshishi ta’limdan foydalanish imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytirgan bo‘lsa-da, oilaviy kelib chiqish, daromad darajasi va yashash joyi bilan bog‘liq tafovutlarni avtomatik ravishda qisqartirmagan.

2019/20 o‘quv yilidan 2024/25 o‘quv yiligacha O‘zbekistonda oliy ta’lim muassasalari soni 119 tadan 222 taga yetdi. Shu davrda talabalar umumiy soni taxminan 441 ming nafardan 1,4 mln nafardan ziyod ko‘paydi. Mamlakat bo‘yicha 20–24 yoshdagi har ming nafar yoshga to‘g‘ri keladigan talabalar soni 73 nafardan 180 nafargacha, ya’ni ikki baravardan ko‘proq oshdi.

Shu bilan birga, tizimning kengayishi hududlar kesimida bir xil kechmadi. Toshkent shahridan tashqari hech bir hudud hozircha poytaxt 2020/21 o‘quv yilida erishgan oliy ta’lim qamrovi darajasiga yetmagan.

Markaz ekspertining ta’kidlashicha, yangi o‘quv o‘rinlarining yaratilishi o‘z-o‘zidan imkoniyatlar tengligini ta’minlamaydi. Oliy ta’limga real kirish imkoniyati nafaqat universitetlar mavjudligiga, balki maktab ta’limining sifati, abituriyentlarning xabardorligi, kirish imtihonlariga tayyorgarligi, transport imkoniyatlari, ta’lim narxi, ko‘chib o‘tish va yashash xarajatlariga ham bog‘liq.

Tadqiqot natijalari oilaviy kelib chiqish hali ham ta’lim natijalari bilan yaqin bog‘liqligini ko‘rsatadi.

Life in Transition Survey tadqiqotining uch to‘lqini ma’lumotlariga ko‘ra, 2022–2023 yillarda ota-onasi oliy ma’lumotli bo‘lgan respondentlarning 87%i ham oliy ma’lumot olgan.

Ma’lumot uchun: Life in Transition Survey (LiTS) — Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (YeBRR) hamda Jahon banki tomonidan o‘tkaziladigan xalqaro uy xo‘jaliklari va aholi so‘rovidir. Tadqiqot iqtisodiy va ijtimoiy o‘zgarishlarning aholi farovonligi, ta’lim, bandlik va imkoniyatlarga ta’sirini baholaydi. Uning asosiy bosqichlari 2006, 2010, 2016 va 2022–2023 yillarda o‘tkazilgan.

Ota-onasi to‘liq o‘rta ma’lumotli bo‘lgan respondentlar orasida esa natijalar shu ta’lim darajasini saqlab qolish hamda undan yuqori bosqichga ko‘tarilish o‘rtasida taqsimlangan.

Bolalarning ta’lim darajasi qay darajada ota-onalarining ta’lim darajasiga bog‘liqligini ifodalovchi ta’limiy vorislik ko‘rsatkichi 2010–2016 yillarda oshgan va 2022–2023 yillarda ham yuqori darajada saqlanib qolgan.

Hatto yashash hududi, jins, yosh hamda shahar yoki qishloqda istiqomat qilish omillari hisobga olinganda ham, ota-onaning ta’lim darajasi ta’lim natijalariga eng kuchli ta’sir qiluvchi omil bo‘lib qolmoqda.

Tadqiqotning barcha uch to‘lqinida shahar aholisi qishloq aholisiga nisbatan ta’lim sohasida yuqori o‘suvchi mobillikni namoyon etgan.

Markaz ekspertining fikricha, mavjud tafovutlarni bartaraf etish uchun faqat o‘quv o‘rinlari sonini ko‘paytirish yetarli emas. Universitetga kirish imkoniyati hujjat topshirishdan ancha oldin shakllanadi.

Moliyaviy jihatdan ta’minlangan oilalar farzandlari, odatda, sifatliroq maktab ta’limi, repetitorlar, qabul jarayoni va ta’lim yo‘nalishlari haqida kengroq ma’lumot, shuningdek imtihonlarga tayyorgarlik, transport, ko‘chib o‘tish, kontrakt to‘lovi va yashash xarajatlarini qoplash imkoniyatiga ega.

Oilaning moliyaviy imkoniyatlari oliy ta’lim tizimining kengayishidan kim qay darajada foydalana olishini ko‘p jihatdan belgilaydi.

Oliy ta’lim muassasalari soni eng tez o‘sgan hududlarda pul o‘tkazmalarini qabul qiluvchi uy xo‘jaliklarining 26%i ushbu mablag‘larning bir qismini ta’limga sarflaydi. Tizim sekinroq kengaygan hududlarda esa bu ko‘rsatkich 16%ni tashkil etadi.

Uy xo‘jaliklarining taxminan 63%i ta’lim uchun xarajat qilayotganini, 14%i esa repetitor xizmatlariga haq to‘layotganini ma’lum qilgan.

Oliy ta’limdan foydalanish imkoniyatiga ta’sir qiluvchi xarajatlarga faqat kontrakt to‘lovi emas, balki internet, raqamli qurilmalar, kirish imtihonlariga tayyorgarlik, imtihon markazlariga borish, hujjat topshirish, boshqa shaharga ko‘chish, uy-joy ijarasi va yotoqxonadan tashqari yashash bilan bog‘liq sarflar ham kiradi.

Tadqiqotda qayd etilishicha, yangi universitetlar va o‘quv o‘rinlari talabalarda zarur tayyorgarlik, ma’lumot va moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mavjud bo‘lgan taqdirdagina eng katta samara beradi.

Tahlil asosida Markaz eksperti islohotlarning keyingi bosqichi uchun uchta ustuvor yo‘nalishni taklif etgan.

Birinchi yo‘nalish — qo‘llab-quvvatlashni universitetga kirishdan oldin boshlash. Hujjat topshirish paytiga kelib, oilaviy kelib chiqish abituriyentlarning bilimi, xabardorligi va o‘z kuchiga ishonchiga ta’sir ko‘rsatib bo‘ladi.

Shu munosabat bilan asosiy e’tiborni 9 va 11-sinf o‘quvchilariga qaratish taklif etilmoqda. Ayniqsa, qishloq hududlari va an’anaviy ravishda oliy ta’lim muassasalariga qabul ko‘rsatkichlari past bo‘lgan maktablarda maqsadli tayyorlov dasturlari, subsidiyalangan imtihonga tayyorgarlik mashg‘ulotlari, diagnostik testlar va bilimdagi bo‘shliqlarni bartaraf etishga qaratilgan qo‘shimcha darslar tashkil etilishi mumkin.

Shuningdek, universitetlarga maktablar bilan hamkorlikda mentorlik dasturlarini yo‘lga qo‘yish, talabalar va professor-o‘qituvchilarni o‘z oilasida birinchi bo‘lib oliy ta’limga kirishi mumkin bo‘lgan abituriyentlarni qo‘llab-quvvatlashga jalb etish taklif qilinmoqda.

Ikkinchi yo‘nalish — oliy ta’lim tizimi kengayishini kim o‘qishga kirgani, o‘qishni davom ettirayotgani va diplom olgani orqali baholash. Yangi universitetlar va filiallar samaradorligi faqat yaratilgan o‘quv o‘rinlari soni bilan emas, talabalarning qabuldan diplom olishgacha bo‘lgan natijalari bilan ham baholanishi lozim.

Tez sur’atlarda rivojlanayotgan hududlardagi universitetlarga maktablar bilan bevosita ishlab, akademik salohiyati yuqori, ammo moliyaviy imkoniyatlari yoki axborotdan foydalanish imkoniyati cheklangan o‘quvchilarni aniqlash tavsiya etiladi.

Moliyaviy qiyinchilikka duch kelayotgan talabalar uchun maqsadli grantlar, yotoqxonalar, transport yordami va tayyorlov kurslarini kengaytirish taklif qilinmoqda.

Birinchi kursdan keyin talabalarni saqlab qolish ko‘rsatkichi universitetlar samaradorligining majburiy mezoniga aylanishi kerak.

Uchinchi yo‘nalish — imkoniyatlar tengligi ko‘rsatkichlarini har yili e’lon qilib borish. Hozircha O‘zbekistonda oliy ta’limning qay darajada teng imkoniyatlar yaratayotganini muntazam baholash imkonini beruvchi yagona ochiq tizim mavjud emas.

Birinchi bosqichda hududlar va jins kesimida qabul va ta’limni tugallash ko‘rsatkichlarini ma’muriy ma’lumotlar asosida har yili e’lon qilish taklif etilmoqda.

Keyinchalik unga kirish imtihonlarida ishtirok etish, birinchi kursdan keyin talabalarni saqlab qolish, shahar va qishloq o‘rtasidagi farqlar hamda uy xo‘jaliklarining ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlariga oid ko‘rsatkichlarni ham kiritish maqsadga muvofiq.

Amaliy yechim sifatida oliy ta’limda imkoniyatlar tengligi bo‘yicha yillik monitoring paneli yaratish taklif etilmoqda. Uning dastlabki bosqichida qabul, birinchi kursdan keyin talabalarni saqlab qolish, ta’limni tugallash va stipendiyalar bilan qamrov ko‘rsatkichlari hududlar, jins va yashash joyi bo‘yicha aks ettirilishi lozim.

Ekspertning baholashicha, keyingi besh yilda islohotlar samarasi oliy ta’limga o‘z oilasida birinchi bo‘lib qabul qilingan talabalar sonining ko‘payishi, shahar va qishloq o‘rtasida ta’limni tugallash bo‘yicha tafovutlarning qisqarishi, ta’lim natijalarining ota-onalar ma’lumotiga bog‘liqligi pasayishi hamda imkoniyatlar tengligi ko‘rsatkichlarining har yili ochiq e’lon qilinishi bilan baholanishi kerak.

Tadqiqot O‘zbekiston oliy ta’lim tizimini kengaytirishda katta natijalarga erishganini ko‘rsatadi. Biroq universitetlar va talabalar sonining ortishi o‘z-o‘zidan teng imkoniyatlar ta’minlanganini anglatmaydi.

Islohotlarning keyingi bosqichi yaratilgan imkoniyatlardan yoshlar yashash joyi, oila daromadi yoki ota-onasining ta’lim darajasidan qat’i nazar teng foydalanishiga qaratilgan bo‘lishi lozim.

Policy Brief
https://bunny-wp-pullzone-a3xvm8f2v0.b-cdn.net/wp-content/uploads/2026/07/nozimjon-pb-final.pdf