Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi sharhi: 5 yil ichida O‘zbekistonda avtomobilsozlik sanoatining rivojlanishi

Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi sharhi: 5 yil ichida O‘zbekistonda avtomobilsozlik sanoatining rivojlanishi

2016-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasida avtomobilsozlik sanoati sohasida salmoqli natijalarga erishildi. Jumladan, avtomobillar ishlab chiqarish hajmi 3 barobarga o‘sib, 280 mingtaga yetkazildi; avtomobillar xarid qilinishida uzundan uzun navbatda turishlar yo‘qotildi; sohaga “halollik vaksinasi” tatbiq etilib, chuqur ildiz otgan korrupsiya amallariga barham berildi; raqobatni kuchaytirish maqsadida mamlakatimizga eng yirik jahon brendlaridan Germaniyaning Folksvagen avtomobillari Jizzax viloyatida ishlab chiqarila boshlandi.

Ishlab chiqarish

Pandemiyaning O‘zbekiston avtomobilsozlik sanoatiga ta’siri nisbatan yumshoq o‘tdi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. 2020 yilda avtosanoat sohasida faoliyat yuritadigan korxonalar tomonidan jami 33 718,9 mlrd so‘mlik avtotransport vositalari, treyler va yarim pritseplar ishlab chiqarildi. 2016 yilda ushbu qiymat 4 112,3 mlrd so‘mni tashkil etgan bo‘lib, o‘sish sur’ati 8 barobarni tashkil etdi.

Shu bilan birga, 2016 yil avtosanoat umumiy sanoat hajmining 3,7 foizini qamrab olgan bo‘lsa, 2020 yilda bu ko‘rsatkich 9,2 foizga teng bo‘ldi, bu esa o‘z navbatida avtosanoatning umumiy sanoatdagi ulushi 2016 – 2020 yillar oralig‘ida 5,5 foiz punktga o‘sganini ko‘rsatadi.

Xususan, 2020 yil mobaynida 280 080 dona yengil avtomobillar (o‘sish sur’ati +217,7%), 642 dona avtobuslar (o‘sish sur’ati -29,3%), 4 163 dona yuk mashinalari (o‘sish sur’ati +30,1%), 673 dona traktorlar (o‘sish sur’ati -6,5%), va 41 dona maxsus transport vositalari ishlab chiqarildi.

Bugungi kunda O‘zbekiston Markaziy Osiyoda yo‘lovchi va tijorat transport vositalarining to‘liq assortimentini ishlab chiqaruvchi yagona mamlakat hisoblanadi. Hozirgi kunda yurtimizda 85 dan ortiq korxonalar avtosanoat sohasida faoliyat yuritmoqda va ushbu soha bo‘yicha 200 dan ortiq xorijiy korxona va tashkilotlar bilan hamkorlik mavjud. Bugungi kunda, sanoat 28 ming kishini ish bilan ta’minlashga erishgan.

Tashqi savdo

Valyuta bozorini liberallashtirilgani, davlat tomonidan avtosanoat sohasini qo‘llab-quvvatlash maqsadida qator shart-sharoitlar yaratilib berilganligi, xorijiy davlatlar bilan yaqin hamkorlikni yo‘lga qo‘yish uchun qilinayotgan sa’y harakatlar natijasida, avtosanoat sohasidagi tashqi savdo dinamikasi 2016–2020 yillar oralig‘ida jadal rivojlandi.

2016-2020 yillarda “O‘zavtosanoat” AJ korxonalarining eksporti 639,5 mln dollarni tashkil qildi. Statistik tahlillarga ko‘ra, 2016 yilda 55,1 mln dollarlik mahsulot eksport qilingan bo‘lsa, o‘tgan yili bu qiymatni 208,9 mln dollargacha ko‘tarishga erishildi va bunda o‘sish 4,1 barobarni tashkil qildi.

Xususan, o‘tgan yil mobaynida 170,7 mln dollarlik yengil avtomobillar (18 552 dona), 14,4 mln dollarlik avtobuslar (217 dona) va 11,9 dollarlik yuk mashinalari (780) eksporti amalga oshirildi. 2020 yilda Qozog‘istonga 168,6 mln dollarlik, Ozarbayjonga 7,2 mln dollarlik, Afg‘onistonga 5,7 mln dollarlik, Qirg‘izistonga 4,9 mln dollarlik va Rossiya Federatsiyasiga 3,6 mln dollarlik avtotransport vositalari eksport qilingan.

Yurtimizning avtosanoat sohasida amalga oshirgan tashqi import qiymatlariga e’tibor beradigan bo‘lsak, 2020 yil mobaynida jami 1 838,3 mln dollarlik avtotransport vositalari import qilindi, bu esa o‘z navbatida 2016 yilga nisbatan import hajmi 2,1 barobarga oshganini ko‘rsatib bersa, 2019 yilga nisbatan 13 foizga kamayishga erishilganini tasdiqlaydi.

Jumladan, 2020 yil hisobiga ko‘ra 475,1 mln dollarlik yengil avtomobillar (25 766 dona), 190,4 mln dollarlik yuk mashinalari (4 576 dona) va 16,7 mln dollarlik avtobuslar (445 dona) import qilingan.

Ushbu davrda, asosan Janubiy Koreyadan 861,6 mln dollarlik, Xitoydan 320,6 mln dollarlik, Yaponiyadan 100,8 mln dollarlik, Rossiya Federatsiyasidan 93,9 mln dollarlik, Belarusdan 52,5 mln dollarlik avtotransport vositalari turkumiga kiradigan mahsulotlar importi amalga oshirildi.

Investitsiyalar

Avtomobilsozlik sanoatida raqobatbardosh sharoitlarni yaratish va qulay investitsiya muhitini shakllantirish sohasida olib borilgan chora-tadbirlar samarasi o‘laroq, o‘tgan besh yil ichida avtosanoat sohasida bir qator yuqori qiymatga ega bo‘lgan investitsiya loyihalari amalga oshirildi.

2016 yilda “O‘zavtosanoat” AJ tomonidan 120,6 mln. AQSh dollari qiymatidagi investitsiya loyihalari amalga oshirildi. Jumladan, “UzAutoMotors” AJ zavodida eskirgan uskuna va texnologik jihozlarni modernizatsiya qilish hamda almashtirishga qaratilgan investitsiya loyihasi muvaffaqiyatli bajarildi. Bundan tashqari, “UzAutoMotors” AJ avtomobillari uchun alyuminiy mahsulotlarni ishlab chiqarishni tashkil etish loyihasi samarali bo‘ldi.

2017 yilda “O‘zavtosanoat” AJ tomonidan 65,1 mln. AQSh dollari qiymatidagi investitsiya loyihalari bajarilgan. Xususan, “UzAutoMotors” AJ tomonidan uzaygan kuzovli “Labo” markali avtomobillarni o‘zlashtirish loyihasi hamda “Angren” EIZ hududida konveyer lentalari, qishloq xo‘jaligi va avtomobil shinalari ishlab chiqarishni tashkil etish bo‘yicha investitsiya loyihalari muvaffaqiyatli amalga oshirildi.

2018 yilda “O‘zavtosanoat” AJ tomonidan 21,8 mln. AQSh dollari qiymatidagi investitsiya loyihalari amalga oshirildi. Jumladan, Xorazm va Andijon viloyatlarida Damas avtomobillarining isitkich va ventilyasiya tizimini ishlab chiqarish hamda yengil avtomobillar uchun plastmassali butlovchi qismlarni ishlab chiqarish bo‘yicha investitsiya loyihalari bajarildi. Shuningdek, “O‘zavtosanoat” AJ korxonalarini modernizatsiya qilish bo‘yicha loyihalar muvaffaqiyatli o‘tkazildi.

2019 yilda “O‘zavtosanoat” AJ tomonidan 70,2 mln. AQSh dollari qiymatidagi investitsiya loyihalari amalga oshirildi. Xususan, Namangan viloyatining Norin tumanida ikki va uch g‘ildirakli mototsikllarni ishlab chiqarishni tashkil etish bo‘yicha investitsiya loyihasi muvaffaqiyatli amalga oshirildi. Qolaversa, xaridorlar uchun taklif etilayotgan yuk avtomobillari turlarini kengaytirish maqsadida, “JV MAN Auto - Uzbekistan” MChJ bazasida Xitoyning Sinotruk kompaniyasi bilan hamkorlikda, qariyb 12 mln. AQSh dollari miqdorida xorijiy investitsiyalarni jalb qilgan holda respublikamizda yangi turdagi yuk avtomobillarini ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi. Bundan tashqari, “SamAvto” MChJ bazasida ishlab chiqarishni kengaytirish maqsadida Yaponiyaning Isuzu Motors va Itochu Corporation kompaniyalarining 15,26 mln. AQSh dollari miqdoridagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalari samarali jalb qilindi.

2020 yilda “O‘zavtosanoat” AJ tomonidan 114,6 mln. AQSh dollari qiymatidagi investitsiya loyihalari amalga oshirildi. Jumladan, “Uzlogistic” MChJ logistika kompaniyasi faoliyati samarali yo‘lga qo‘yildi, shuningdek, “SamAvto” MChJ qo‘shma korxonasining ishlab chiqarish faoliyati kengaytirildi.

Sohadagi islohotlar

So‘ngi 5 yilda avtomobilsozlik sohasida muhim islohotlar amalga oshirilgan. Xususan, quyidagi yutuqlarga erishildi:

- avtomobillar ishlab chiqarish hajmi 3 barobarga o‘sib, 280 mingtaga yetkazildi;

- avtomobillar xarid qilinishida uzundan uzun navbatda turishlar yo‘qotildi;

- sohaga “halollik vaksinasi” tatbiq etilib, chuqur ildiz otgan korrupsiya amallariga barham berildi;

- sohada raqobatni kuchaytirish maqsadida mamlakatimizga eng yirik jahon brendlaridan Germaniyaning Folksvagen avtomobillari Jizzax viloyatida ishlab chiqarila boshlandi;

Bu natijalarga O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti hamda hukumat tomonidan olib borilayotgan iqtisodiy siyosat hamda avtomobilsozlik sohasida amalga oshirilayotgan choralar orqali erishilmoqda.

Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yildagi PQ-3028 sonli “2017 — 2021 yillarda avtomobil sanoatini jadal rivojlantirish va boshqaruvini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari” hamda 2018 yilda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining PQ-537 sonli “Avtomobilsozlik sanoatida boshqaruvni yanada takomillashtirish va rivojlantirishni jadallashtirish” to‘g‘risidagi qarorlariga muvofiq quyidagi natijalarga erishildi:

- yengil avtomobil ishlab chiqarish hajmi 220 ming donaga yetkazildi;

- qariyb 250 dan ortiq avtoqismlar mahalliylashtirildi;

- jahon tajribasidan kelib chiqqan holda, sanoat usulida yig‘ish va utilizatsiya yig‘imini joriy etishni nazarda tutuvchi qaror loyihalarini ishlab chiqish boshlandi.

2019 yilda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-4397 sonli “O‘zbekiston Respublikasi avtomobil sanoatini jadal rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar” to‘g‘risidagi qarorda ko‘zda tutilgan chora-tadbirlar evaziga quyidagi yutuqlarga erishilgan:

- ishlab chiqarish quvvati bosqichma-bosqich o‘sib bormoqda;

- yagona GEM platformasida yangi avtomobil modellarini (Chevrolet Onix va Chevrolet Tracker) ishlab chiqarish loyihasi amalga oshirilmoqda;

- SamAuto QQ MChJ ishlab chiqarish quvvatlarini oshirish maqsadida Yaponiyaning ISUZU hamda ITOCHU kompaniyalaridan to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar o‘zlashtirildi;

- Xorijiy IT kompaniyalarini jalb qilgan holda 2 ta tarmoq korxonasida “Resurslarini boshqarish tizimi” (SAP S/4 HANA) joriy qilindi;

- UzAuto Motors AJ O‘zbekistonning eng yirik 10 ta soliq to‘lovchilar qatoriga kirdi;

- Boston Consulting Group xalqaro kompaniyasini jalb qilgan holda 2030 yilgacha bo‘lgan davr uchun avtomobil sanoati strategiyasi ishlab chiqildi.

Mashinasozlik sanoatining mamlakat iqtisodiyotida tutgan o‘rni muhimligini inobatga olgan holda, davlat tomonidan ushbu sohani yanada rivojlantirish maqsadida ko‘plab chora-tadbirlar ko‘rildi. Jumladan, 2016-2020 yillar oralig‘ida ushbu soha bo‘yicha quyidagilarga alohida e’tibor qaratildi:

- ishlab chiqarishni tarkibiy o‘zgartirish, modernizatsiya va diversifikatsiya qilishni ta’minlash chora-tadbirlari dasturiga muvofiq, texnologik liderlar bilan birgalikda yuk avtomobillari importining o‘rnini bosuvchi turlarini, avtomobil mahsulotlariga uzellar va butlovchi buyumlar ishlab chiqarish bo‘yicha yangi ishlab chiqarishlarni tashkil etish va ishlab turganlarini kengaytirishga yo‘naltirilgan avtomobil sanoatini yanada rivojlantirish strategiyasini ishlab chiqish va amalga oshirish;

- ishlab chiqarish potensialidan yanada to‘liq foydalanish, yangi ishlab chiqarishlar va ish o‘rinlari tashkil etish maqsadida avtomobilsozlik, boshqa turdosh tarmoqlar korxonalari, shuningdek, kichik tadbirkorlik sub’yektlarining tarmoqlararo sanoat kooperatsiyasini yanada kengaytirishga, hamda ko‘rsatib o‘tilgan tarmoqlarda ishlab chiqarish jarayonlarini diversifikatsiyalash;

- ishlab chiqarilayotgan avtotransport vositalarini mahalliylashtirish darajasini yanada oshirishni va ularning yangi turlarni o‘zlashtirishni ta’minlovchi avtomobilsozlik korxonalarida foydalaniladigan butlovchi buyumlar va detallar ishlab chiqarishni mahalliylashtirish loyihalarini ishlab chiqish hamda amalga oshirish;

- avtomobil sanoati korxonalari ustav kapitallaridagi davlat ulushi va aktivlarini yetakchi xorijiy kompaniyalarga sotish yo‘li bilan salohiyatli investorlarni xususiylashtirish jarayoniga jalb etish bo‘yicha takliflarni ko‘rib chiqish va baholash, shu asosda ishlab chiqarishni modernizatsiyalash va texnologik yangilashni, ichki va tashqi bozorlarda raqobatbardoshli mahsulotlarni ishlab chiqarishning tashkil etilishini, korporativ boshqaruvning zamonaviy usullari joriy etilishini, ichki va tashqi bozorlarda raqobatbardoshli mahsulotlar ishlab chiqarish tashkil etilishini ta’minlash;

- mamlakat iqtisodiyotini yanada isloh qilish, tarkibiy o‘zgartirish va diversifikatsiyalashning tasdiqlangan dasturlariga muvofiq avtomobil sanoati korxonalarida islohotlarning amalga oshirilishini tizimli va kompleks o‘rganishni tashkil etish;

- yoqilg‘i-energetika resurslarini tejash bo‘yicha tashkiliy-texnik tadbirlarni hamda ishlab chiqarilayotgan mahsulotning energiya sig‘imini kamaytirish va energiyani tejaydigan texnologiyalarni joriy etish dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish ishlarini muvofiqlashtirish;

- marketing tadqiqotlari o‘tkazish, ichki va tashqi bozorlarda raqobatbardoshli bo‘lgan mahsulotlar (ishlar, xizmatlar)ning yangi turlarini ishlab chiqarishni o‘zlashtirish, ularni jahon bozorlariga kiritish ishlarini muvofiqlashtirish.

Shu bilan bir qatorda, avtomobil sanoatini jadal rivojlantirish va uning investitsiyaviy jozibadorligini oshirishni ta’minlash, ilg‘or xalqaro tajriba asosida zamonaviy bozor mexanizmlari va boshqaruv usullarini joriy qilish, shuningdek, ichki va tashqi bozorlarda raqobatbardosh ishlab chiqarishni yaratish maqsadida 2019-2023 yillarda mamlakatda avtomobil sanoatini rivojlantirishda quyidagi ko‘rsatkichlarga erishish belgilab qo‘yildi:

- yengil avtomobillar ishlab chiqarish hajmini 350 ming donagacha oshirish;

- yengil avtomobillarni mahalliylashtirish darajasini o‘rta hisobda 60 foizgacha yetkazish;

- yuk avtomobillari va avtobuslar ishlab chiqarish hajmini 10 ming donagacha oshirish;

- aholining keng qatlamlari uchun hamyonbop bo‘lgan yengil avtomobilning yangi zamonaviy modeli ishlab chiqarilishini nazarda tutgan holda avtomobillarning modellar qatorini yangilash.

Avtosanoat sohasida raqobatbardoshlikni ko‘tarish maqsadida xorijiy davlatlardan bir qator investitsiyalarni jalb qilish va ular bilan xalqaro shartnomalarni yo‘lga qo‘yish maqsadida olib borilgan sa’y–harakatlar natijasida bugungi kunda Rossiya, Fransiya, Yaponiya davlatlarining LADA, Volkswagen va UzPCA kabi avtotransport vositalarini ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilmoqda.

Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi

ilmiy xodimi Musharraf Mir Ahmadova


Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar