O‘zbekiston korxonalari innovatsion faoliyatga qanchalik e’tibor beradi?

O‘zbekiston korxonalari innovatsion faoliyatga qanchalik e’tibor beradi?

Innovatsiyalar hayot sifatini va xavfsizlik darajasini yaxshilash, salbiy ekologik oqibatlarni kamaytirish orqali jamiyat farovonligining o‘sishiga xizmat qiladi. Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi tahlilida O‘zbekiston korxonalarida innovatsiyalarni joriy etish holati tahlil etiladi.

O‘zbek korxonalarining innovatsion faoliyatini o‘lchash

O‘zbek korxonalarining innovatsion faoliyatini o‘lchash yo‘llaridan biri ular o‘rtasida so‘rov o‘tkazishdir. Shu maqsadlarda, Jahon banki tomonidan 2019 yil O‘zbekistonning barcha hududlaridagi kichik, o‘rta va yirik korxonalar o‘rtasidao‘tkazilga so‘rovi natijalaridan foydalanildi. Bu so‘rov qayta ishlash sanoati, chakana va ulgurji savdo, avtomobillarni ta’mirlash, mehmonxonalar va restoranlar, transport, omborxona, aloqa, qurilish kabi sanoat va xizmat ko‘rsatish tarmoqlarida faoliyat yurituvchi korxonalarni o‘z ichiga oladi. Tahlillar quyidagilarni ko‘rsatadi.

O‘zbekiston korxonalarining faqatgina 23,2 foizi so‘nggi uch yil ichida mahsulotga doir innovatsiyalarni va 14,4 foizi jarayonga doir innovatsiyalarni qo‘llaganliklarini bildirgan. Biroq, bu firmalarning faqat 5 foizi innovatsiya kiritish maqsadlari uchun 100 dollardan ko‘proq mablag‘ sarflagan. So‘nggi uch yil ichida so‘rovda qatnashgan korxonalarning 10 foizi tashqi ilg‘or bilimlarni o‘zlashtirgan, 13 foizi ichki imkoniyatlarni qo‘llagan va 7 foizi innovatsiyalarni amalga oshirish uchun shartnoma asosida autsorsingdan foydalangan.

Mahsulotga doir innovatsiyalar bu - bozorga yangi mahsulot yoki xizmatni kiritish yoki mavjud tovar va xizmatlar sifatini sezilarli darajada yaxshilash.

Jarayonga doir innovatsiyalar – yangi yoki sezilarli darajada takomillashtirilgan ishlab chiqarish usuli, yetkazib berish usuli joriy etish. Bundan tashqari, ishlatiladigan moslama va dasturiy ta’minotlarda sezilarli o‘zgarishlarni ham o‘z ichiga oladi.

O‘zbekiston korxonalarining innovatsion faolligi nisbatan pastligi boshqa rivojlanayotgan mamlakatlar bilan taqqoslaganda ham ko‘rinadi. Masalan, daromadi o‘rtacha ko‘rsatkichdan past bo‘lgan rivojlanayotgan mamlakatlarda firmalarning 36 foizi mahsulotga doir, 35 foizi jarayonga doir innovatsiyalarni joriy qilgan. Sharqiy Yevropa va Markaziy Osiyo mamlakatlarida bu ko‘rsatkichlar mos ravishda 29 foiz va 20 foizni tashkil etgan.

Rivojlanayotgan mamlakatlar innovatsion faolligi ko‘rsatkichlari (%)

Mazkur holat O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan maxsulotlarining jahon bozorida raqobatbardoshligini ham kamaytiradi. Masalan, oxirgi yillarda jahon darajasida “O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan” brendiga e’tibor nisbatan kuchayganligiga qaramay, boshqa mamlakatlar bilan solishtirganda (masalan, “Malayziyada ishlab chiqarilgan” brendi bilan) holat ijobiy emas.

Oxirgi 5 yilda Google platformasida dunyo bo‘ylab “O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan” iborasining qidiruvlari soni

Innovatsiyalarni joriy etganligini ma’lum qilgan firmalarda nisbatan mehnat unumdorligi yuqori bo‘lgan. Masalan, mahsulotga doir innovatsiyalarni joriy etgan firmalarda har bir xodimga 67 mln. so‘m ishlab chiqarish to‘g‘ri kelsa, bunday innovatsiyalarni joriy qilmagan firmalarda bu ko‘rsatkich 55 mln. so‘mni tashkil etadi. Bunday farq innovatsion faoliyatni o‘lchovchi boshqa ko‘rsatkichlarni solishtirganda ham kuzatiladi.

Har bir xodimga to‘g‘ri keladigan ishlab chiqarish hajmi (mln. so‘m)

Muayyan hududiy, tarmoq va korxona ko‘lami kabi omillar ta’sirini ayirib tashlaganda ham mehnat unumdorligi ko‘rsatkichidagi farq 23-44 foiz atrofida saqlanib qoladi.

Davlat korxonalari eng faol. Davlat firmalarining 36 foizi mahsulotga doir innovatsiyalarni (nodavlat firmalarning 29 foizi), 22 foizi jarayonga doir innovatsiyalarning (nodavlat firmalarning 17 foizi), 15 foiz ilmiy-tadqiqot ishlari (nodavlat firmalarning 7 foizi) joriy etgan. Ularning 16 foizi ichki innovatsion salohiyatidan foydalangan (nodavlat firmalarning 13 foizi) va 15 foizi innovatsiyalarni joriy etishga tashqi ishtirokchilarni jalb qilgan (nodavlat—7 foizi). Xorijiy korxonalar ham nisbatan yuqori innovatsion faollik ko‘rsatgan. Xususiy firmalar innovatsiya jarayonlarida kam ishtirok etishi aniqlangan.

Mulkchilik turlari bo‘yicha innovatsion faoliyat bilan shug‘ullanuvchi firmalar uchun (foizda)

("yo‘q" - amalga oshirilmagan,"ha" - amalga oshirilgan)

Korxona ko‘lami oshgani sari innovatsion faoliyati oshib boradi. Barcha yirik korxonalarning 32 foizi mahsulotga doir innovatsiyalarni joriy etganligini ma’lum qilgan, o‘rta biznesda bu ko‘rsatkich 30 foizni va kichik firmalar orasida 28 foizni tashkil qilgan. Bunday qonuniyat innovatsion faoliyatning boshqa barcha ko‘rsatkichlari bo‘yicha ham kuzatiladi. Buni shu bilan izohlash mumkinki, innovatsiyalarni joriy etish asosan yirik moliyaviy resurslarga ega bo‘lgan korxonalarga osonroq.

Innovatsion faoliyatga jalb qilingan firmalarning ko‘lami bo‘yicha tavsiflanishi (foizda)

Firmaning yoshi ham innovatsion faoliyatga salohiyatga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Oxirgi 5 yil ichida tashkil etilgan firmalar 5 yil avval tashkil etilgan firmalarga nisbatan kamroq faolligi kuzatilgan.

Innovatsion faoliyatga jalb qilingan firmalarning yoshi bo‘yicha tavsiflanishi (foizda)

Innovatsion faoliyat, o‘z navbatida, bandlik o‘sishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Mahsulot innovatsiyalarini amalga oshirgan barcha firmalarning 83 foizida xodimlar sonining o‘sishi kuzatilgan, buni amalga oshirmagan korxonalarning esa 75 foizida xodimlar sonining o‘sgan. Shunday holat boshqa ko‘rsatkichlar holatida ham uchraydi.

Ishchi xodimlar soni o‘sishi kuzatilgan firmalar ulushi (foizda)

Xulosa o‘rnida

O‘zbekistonda korxonalar innovatsion faoliyatiga nisbatan kam urg‘u berayotganini hisobga olib davlat xususiy sektorni innovatsiyalarni amalga oshirish uchun rag‘batlantirishni boshlashi kerak. Bu korxonalarning eksport faoliyatini yoki ishlab chiqarish samaradorligini oshirishni rag‘batlantirish (energiya tejash, mehnat unumdorligi, suvni tejash, kapital samaradorligi va boshqalar) chora-tadbirlarini o‘z ichiga olishi mumkin.

Bundan tashqari, firmalarning hajmi va yoshini oshirishni rag‘batlantiradigan qo‘shimcha mexanizmlarni yaratish lozim, chunki u innovatsiyalarga sarmoya kiritish uchun zarur resurslarga faqat tajribali va yirik firmalar ega bo‘ladi.

Mamlakatda/Innovatsion rivojlanish

Baxtishod Xamidov, Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi

«Ekonomicheskoye obozreniye» jurnali №9 (261) 2021


Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar