Neft zamonaviy jahon iqtisodiyotining asosiy energiya manbalaridan biri hisoblanadi va uning narxi o‘zgarishlari butun dunyo mamlakatlari iqtisodiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Xalqaro energetika agentligi (IEA) ma’lumotlariga ko‘ra, neft jahon energetika balansida qariyb 30–31% ulushni tashkil etadi[1]. 2022 yilda Rossiya-Ukraina urushi natijasida Brent narxi 137 USD/barrelgacha yetib, so‘nggi 8 yillik maksimumni yangiladi. 2026 yil boshida esa Yaqin Sharqdagi yangi geosiyosiy ziddiyat — Eron-AQSh urushi — jahon energiya bozorini yana larzaga soldi.
O‘zbekiston energetika sohasida mustaqil davlat bo‘lsa-da, uning iqtisodiyoti neft va neft mahsulotlari importiga yuqori darajada bog‘liq. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2020 yildan boshlab mamlakat sof energiya importchisiga aylandi[2]. Bu o‘zgarish quyidagi omillar bilan izohlanadi: aholining energiya iste’moli oshishi, sanoatlashtirish sur’atlari o‘sishi va mavjud neft-gaz konlarida qazib olish hajmining kamayishi. 2025 yilda O‘zbekiston 1 million tonnadan ziyod neft va neft mahsulotlarini import qildi[3].
Neft narxi oshishi O‘zbekiston iqtisodiyotiga quyidagi kanallar orqali ta’sir qiladi:
1. Transport xarajatlari — yoqilg‘i qimmatlashishi logistika tannarxlarini oshiradi;
2. Ishlab chiqarish tannarxlari — neft va neft mahsulotlari ko‘pgina tarmoqlar uchun asosiy xomashyo hisoblanadi;
3. Inflyasiya — energetika narxlari iste’mol narxlari indeksining (CPI) muhim tarkibiy qismidir;
4. Aholi xarid qobiliyati — inflyasiya real daromadni pasaytiradi;
5. Davlat byudjeti — yoqilg‘i subsidiyalari va import xarajatlari byudjetga qo‘shimcha yuk orttiradi.
Brent neftining jahon bozoridagi narxi va O‘zbekiston iqtisodiyotining asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari (inflyasiya, YaIM o‘sishi) o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni statistik usullar yordamida aniqlash, neft narxi shoklarining ichki iqtisodiyotga o‘tkazuvchanlik kanallarini ochib berish va energiya xavfsizligini ta’minlash yo‘nalishlarida tavsiyalar ishlab chiqish.
Asosiy xulosa (oldindan): Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Brent narxi va YaIM o‘sishi o‘rtasida kuchli salbiy bog‘liqlik (p = –0,833; R² = 0,694) mavjud. Inflyasion ta’sir nisbatan zaifroq (p = 0,454; R² = 0,206), ammo u deyarli har doim musbat yo‘nalishga ega. 2026 yilgi Eron-AQSh urushi natijasida neft narxi 55%ga oshgan bo‘lsa-da, O‘zbekistonga bevosita ta’siri nisbatan cheklangan bo‘ldi, chunki urush ta’siriga uchragan davlatlar bilan savdo aloqalari kam. Biroq, global narxlarning oshishi ichki yoqilg‘i bahosiga 15–20%lik bosim o‘tkazdi.
Neft narxi o‘zgarishlarining iqtisodiyotga ta’siri masalasi ko‘plab olimlar tomonidan o‘rganilgan. Blanchard va Gali (2007) neft narxi shoklarining iqtisodiy ta’sirini o‘rganib, zamonaviy iqtisodiyotlarda bu ta’sirning pasayishini isbotladilar[4]. Hamilton (2009) neft narxi va AQSh iqtisodiyoti o‘rtasidagi aloqani tahlil qilib, 1970–2000 yillarda neft narxi oshishi resessiyalarga olib kelganini ko‘rsatdi[5]. Kilian (2009) neft narxi o‘zgarishlarining turli omillarga bog‘liqligini aniqladi: umumiy talab, sanoat talabi va neft taklifidagi shoklar[6]. Jimenez-Rodriguyez va Sanchez (2005) neft narxi oshishining inflyasion ta’sirini OECD mamlakatlarida tahlil qildilar[7].
O‘zbekiston iqtisodiyoti bo‘yicha tadqiqotlarda Mirkasimov va boshqalar (2023) energiya samaradorligini oshirish masalalarini ko‘tarib chiqdilar[8]. Rahimov (2022) O‘zbekiston iqtisodiyoti neft va gazga bog‘liqligini tahlil qildi[9]. Tadqiqotlarning ko‘pchiligi rivojlangan mamlakatlarga qaratilgan bo‘lsa-da, rivojlanayotgan mamlakatlar, xususan, O‘zbekiston kabi energiya importiga yuqori darajada bog‘liq davlatlar bo‘yicha ilmiy ishlar yetarli emas. Ushbu maqola ana shu bo‘shliqni to‘ldirishga qaratilgan.
Jahon neft narxini shakllantiruvchi omillar quyidagi guruhlarga bo‘linishi mumkin:
1. Geosiyosiy omillar. 2026 yil fevral-mart oylaridagi Eron-AQSh urushi bunga yorqin misol. Xormuz bo‘g‘ozi orqali jahon neftining 20% dan ortig‘i o‘tkaziladi[10]. Eronning bu bo‘g‘ozni blokadalashi natijasida Brent narxi 72,48 dan 118,35 USD/barrelgacha (+55%) ko‘tarildi[11]. IEA bu voqeani "jahon energiya xavfsizligi tarixidagi eng katta ta’sir" deb baholadi[12].
2. Taklif-talab nisbatlari. OPEC+ bitimlari, AQSh qirg‘oqbo‘yida neft qazib olish hajmi, Xitoy va Hindistondagi iqtisodiy o‘sish sur’atlari narxga ta’sir qiladi.
3. Moliyaviy spekulyasiya. Neft bozorida fond bozorlari ishtirokchilarining ulushi oshib bormoqda. 2026 yil mart oyida Trampning bayonotlaridan 15 daqiqa oldin neft narxi tushishiga pul tikilganiga oid insayder savdolari aniqlangan[13].
4. Dollar kursi. Neft dunyoda dollarda baholanadi. Dollar mustahkamlanganda importchilar uchun neft arzonlashadi va aksincha.
5. Iqlim o‘zgarishi va ekologik siyosat. Yashil energetikaga o‘tish, karbon soliqlari uzoq muddatli istiqbolda neft talabini pasaytiradi.
Mamlakat inflyasiyasiga ta’sir mexanizmlarini ochib berish zarur. Quyida bosqichma-bosqich o‘tkazuvchanlik sxemasi taklif etiladi:
Kuchaytiruvchi omillar:
Yumshatuvchi omillar:
Rasm 1. Tashqi neft narxining O‘zbekiston inflyasiyasiga ta’sir konseptual sxemasi
Davr: 2024–2026. O‘lchov birligi mavjud emas (sxema).
Manba: Mualliflar tomonidan ishlab chiqilgan, Markaziy bankning moliyaviy barqarorlik sharhi asosida. Asosiy xulosa: ta’sir 5 bosqichda, 1–3 oylik kechikish bilan amalga oshadi.
2025 yil yanvardan boshlab O‘zbekistonda benzin va dizel narxlari bozor mexanizmi orqali shakllanadi. Uzbekneftegaz yoqilg‘i quyish shoxobchalarii va xususiy kompaniyalar birja savdolarida ishtirok etadi. Bu shaffoflikni oshirgan bo‘lsa-da, jahon narxlari o‘zgarishini tezroq aks ettiradi.
2025 yil dinamikasi: AI-92 benzinining o‘rtacha narxi 10 500 so‘mdan 11 600 so‘mgacha (bozor liberalizatsiyasi davrida), AI-95 narxi 13 500 so‘mdan 14 600 so‘mgacha oshdi.
2026 yil dinamikasi (Eron urushi ta’siri): Urush boshlanganiga qaramay, mart oyida ichki narxlar hali pasayishda davom etdi (AI-92 import ~11 000 so‘m). Bu davlat rezervlari va bozorga aralashuv natijasidir. Biroq aprel-iyul oylarida Brent narxi barqarorlashgan bo‘lsa-da, ichki narxlar o‘sishga qaytdi. Iyul oyida AI-92 import benzinining narxi 13 200 so‘mgacha (+15% yanvarga nisbatan), AI-95 esa 16 000–17 400 so‘mgacha yetdi[14].
Bu kechikish o‘tkazuvchanlik sxemasidagi "davlat rezervlari va subsidiyalar" yumshatuvchi omilini tasdiqlaydi.
Rasm 2. O‘zbekistonda yoqilg‘i narxlari dinamikasi (2025–2026).
Manba: Goldenpages.uz, yoqilg‘i quyish shoxobchalari ma’lumotlari asosida. Asosiy xulosa: Eron urushi davrida ichki narxlarga 3–4 oylik kechikish bilan 15–20%lik bosim o‘tdi.
Tadqiqot ikkita asosiy ma’lumotlar manbasiga asoslanadi: Jahon banki (World Development Indicators) va Yahoo Finance (BZ=F). Davr: 2011– 2024 yillar. Shuningdek, 2025–2026 yillar uchun Markaziy bank va milliy statistika ma’lumotlari qo‘shildi.
Statistik usullar. Tadqiqotda quyidagi usullar qo‘llanildi:
1. Pearson correlation — boshlang‘ich bog‘liqlikni aniqlash uchun;
2. Statsionarlik testlari — ADF (Augmented Dickey–Fuller), Phillips–Perron (PP) va KPSS testlari;
3. Kointegratsiya testi — Johansen cointegration test;
4. ARDL (Autoregressive Distributed Lag) modeli — statsionar va statsionar bo‘lmagan qatorlar uchun;
5. VECM (Vector Error Correction Model) — agar kointegratsiya bo‘lsa;
6. Diagnostik testlar — Breusch–Godfrey (avtokorrelyasiya), White (geteroskedastiklik), CUSUM (model barqarorligi), Chow (strukturaviy uzilish).
Eslatma: Korrelyasiya va oddiy regressiya sabab-oqibat munosabatini isbotlamaydi. Shuning uchun dinamik modellar (ARDL/VECM) va instrumentli o‘zgaruvchilar usuli tavsiya etiladi.
Matematik formulalar va batafsil test natijalari Ilovada keltirilgan.
7. 1. Kengaytirilgan korrelyasiya tahlili
Avvalgi tadqiqotdan farqli ravishda, faqat Brent va inflyasiya o‘rtasidagi bog‘liqlik emas, balki qo‘shimcha o‘zgaruvchilar ham kiritildi: valyuta kursi, jahon oziq-ovqat narxlari, ichki energetika tariflari.
Rasm 3. Kengaytirilgan korrelyasiya matritsasi. Davr: 2011–2024.
Manba: Jahon banki, Yahoo Finance, FAO. Asosiy xulosa: inflyasiyaga eng kuchli ta’sir oziq-ovqat narxlari (0,700) va valyuta kursi (0,600) dan keladi; Brent bevosita ta’siri (0,450) nisbatan zaif, ammo energetika tariflari orqali kuchaytiriladi (0,700).
Brent narxi, valyuta kursi va narx indekslari daraja ko‘rinishida nostatsionar bo‘lishi mumkin. ADF va PP testlari natijalariga ko‘ra, barcha qatorlar birinchi tartibdagi farqlar (first differences) bilan statsionar bo‘ldi. Johansen cointegration test Brent narxi, valyuta kursi va inflyasiya o‘rtasida uzoq muddatli munosabat (kointegratsiya) mavjudligini tasdiqladi.
Brent narxi va inflyasiya o‘rtasidagi ikki o‘zgaruvchili oddiy regressiya o‘rniga quyidagi ko‘p o‘zgaruvchili ARDL modeli qo‘llandi:
Inflyasiya = f (Brent narxi, Valyuta kursi, Oziq-ovqat narxlari, Energetika tariflari, kechikishlar)
R² = 0,78; F-statistic = 24,3 (p = 0,000); DW = 2,01.
Iqtisodiy talqin: Brent narxi har 10 USD ga oshganda, boshqa omillar boshqa omillar nazorat qilinganda inflyasiya o‘rtacha 0,28 foiz punktiga oshadi. Bu avvalgi oddiy regressiyadagi 0,33 dan biroz past, chunki valyuta kursi va energetika tariflari kabi muhim o‘tkazuvchi omillar endi modelda inobatga olinmoqda.
Diagnostik testlar
Eron–AQSh urushi va uning O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’siri
8. 1. Urush rivojlanishining qisqa xronologiyasi
2026 yil 28 fevralda AQSh va Isroil Eronga havo hujumlarini boshladi. Eron javoban Xormuz bo‘g‘ozini blokadalash bilan tahdid qildi. 2026 yil 6-martda Eron Xormuz bo‘g‘ozini yopdi — bu orqali jahon neftining 20% dan ortig‘i o‘tkaziladi[10]. Natijada:
Oxford Economics tadqiqotiga ko‘ra, Xormuz bo‘g‘ozining yopilishi eng qattiq ssenariyda Brent narxi 130 USD/barrelgacha ko‘tarilishi mumkin edi[15].
Rasm 4. Brent nefti narxi dinamikasi (2021–2026) va Eron-AQSh urushi ta’siri
Davr: 2021 yanvar – 2026 iyul. O‘lchov birligi: USD/barrel.
Manba: Yahoo Finance, Reuters. Asosiy xulosa: urush davrida neft narxi 55%ga oshdi, ammo iyulga kelib urushdan oldingi darajaga qaytdi.
Xalqaro energetika agentligi (IEA) bu voqeani "jahon energiya xavfsizligi tarixidagi eng katta ta’sir" deb baholadi[12]. Xormuz bo‘g‘ozi yopilganda:
O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’siri
Bevosita ta’sir (cheklangan): O‘zbekiston Markaziy banki ma’lumotlariga ko‘ra, urush ta’siriga uchragan davlatlar bilan savdo va pul o‘tkazmalari aloqalari nisbatan kam [16]. Shuning uchun bevosita ta’sir cheklangan.
Bilvosita ta’sir (sezilarli):
1. Ichki yoqilg‘i narxlari: AI-95 benzin narxi yanvar 2026 yildagi 13 500 so‘mdan iyul 2026 yilda 16 000–17 400 so‘mgacha (+18–29%) ko‘tarildi. AI-92 import benzin 11 500 so‘mdan 13 200 so‘mgacha (+15%) oshdi [14].
2. Inflyasiya bosimi: Markaziy bank 2026 yil uchun inflyasiya prognozini 5% maqsadli ko‘rsatkichidan yuqori darajada saqlanib qolishi kutilmoqda, deb e’lon qildi. Bu qisman Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq global neft narxlarining yuqoriligi bilan izohlanadi [16].
3. Transport xarajatlari: 2026 yil iyulida O‘zbekiston avtobus va taksi xizmatlarida vaqtinchalik subsidiyalar joriy etildi.
4. Valyuta kursi: 2025 yilda so‘m dollarga nisbatan 7%ga mustahkamlangan bo‘lsa-da [17], urush davrida valyuta bozorida noaniqlik ortdi. Biroq, oltin zaxiralari (50 mlrd USD dan yuqori) va yuqori xalqaro rezervlar (13 oylik import miqdoriga teng) kursni barqaror saqlashga yordam berdi [16].
5. YaIM o‘sishi: Markaziy bank 2026 yil uchun real YaIM o‘sishini 6,8% darajasida barqaror saqlanishini kutmoqda. Biroq, agar urush uzoq davom etganida va neft narxi 100 USD dan yuqori saqlanganida, o‘sish sur’atlari 5,5–6,0%gacha sekinlashishi mumkin [16].
Rasm 5. Neft narxi ssenariylari va O‘zbekiston iqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi
Davr: 2024–2026. O‘lchov birligi: USD/barrel (chap), foiz (o‘ng).
Manba: Mualliflar hisob-kitoblari asosida. Asosiy xulosa: 150 USD ssenariysida inflyasiya 12,7%gacha, YaIM o‘sishi 2,2%gacha pasayishi mumkin; Eron urushi davridagi narx (118 USD) o‘rtacha ssenariyga yaqin ta’sir ko‘rsatdi.
Tuzilgan ARDL modeli asosida turli neft narxi ssenariylari uchun iqtisodiy ko‘rsatkichlarni prognozlash amalga oshirildi:
Jadval 4. Ssenariylarning qisqa taqqoslashi
Ssenariy A (100 USD): Transport xarajatlari 10–15% oshishi, ishlab chiqarish tannarxlari 5–8% ko‘tarilishi mumkin.
Ssenariy B (130 USD): Inflyasiya keskin kuchayishi, yoqilg‘i narxi oshishi, aholining xarid qobiliyati pasayishi.
Ssenariy C (150 USD): YaIM o‘sishi 2,2%gacha sekinlashishi, davlat byudjetida subsidiyalar xarajatlari keskin oshishi, milliy valyuta kursiga bosim.
1. O‘zbekiston iqtisodiyoti neft narxi o‘zgarishlariga sezilarli darajada javob beradi. ARDL modeli natijalariga ko‘ra, Brent narxi har 10 USD ga oshganda, boshqa omillar nazorat ostida inflyasiya 0,28 foiz punktiga, YaIM o‘sishi esa 0,67 foiz punktiga pasayadi.
2. Brent narxi va YaIM o‘sishi o‘rtasida kuchli salbiy bog‘liqlik mavjud (p = –0,833; R² = 0,694). Bu shuni anglatadiki, neft narxi oshishi O‘zbekiston iqtisodiy o‘sishiga sezilarli to‘sqinlik qiladi.
3. Inflyasion ta’sir nisbatan zaifroq (p = 0,450; R² = 0,78 kengaytirilgan modelda), ammo u deyarli har doim musbat yo‘nalishga ega. Bu O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda neft narxi o‘tkazuvchanlik kanallarining mavjudligini tasdiqlaydi.
4. O‘zbekiston energetika balansi o‘zgarish bosqichida. 2020 yildan boshlab mamlakat sof energiya importchisiga aylandi, bu esa neft narxi oshishining salbiy ta’sirini yanada kuchaytiradi.
5. Eron–AQSh urushi (2026) jahon neft bozorida qisqa muddatli, ammo kuchli shok yaratdi. O‘zbekistonga bevosita ta’siri cheklangan bo‘lsa-da, ichki yoqilg‘i narxlari 15–20%ga oshdi va inflyasiya bosimi yuzaga keldi.
6. Korrelyasiya sabab-oqibat munosabatini isbotlamaydi. ARDL va VECM modellari, shuningdek, instrumentli o‘zgaruvchilar usuli orqali sabab-oqibat aloqasini aniqlash zarur.
Tavsiyalar
Qisqa muddatli (1 yil):
O‘rta muddatli (3–5 yil):
Uzoq muddatli (5–10 yil):
Rezerv fond va subsidiya mexanizmlarini takomillashtirish:
-neft narxi keskin oshganda ichki bozor narxi barqarorligini ta’minlash uchun byudjet zaxiralarini shakllantirish.
Shaxboz Samadov, Coburg Instituti (Germaniya)
Izoh qoldirish