Инқироздан кейин Ўзбекистоннинг халқаро меҳнат тақсимотидаги ўрни қайси томонга ўзгаради?

Инқироздан кейин Ўзбекистоннинг халқаро меҳнат тақсимотидаги ўрни қайси томонга ўзгаради?

Иқтисодий инқирозлар даврида янги имкониятлар пайдо бўлади. Табиийки, имкониятлардан унумли фойдаланганлар кўпроқ ютади. Коронавирус пандемияси сабабли “дунё устахонаси” – Хитой Халқ Республикасида бошланган иқтисодий инқироз жаҳон иқтисодиётига ҳам сезиларли таъсир кўрсатди. Иқтисодчилар аллақачон, пандемия 2008 йилдан кейинги энг йирик глобал иқтисодий бўҳронга туртки бўлишини прогноз қила бошлашди. Жаҳон Банки президенти Давид Малпасс жорий йилнинг 2 апрель куни 65 та давлат ушбу ташкилотдан коронавирус пандемиясидан кўрилган зарарни бартараф этиш учун тезкор ёрдам олиш мақсадида мурожаат қилганини баён этди.

АҚШда ишсизлик нафақаси сўраганлар сони ортиб бомоқда

Америка Қўшма Штатларининг ўзида март ойида 10 миллиондан ортиқ фуқаролар ишсизлик нафақаси

олиш учун ариза топширди. 2008 йилдаги инқирозда ушбу кўрсатгич 1 миллионга ҳам етмаганини ҳисобга олганда кўламни баҳолаш янада осонлашади. Биргина 22-28 март ҳафтаси давомида нафақа сўраган ишсизлар сони 6,5 миллиондан ортиқроқ. Ўз умрини меҳнат бозорини ўрганиш учун сарф этган иқтисодчи Хейди Шейрхолц июль ойига қадар мурожаатчилар сони 20 миллиондан ортиб кетишини прогноз қилмоқда. Ҳукумат иқтисодиётни қўллаб-қувватлаш учун ўзининг энг самарали пакетлар дастурини ишлаб чиққанда ҳам вазият буюк депрессия давридагидан ҳам ёмонроқ тус олганини англатади. Умуман олганда, деярли барча давлатларнинг ҳукуматлари, марказий банк ва молия вазирликларини биргина савол қийнаб турибди: Қандай қилиб, ушбу оғир иқтисодий вазиятдан минимал зарарлар билан чиқиб кетиш.тиб бормоқда

Жаҳон Банки Ўзбекитсон иқтисодиёти ўсиши 2020 йилда 1,6 % ни ташкил этишини қайд этди

Шу жумладан, Ўзбекистон иқтисодчи ва сиёсатчиларини ҳам ушбу масала ўйлантираётгани табиий. Ўзбекистон иқтисодиёти ушбу оғир глобал вазиятда нима йўқотади, нима ютади? Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёев томонидан жорий йилнинг 19 март санасида имзоланган “Коронавирус пандемияси ва глобал инқироз ҳолатларининг иқтисодиёт тармоқларига салбий таъсирини юмшатиш бўйича биринчи навбатдаги чора-тадбирлари тўғрисида”ги 5969-сон ва 3 апрель санасида имзоланган

“Коронавирус пандемияси даврида аҳоли, иқтисодиёт тармоқлари ва тадбиркорлик субъектларини қўллаб-қувватлашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги 5978-сон Фармонлари ўз вақтида ва оқилона чиқарилган қарорлар маҳсули бўлиб, аҳоли ва тадбиркорлик субъектларини инқироздан минимал зарар билан ўтиб олишлари учун қўллаб-қувватловчи чора ва тадбирлар кўзда тутилган.

Албатта, кўрилган ва кўрилаётган чора-тадбирларнинг нечоғли самара бериши пандемиянининг қанча муддат давом этиши, жаҳон ва миллий бозорда юзага келадиган тенденциялар билан бир қаторда ижро интизоми, шунингдек тадбиркорлик субъектлари ва аҳолининг иқтисодий қарорларига ҳам чамбарчас боғлиқ. Шу ўринда Жаҳон Банки эълон қилган Европа ва Марказий Осиё давлатлари учун иқтисодий ўсиш суръатлари янгиланган прогнозлари ҳисоботида Ўзбекитсон иқтисодиёти ўсиши 2020 йилда атиги 1,6 % ни қайд этиши кутилаётгани баён этилган (қиёслаш учун йил бошида 5,7% кутилаётган эди). Давлат бюджет дефицити 2020 йилда ялпи ички маҳсулотга нисбатан 5,6% ни, 2021 йилда эса 4,7% ни ташкил этиши мумкин. Айни пайтда Марказий банк томонидан кўриладиган монетар чоралар ва Молия вазирлигининг фискал чора-тадбирлари ҳамоҳанг тарзда иқтисодий самарани оширишни кўзлагандагина мақсадга мувофиқ бўлади. Хусусан, оғир иқтисодий вазият туфайли иқтисодий тушкунликка тушиб қоладиган корхона ва тадбиркорлик субъектларини қўллаб-қувватлашнинг оқилона ечимларини тақдим этиш иш ўринларини сақлаб қолиш ва меҳнат билан бандликни оширишда муҳим рол ўйнайди.

Сўровнома: Карантинда аҳолининг 86,7 минг нафари даромади камайганини кўрсатган

Ўзбекистон Республикаси меҳнат қонунчилигида “...ходим ўзининг ҳаёти ёки соғлиғига таҳдид солувчи ҳолатлар бартараф этилгунга қадар тегишли ишни бажаришни рад этишга ҳақлидир. Ана шу давр мобайнида ходимнинг ўртача иш ҳақи сақланади”, дея мустаҳкамлаб қўйилган (Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси, 219-модда).

Ушбу қонунчилик талабидан келиб чиққан ҳолда “Коронавируснинг олдини олиш бўйича республика комиссияси”нинг қарорида ҳам 23 мартдан бошлаб барча корхона ва муассасалар (мулкчилик шаклидан қатъий назар) асосий иш фаолиятига таъсир этмаган ҳолда ишчи ва ходимларни қонунчиликда белгиланган тартибда меҳнат таътилига чиқариши ҳамда қолган ишчиларнинг фаолиятини максимал даражада масофадан туриб (онлайн ёки дистанцион тарзда) ташкил этиши лозим эканлиги белгиланди. Аммо ҳамма тадбиркорлик субъектлари ҳам қонунда белгиланганидек ишчиларга ўртача иш ҳақларидан кам бўлмаган маошларни тўлаб бера олаяптими деган саволга жавоб ҳозирча ноаниқ. Gazeta.uz сайти телеграм каналида 5 апрель куни жойлаштирилган сўровнома (200 мингдан ортиқ респондент) натижаларига кўра, карантин даврида респондентларнинг 43 фоизи, аниқроғи 86,7 минг нафари даромадлари камайгани, 29 фоизи, яъни 58,6 минг нафари бутунлай даромадидан айрилганини қайд этган. Сўровнома натижалари кўрсатмоқдаки, карантин 72 фоиз аҳоли даромадларига салбий таъсир ўтказган. Шундоқ ҳам 13-15 фоиз ёрдамга муҳтож, камбағаллик чегарасидан пастдаги аҳолининг ёнига яна қарийб 30% ҳозирги даромадларидан айрилган ва 43% дамромадлари камайган аҳолининг қўшилиши ижтимоий-иқтисодий вазиятни мураккаблаштириши тайин. Даромадларидан айрилган аҳолини аниқлаш ва уларни манзилли қўллаб-қувватлаш орқали ушбу мураккаб вазиятдан чиқиб кетиш мумкин. Биринчи галда Давлат солиқ қўмитаси томонидан республикадаги иш ҳақларидан солиқлар тушуми таркиби мониторинг қилинган ҳолда ходимлар меҳнат ҳақлари тўланиши устидан назоратни ташкил қилиш лозим. Расмий рўйхатдан ўтиб ишлаётган ишчиларнинг иш ҳақларидан солиқ тушумлари тўхтаб қолган, ёки кескин камайиб кетган ҳолатлар аниқланса, ушбу ходим меҳнат ҳақи тўланмаётган ёки камайтириб тўланаётгани ойдинлашади. Ундан кейин меҳнат қонунчилигини бузиб, ходимлари иш ҳақларини камайтириб тўлаётган ёки умуман тўлаб бермаётган иш берувчиларни жазолаш керакми деган савол туғилади. Йўқ, ушбу оғир шароитда иш берувчиларни жазолашдан имкон қадар қочган маъқул. Мақсад айбдорларни жазолаш эмас, аҳоли даромадлари узилишини олдини олиш ва мавжуд иш ўринларини сақлаб қолиш бўлиши лозим. Чунки, ҳамма иш берувчи ҳам иш фаолияти тўхтатилган вазиятда иш ҳақларини тўлаб бера оладиган жамғармаларга эга деб айта олмаймиз. Агар корхона ёки ташкилот тўлов қобилиятини йўқотган бўлса, ундан ишчилар маошларини тўлаб беришларини талаб қилиш ноўрин бўлади. Айнан мана шу ўринда давлат кўмаги лозим бўлади. Солиқларни ўз вақтида тўлаб келаётган расман ёлланиб ишловчилар, шунингдек уларга тенглаштирилган ўзини ўзи банд қилган ва мустақил банд аҳоли карантин талабларига бўйсуниши оқибатида меҳнат фаолияти ва даромадларида узилишлар бўлган ҳолатлар аниқланганда субсидия ёки бошқа кўринишда компенсация қилиниши мақсадга мувофиқ. Албатта, давлат томонидан аҳоли даромадлари компенсация қилиниши маълум маблағ талаб қилиши тайин. Gazeta.uz сўровномасида аҳолининг 72%и карантин даврида даромадларидан қисман ёки бутунлай айрилганини маълум қилганидан келиб чиққан ҳолда, ҳаттоки, инқирозга қарши курашиш учун ажратилган маблағлардан ортиб кетиши ҳам мумкинлигини тахмин қилиш мумкин. Аммо мавжуд иш ўринларини йўқотиб янги иш ўринлари яратишга мажбур бўлгандан кўра, карантин давом этаётган бир ёки бир неча ойлик иш ҳақларини тўлаб бериш камроқ вақт ва харажат талаб қилишини инобатга олиш лозим. Бунинг учун халқаро давлатлардан қарз сўрашга тўғри келса ҳам, аҳоли даромадлари ва харид қобилиятини сақлаб қолиш зарур. Қолаверса, меҳнат қилиш имкониятлари чекланган ҳозирги вазиятда давлат кўмагини ҳис қилган аҳолининг карантин қоидаларига буткул амал қилиш имконияти ва масъулияти янада ортган бўлар эди.

Хитой инқироздан оқилона фойдаланиб қолган

Меҳнат бозори барқарорлигини таъминлаш, мавжуд иш ўринларини сақлаб қолиш билан бир вақтда яна бир муҳим масалани эътиборсиз қолдириш керак эмас. Бу пандемия инқирозидан кейинги ҳаракатлар режасини ишлаб чиқиш. Коронавирус пандемияси инқирозидан кейинги ҳаракатлар режасини тузишда иқтисодий цикллар қонуниятларидан келиб чиқиш лозим. Иқтисодий цикллар қонуниятига кўра, инқироздан кейин янги имкониятлар вужудга келади. Сўнгги йилларда жадал суръатлар билан ривожланиб келаётган Хитой иқтисодий тараққиётига назар солиб, мамлакатнинг 2008 йилдаги инқироздан қандай қилиб оқилона фойдаланиб қолганини ўрганиш мумкин. Инқироздан кейин Хитой ҳукумати томонидан катта ҳажмдаги субсидиялар ва интеллектуал мулкни ўзлаштириш ёрдамида чемпион компаниялари яратилди. Умуман Хитойда доим режалар бўлган. Айни пайтда, Хитой Халқ Республикаси раҳбарияти галдаги инқироздан кейинги иқтисодий режаларини ишлаб чиқмоқда. Хитой Халқ Республикаси раҳбарияти келгусида юқори технологиялар бозоридан ўрин эгаллаш учун юқори эътибор қаратаётганини маълум қилмоқда.

Ўзбекистонда 2018 йил декабрь ойи учун ўртача иш ҳақи 2 561 300 сўмни ташкил этган

Эътиборга молик жиҳат шундаки, мамлакат раҳбариятининг ўзи ҳам анъанавий саноатлаштириш

режасининг давом эттиришга урғу бераётгани йўқ. Бунинг муҳим бир сабаби мавжуд. Хитой қандай қилиб “дунё устахонаси”га айланиш тарихига қараладиган бўлса, бунда энг муҳим ролни арзон ва меҳнат ҳуқуқлари таъминланмаган ишчи кучи ўйнаганини кузатиш мумкин. Ҳозирги кунга келиб эса, Хитой меҳнат ресурслари етарлича қимматлашиб, унинг глобал рақобатда устунлигини таъминлайдиган омил бўлмай қолди. 1990 йилда мамалакатда ўртача иш ҳақи 55 АҚШ долларни ташкил этган бўлса, 2018 йилга келиб 990 АҚШ долларига кўтарилган. Солиштириш учун, Ўзбекистон Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2018 йил декабрь ойи учун ўртача иш ҳақи 2 561 300 сўмни ташкил этган. Ўзбекистон Республикаси Марказий Банки маълумотлари асосида мос давр учун АҚШ долларида ҳисобланган (11.12.2018 ҳолатига кўра 1 АҚШ доллари 8312,64 ўртача ойлик иш ҳақи тақрибан 310 АҚШ долларини ташкил этганини кузатиш мумкин. Албатта, Ўзбекистон меҳнат бозорининг рақобатбардошлигини таъминлаш учун фақатгина маошлар пастлигининг ўзигина етарли бўлмасдан меҳнат ресурслари малакаси ҳам муҳим рол ўйнайди. Шунга қарамасдан маошлар пастлиги арзон таннархда ишлаб чиқариш орқали нарх бўйича рақобатда ютиб чиқиш имкониятини оширади. Ва бу омил инвесторларни жалб қилишда муҳим аҳамият касб этади.

Нафақат иш ҳақлари ўсиши, шунингдек инқироз бошланишига туртки бўлган пандемия ўчоғига айланиб қолгани туфайли ҳам Хитой иқтисодиётига инвестициялар ва мамлакатга туристик оқимнинг қисман бўлсада, бошқа давлатларга кўчишини кутиш мумкин. Хитойнинг саноат ва хизматлар соҳасидаги роли қайта тақсимланар экан бу тақсимотда ютиш учун, аввало Ўзбекистоннинг иқтисодий имкониятларини тўғри баҳолаш, ундан кейин ушбу тақсимотдан самарали фойдаланиш учун ҳаракатлар режасига эга бўлиш лозим.

Ўзбекистон арзон ишчи кучи, шу билан биргаликда бошқа кўплаб жиҳатлардан рақобатбардош иқтисодиёт ярата олиш имкониятига эга

Йўл харитаси тузишда аввало, Ўзбекистон иқтисодиётининг рақобатчи давлатлар иқтисодиёти билан рақобатлашиш имкониятларини тўғри баҳолаш талаб этилади. Ўзбекистон нафақат, арзон ишчи кучи, шу билан биргаликда бошқа кўплаб жиҳатлардан рақобатбардош иқтисодиёт ярата олиш имкониятига эга. Хусусан, Марказий Осиё бозорига кириб келишни мўлжаллаган ҳар қандай инвестор ўз ишлаб чиқариш кучларини минтақанинг марказида жойлашган Ўзбекистон ҳудудида жойлаштириш ҳақида тўхталиб ўтиши тайин. Ўзбекистон миллий иқтисодиёти олдида турган асосий вазифа ишлаб чиқариш кучларини кириб келиши ва ўрнашиши учун қулай ва рақобатбардош иқтисодий-инвестицион муҳит яратиб бериш бўлиб қолмоқда.

Шу ўринда Президент Ш.Мирзиёев томонидан 26 март куни имзоланган “Иқтисодиётни ривожлантириш ва камбағалликни қисқартиришга оид давлат сиёсатини тубдан янгилаш чора-тадбирлари тўғрисида”ги 5975-сон Фармонида макроиқтисодий барқарорлик, иқтисодий ўсиш мақсадалари ва таркибий ислоҳотлар ўртасидаги мувофиқликни таъминлаш, шунингдек, ташқи ва ички омиллар таъсирида юзага келадиган иқтисодий циклларни бошқариш каби вазифалари қўйилган бўлиб, ушбу вазифаларни бажариш провардида иқтисодий рақобатбардошликни оширишга хизмат қилади.

Иқтисодиёт рақобатбардошлигини таъминлашда халқаро ташкилотлар билан ҳамкорлик муҳим рол ўйнайди. Шундай ташкилотлардан бири сифатида мамлакатлар макроиқтисодий ҳолати, иқтисодий-сиёсий институтлари, инфратузилмалари, ишлаб чиқариш шарт-шароитлари, инсон капитали, меҳнат, молиявий, товар ва хизматлар бозорлари ҳолати ва инновацион муҳити каби бизнес юритиш учун аҳамиятли барча омиллар таҳлили асосида йиллик “Глобал рақобатбардошлик ҳисоботи”ни тайёрлаб борадиган Жаҳон Иқтисодиёти Форумини эътироф этиш мумкин. Ташкилот томонидан эълон қилиб бориладиган “Глобал рақобатбардошлик ҳисоботи” орқали рақобатдош давлатлар иқтисодиётини ўрганиб, уларнинг устунлик ва камчиликларидан фойдаланиш, кези келганда миллий иқтисодиётдаги камчиликларни баратараф этиш мумкин. Дунёнинг 140 дан ортиқ давлатлари иқтисодий рақобатбардошлигини ўрганиб борадиган ушбу ташкилот таҳлил ва ҳисоботларида Ўзбекистон номи ҳали ҳам учрамайди. Форум билан бевосита ҳамкорлик рақобатбардош иқтисодиёт яратишда қўл келади.

Хулоса ўрнида, Жаҳон Банки ва бошқа халқаро ташкилотлар экспертлари бутун дунё, шу жумладан, Ўзбекистон иқтисодиёти ўсиш суръатлари камайишини таъкидлаётган бўлса ҳам, мамлакатда режалаштирилаётган тараққиёт кўрсаткичларига эришиш ва ҳатто халқаро меҳнат тақсимотидаги ўрнини мустаҳкамлаб олиш учун имкониятлар мавжуд эканлигини айтиш мумкин. Бунинг учун инқироз даври ва инқироздан кейинги чора-тадбирларни пухта ўйланган иқтисодий-сиёсий қарорлар асосида олиб бориш тақазо этилади. Хусусан, биринчи навбатда коронавирус пандемияси даврида аҳоли даромадлари барқарорлигини таъминлаш бўйича чора-тадбирларни кучайтириш лозим. Мулкчилик шаклидан қатъий назар, карантин даврида меҳнат фаолиятини вақтинча тўхтатиб турган корхона ва ташкилотлар томонидан ходимлар меҳнат қонунчилигида белгиланганидек ўртача меҳнат ҳақлари тўланишига эришиш имкони бўлмаган ҳолатлар аниқланганда инқирозга қарши жамғарма ҳисобидан субсидия, ёки имтиёзлар тақдим этиш орқали меҳнат даромадлари узилиши олдини олиш лозим. Даромадлар эса ўз навбатида аҳолининг харид қобилиятини сақлаб қолиш ва инқироздан тезроқ чиқиб кетишга хизмат қилади.

Республика аҳоли бандлиги ва меҳнатни муҳофаза қилиш илмий маркази

илмий ходими Ражабов Ғиёсжон Бозорбой ўғли

Ушбу мақолада билдирилган фикрлар муаллифнинг шахсий қарашлари бўлиб, таҳририят ёки Ўзбекистондаги бошқа бирор муассаса нуқтаи назарини акс эттирмайди.

Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар