Ўзбекистон корхоналари инновацион фаолиятга қанчалик эътибор беради?

Ўзбекистон корхоналари инновацион фаолиятга қанчалик эътибор беради?

Инновациялар ҳаёт сифатини ва хавфсизлик даражасини яхшилаш, салбий экологик оқибатларни камайтириш орқали жамият фаровонлигининг ўсишига хизмат қилади. Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази таҳлилида Ўзбекистон корхоналарида инновацияларни жорий этиш ҳолати таҳлил этилади.

Ўзбек корхоналарининг инновацион фаолиятини ўлчаш

Ўзбек корхоналарининг инновацион фаолиятини ўлчаш йўлларидан бири улар ўртасида сўров ўтказишдир. Шу мақсадларда, Жаҳон банки томонидан 2019 йил Ўзбекистоннинг барча ҳудудларидаги кичик, ўрта ва йирик корхоналар ўртасидаўтказилга сўрови натижаларидан фойдаланилди. Бу сўров қайта ишлаш саноати, чакана ва улгуржи савдо, автомобилларни таъмирлаш, меҳмонхоналар ва ресторанлар, транспорт, омборхона, алоқа, қурилиш каби саноат ва хизмат кўрсатиш тармоқларида фаолият юритувчи корхоналарни ўз ичига олади. Таҳлиллар қуйидагиларни кўрсатади.

Ўзбекистон корхоналарининг фақатгина 23,2 фоизи сўнгги уч йил ичида маҳсулотга доир инновацияларни ва 14,4 фоизи жараёнга доир инновацияларни қўллаганликларини билдирган. Бироқ, бу фирмаларнинг фақат 5 фоизи инновация киритиш мақсадлари учун 100 доллардан кўпроқ маблағ сарфлаган. Сўнгги уч йил ичида сўровда қатнашган корхоналарнинг 10 фоизи ташқи илғор билимларни ўзлаштирган, 13 фоизи ички имкониятларни қўллаган ва 7 фоизи инновацияларни амалга ошириш учун шартнома асосида аутсорсингдан фойдаланган.

Маҳсулотга доир инновациялар бу - бозорга янги маҳсулот ёки хизматни киритиш ёки мавжуд товар ва хизматлар сифатини сезиларли даражада яхшилаш.

Жараёнга доир инновациялар – янги ёки сезиларли даражада такомиллаштирилган ишлаб чиқариш усули, етказиб бериш усули жорий этиш. Бундан ташқари, ишлатиладиган мослама ва дастурий таъминотларда сезиларли ўзгаришларни ҳам ўз ичига олади.

Ўзбекистон корхоналарининг инновацион фаоллиги нисбатан пастлиги бошқа ривожланаётган мамлакатлар билан таққослаганда ҳам кўринади. Масалан, даромади ўртача кўрсаткичдан паст бўлган ривожланаётган мамлакатларда фирмаларнинг 36 фоизи маҳсулотга доир, 35 фоизи жараёнга доир инновацияларни жорий қилган. Шарқий Европа ва Марказий Осиё мамлакатларида бу кўрсаткичлар мос равишда 29 фоиз ва 20 фоизни ташкил этган.

Ривожланаётган мамлакатлар инновацион фаоллиги кўрсаткичлари (%)

Мазкур ҳолат Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган махсулотларининг жаҳон бозорида рақобатбардошлигини ҳам камайтиради. Масалан, охирги йилларда жаҳон даражасида “Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган” брендига эътибор нисбатан кучайганлигига қарамай, бошқа мамлакатлар билан солиштирганда (масалан, “Малайзияда ишлаб чиқарилган” бренди билан) ҳолат ижобий эмас.

Охирги 5 йилда Google платформасида дунё бўйлаб “Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган” иборасининг қидирувлари сони

Инновацияларни жорий этганлигини маълум қилган фирмаларда нисбатан меҳнат унумдорлиги юқори бўлган. Масалан, маҳсулотга доир инновацияларни жорий этган фирмаларда ҳар бир ходимга 67 млн. сўм ишлаб чиқариш тўғри келса, бундай инновацияларни жорий қилмаган фирмаларда бу кўрсаткич 55 млн. сўмни ташкил этади. Бундай фарқ инновацион фаолиятни ўлчовчи бошқа кўрсаткичларни солиштирганда ҳам кузатилади.

Ҳар бир ходимга тўғри келадиган ишлаб чиқариш ҳажми (млн. сўм)

Муайян ҳудудий, тармоқ ва корхона кўлами каби омиллар таъсирини айириб ташлаганда ҳам меҳнат унумдорлиги кўрсаткичидаги фарқ 23-44 фоиз атрофида сақланиб қолади.

Давлат корхоналари энг фаол. Давлат фирмаларининг 36 фоизи маҳсулотга доир инновацияларни (нодавлат фирмаларнинг 29 фоизи), 22 фоизи жараёнга доир инновацияларнинг (нодавлат фирмаларнинг 17 фоизи), 15 фоиз илмий-тадқиқот ишлари (нодавлат фирмаларнинг 7 фоизи) жорий этган. Уларнинг 16 фоизи ички инновацион салоҳиятидан фойдаланган (нодавлат фирмаларнинг 13 фоизи) ва 15 фоизи инновацияларни жорий этишга ташқи иштирокчиларни жалб қилган (нодавлат—7 фоизи). Хорижий корхоналар ҳам нисбатан юқори инновацион фаоллик кўрсатган. Хусусий фирмалар инновация жараёнларида кам иштирок этиши аниқланган.

Мулкчилик турлари бўйича инновацион фаолият билан шуғулланувчи фирмалар учун (фоизда)

("йўқ" - амалга оширилмаган,"ҳа" - амалга оширилган)

Корхона кўлами ошгани сари инновацион фаолияти ошиб боради. Барча йирик корхоналарнинг 32 фоизи маҳсулотга доир инновацияларни жорий этганлигини маълум қилган, ўрта бизнесда бу кўрсаткич 30 фоизни ва кичик фирмалар орасида 28 фоизни ташкил қилган. Бундай қонуният инновацион фаолиятнинг бошқа барча кўрсаткичлари бўйича ҳам кузатилади. Буни шу билан изоҳлаш мумкинки, инновацияларни жорий этиш асосан йирик молиявий ресурсларга эга бўлган корхоналарга осонроқ.

Инновацион фаолиятга жалб қилинган фирмаларнинг кўлами бўйича тавсифланиши (фоизда)

Фирманинг ёши ҳам инновацион фаолиятга салоҳиятга ижобий таъсир кўрсатади. Охирги 5 йил ичида ташкил этилган фирмалар 5 йил аввал ташкил этилган фирмаларга нисбатан камроқ фаоллиги кузатилган.

Инновацион фаолиятга жалб қилинган фирмаларнинг ёши бўйича тавсифланиши (фоизда)

Инновацион фаолият, ўз навбатида, бандлик ўсишига ижобий таъсир кўрсатади. Маҳсулот инновацияларини амалга оширган барча фирмаларнинг 83 фоизида ходимлар сонининг ўсиши кузатилган, буни амалга оширмаган корхоналарнинг эса 75 фоизида ходимлар сонининг ўсган. Шундай ҳолат бошқа кўрсаткичлар ҳолатида ҳам учрайди.

Ишчи ходимлар сони ўсиши кузатилган фирмалар улуши (фоизда)

Хулоса ўрнида

Ўзбекистонда корхоналар инновацион фаолиятига нисбатан кам урғу бераётганини ҳисобга олиб давлат хусусий секторни инновацияларни амалга ошириш учун рағбатлантиришни бошлаши керак. Бу корхоналарнинг экспорт фаолиятини ёки ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишни рағбатлантириш (энергия тежаш, меҳнат унумдорлиги, сувни тежаш, капитал самарадорлиги ва бошқалар) чора-тадбирларини ўз ичига олиши мумкин.

Бундан ташқари, фирмаларнинг ҳажми ва ёшини оширишни рағбатлантирадиган қўшимча механизмларни яратиш лозим, чунки у инновацияларга сармоя киритиш учун зарур ресурсларга фақат тажрибали ва йирик фирмалар эга бўлади.

Мамлакатда/Инновацион ривожланиш

Бахтишод Хамидов, Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази

«Экономическое обозрение» журнали №9 (261) 2021


Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар