Қишлоқ хўжалигидаги ислоҳотлар динамикаси (+инфографика)

Қишлоқ хўжалигидаги ислоҳотлар динамикаси (+инфографика)

Норматив-ҳуқуқий база

2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасининг 21 та қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 29 та фармони ва 149 та қарори, Ҳукуматнинг 185 та қишлоқ хўжалигини ривожлантириш ва саноатдаги ислоҳотлар тўғрисидаги қарори қабул қилинди. 2019 йилда "Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалиги соҳасини ривожлантиришнинг 2020-2030 йилларга мўлжалланган стратегияси" қабул қилинди.

Ўзбекистон Республикасининг “Уруғчилик тўғрисида”, “Қишлоқ хўжалиги учун мўлжалланган ерлардан ва ўрмон фонди ерларидан фойдаланиш самарадорлигини ошириш мақсадида Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”, “Деҳқон хўжалиги тўғрисида”, “Томорқа хўжалиги тўғрисида”ги Қонунлари қабул қилинди.

Қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерларни юридик ва жисмоний шахсларга иккиламчи ижарага беришга рухсат берилди, шунингдек, томорқа хўжалигида ишлаб чиқарилган қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини эркин реализация қилиш ҳуқуқи кафолатланди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг махсус қарорлари билан (2020 йил 6 мартдаги ПҚ-4633-сон ва ПҚ-4634-сон) давлат буюртмаси асосида пахта хом ашёси, ғалла ишлаб чиқариш амалиёти ва улар учун давлат томонидан харид нархларини белгилаш бекор қилинди.

Қишлоқ хўжалиги соҳасида давлат бошқарувини такомиллаштириш бўйича ислоҳотлар амалга оширилди. Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалиги вазирлигига қишлоқ хўжалиги ерлари ва экинлари мониторингини олиб бориш, қишлоқ хўжалиги экинларини жойлаштириш, қишлоқ хўжалиги ерларини муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини амалга ошириш, республика озиқ-овқат саноатини жадал ривожлантириш ва аҳолини сифатли озиқ-овқат маҳсулотлари билан тўлиқ таъминлаш вазифалари юклатилди.

Қишлоқ хўжалик ерларини кенгайтириш

Қишлоқ хўжалиги ерларини ўзлаштириш ва фойдаланишга қайта киритиш бўйича қатор ҳужжатлар ва тартиблар ишлаб чиқилди. “Қишлоқ хўжалигида ер ва сув ресурсларидан самарали фойдаланиш концепцияси” тасдиқланиб, йиллар давомида фойдаланишдан чиқиб кетган 1,1 млн гектар майдонни 2020-2030 йилларда босқичма-босқич фойдаланишга киритиш белгиланди. Шунингдек, ер ости сув захиралари мавжуд лалми ва яйлов ерларда сув тежовчи технологияларни кенг жорий этиш орқали уларни ўзлаштириш режалаштирилган.

Амалга оширилган тизимли чора-тадбирлар натижасида 2019-2021 йилларда жами 363,4 минг гектар қишлоқ хўжалиги ерлари қайта фойдаланишга киритилди. 2018-2020 йилларда жами 2,4 миллион гектар майдонларда тупроқ сифатини (балл бонитет) баҳолаш бўйича ишлар олиб борилди. Бугунги кунда 690,3 минг гектарда тупроқ сифатини баҳолаш ишлари амалга оширилмоқда.

Қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини диверсификациялаш

2016-2020 йилларда жами 330,5 минг гектар паст рентабелли пахта ва ғалла майдонлари қисқартирилиб, ушбу майдонларда юқори даромадли ва экспортбоп маҳсулотлар етиштириш йўлга қўйилди. Бунинг натижасида 2016-2020 йилларда сабзавот ишлаб чиқариш ҳосили 103%, картошка - 114%, полиз экинлари - 110%, дуккакли маҳсулотлар - 3,6 баробар, мойли экинлар - 240%, чорва озуқаси - 191%, мева - 107,4% ва узум - 106%га ўсди.

2017-2020 йилларда фермер хўжаликларри ва қишлоқ хўжалиги корхоналари томонидан жами 3,2 минг гектар майдонда замонавий типдаги иссиқхона хўжаликлари ташкил этилиб, иссиқхоналар майдони 4,8 минг гектарга (ш.ж: 680 га гидропоника) етказилди. 2021 йилда 746 та ташаббускорлар томонидан 2,3 минг гектар, 2020 йилга нисбатан 2,5 баробар майдонда замонавий типдаги иссиқхоналарни ишга тушириш белгиланган бўлиб, бугунги кунга қадар 590 гектар майдонда 290 та замонавий иссиқхоналар ишга туширилди.

2016 - 2020 йилларда ўзлаштирилган ва лалми, пахта ва ғалладан қисқартирилган ерларга ҳамда яроқсиз боғ-токзорлар ўрнига жами 69,6 минг гектар майдонда интенсив мевали боғлар ва 57 минг гектар токзорлар барпо этилди. 2021 йилнинг баҳор мавсумида 63,8 минг гектар (2016 йилга нисб. 11 баробар кўп) мевали боғлар ва 37,5 минг гектар токзорлар (7 баробар кўп) барпо этилди.

Сув тежовчи технологиялар

2017-2020 йилларда жами 291,2 минг гектар майдонда сув тежовчи технологиялар жорий этилган, шундан, 120,5 минг гектарда томчилатиб, 3,5 минг гектарда ёмғирлатиб, 4,2 минг гектарда дискрет сув тежовчи тизимлари ҳамда 146,8 минг гектар майдонларда эгилувчан қувурлар жорий этилган. 2021 йил январь-сентябрь ойларида 300 минг гектар майдонда томичилатиб суғориш тизими жорий этилди.

2021 йилда сувни тежовчи технологиялар 230 минг гектар ерга жорий этилиши керак, бу 2020 йилга нисбатан 5 баробар кўпдир. Улардан 210 минг гектар томчилатиб суғориш тизимига тушади, 18,6 минг гектар — ёмғир учун, 623 гектар-алоҳида суғориш учун.

Ҳудудларни ихтисослаштириш

Республикада мева-сабзавот маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш мақсадида, ҳудудларнинг тупроқ-иқлим шароитидан келиб чиқиб, 2019 йилда 55 та туманлар мева-сабзавотлар етиштиришга тўлиқ ихтисослаштирилди.

2022 йилгача жами 422,3 минг гектар шундан 133,9 минг гектар боғдорчиликка, 113 минг гектар узумчиликка, 49,9 минг гектар сабзавотчиликка, 24,5 минг гектар полизчиликка, 15,8 минг гектар картошкачиликка, 56,1 минг гектар дуккакли ва доривор ўсимликларга, 6,1 минг гектар иссиқхона хўжаликларига ва 22,9 минг гектар майдонларни озуқа ва мойли экинлар етиштиришга ихтисослаштирилади.

Рақамлаштириш

Аграр соҳани рақамлаштириш бўйича хорижий ҳамкорлар билан пилот ва тижорий лойиҳалар ҳудудлар кесимида амалга оширилди. Хусусан 2020 йилда Қашқадарё, Андижон, 2021 йилда Сирдарё ва Бухоро вилоятиларидаги пхта ва ғалла майдонларининг контурлари кесимида экин майдони ҳажми, экин турлари номи ва бошқа маълумотлари рақамли платформага жойлаштирилди.

Бухоро вилоятида жами 225,5 минг гектардан ортиқ майдонда онлайн мониторинг қилиш лойиҳаси амалга оширилмоқда. Қишлоқ хўжалиги техникаларини электрон ҳисобга олиш ва реал вақт режимида механизация хизматлари кўрсатилишини мониторинг қилиш ахборот тизими ишга туширилди ва 3 500 дан зиёд қишлоқ хўжалиги техникаларига GPS қурилмалари ўрнатилиб, онлайн мониторинг қилинмоқда.

Ирригация объектларида сув ресурсларидан фойдаланиш мониторинги ахборот тизими ишлаб чиқилди, 200 дан ортиқ “Ақлли сув” (Smart Water) рақамли қурилмалари ўрнатилиб, тизим мониторинг қилинмоқда.

Қишлоқ хўжалиги технологияларини ривожлантириш стратегияси тасдиқланиб, Қишлоқ хўжалиги вазирлиги тасарруфида соҳада фаолият юритувчи “Агросаноатни рақамлаштириш маркази” давлат муассасаси ташкил этилди.

Агрологистик инфратузилма

2017-2020 йилларда қуввати 738 минг тонналик 51 та янги замонавий агрологистика марказлари ишга туширилди. 2021 йилда қуввати 282 минг тонна бўлган 20 та шундай марказлар ишга туширилиб, қуввати йилига 1 млн тоннага етказилади. 2020 йилда музлаткичли ва сақлаш омборхоналарининг қувватлари 1,26 млн тоннага етказилиб, 2017 йилга нисбатан 2,6 баробар ошди.

Осиё тараққиёт банки ва Жаҳон банки маблағларини жалб этган ҳолда, халқаро даражада катта тажрибага эга Франциянинг Rungis Semmaris компанияси жалб этилиб, қуввати 1,6 млн тонналик 8 та йирик агрологистика марказларини ташкил этиш ишлари олиб борилмоқда.

Илм-фан ва таълим

Соҳада илм, фан ва инновацияларни ривожлантириш мақсадида Ўсимликлар генетик ресурслари илмий-тадқиқот институти ташкил этилди. Илмий тадқиқотлар натижасида 2019-2020 йилларда жами 15 та янги навлар (3 баробар кўп), шундан 6 та ғўза навлари ва сабзавотларнинг 9 та нав ва дурагайлари яратилиб, давлат реестрига киритилди. Таққослаш учун: 2016 йилда атиги 5 та қишлоқ хўжалиги экинларини навлари яратилган. 2017-2020 йилларда жами 128 та патентлар олинган.

Қишлоқ хўжалигида таълим, илм-фан, ишлаб чиқариш ҳамда агрохизматлар кўрсатишнинг узвий тизимини ўзаро боғлайдиган Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий маркази ҳамда Тошкент вилоятида Агрохизматлар маркази (АКИС) ташкил этилди. Келгусида бундай марказлар республикамизнинг барча вилоятларида очилади, уларда 100 дан ортиқ агрохизматлар кўрсатилади ҳамда “даладан истеъмолгача” тамойили асосида халқаро сифат стандарти ва сертификатлари жорий этилади.

Аграр соҳа йўналишидаги олий таълим муассасаларига (ОТМ) қабул квоталари 2 баробарга оширилди, илмий салоҳияти 17 фоизга ошди. Хорижий давлатларнинг етакчи олий таълим муассалари билан ҳамкорликда 9 та қўшма таълим дастурлари жорий этилди.

Стандартлаштириш

2020-2021 йиллар мобайнида гуруҳлашган ҳолда (кооперацион ёндашув натижасида) 526 та фермер хўжаликлари ва корхоналарга 39 та халқаро Global G.A.P. стандарти ҳамда 4 та Organic, 226 та халқаро ISO 22000 (HACCP) ва 257 та бошқа стандартлар жорий қилинди.

Экспорт диверсификацияси

Мева-сабазвотларнинг экспорт географияси ва ҳажми ошиб, 92 та мамлакатга 2,4 млрд долларлик 119 хил турдаги 5,5 млн. тона маҳсулотлар экспорт қилинди. 24 та янги тўлов қуввати юқори бўлган Норвегия, Швеция, Швейцария, Кипр, Буюк Британия, Люксембург, Австралия, Қувайт, Уммон каби давлатларга мева-сабзавотлар экспорти йўлга қўйилди. Хусусан, 2020 йилда пандемия шароитига қарамасдан қиймати 1 млрд доллардан (2016 йилга нисбатан 2 баробар кўп) зиёд 1,5 млн.тонна (187%) қишлоқ ҳўжалиги маҳсулотлари экспорт қилинди.

«Экономическое обозрение» журнали 2021 №8 (260)


Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар