Qishloq xo‘jaligidagi islohotlar dinamikasi (+infografika)

Qishloq xo‘jaligidagi islohotlar dinamikasi (+infografika)

Normativ-huquqiy baza

2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasining 21 ta qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 29 ta farmoni va 149 ta qarori, Hukumatning 185 ta qishloq xo‘jaligini rivojlantirish va sanoatdagi islohotlar to‘g‘risidagi qarori qabul qilindi. 2019 yilda "O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligi sohasini rivojlantirishning 2020-2030 yillarga mo‘ljallangan strategiyasi" qabul qilindi.

O‘zbekiston Respublikasining “Urug‘chilik to‘g‘risida”, “Qishloq xo‘jaligi uchun mo‘ljallangan yerlardan va o‘rmon fondi yerlaridan foydalanish samaradorligini oshirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”, “Dehqon xo‘jaligi to‘g‘risida”, “Tomorqa xo‘jaligi to‘g‘risida”gi Qonunlari qabul qilindi.

Qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarni yuridik va jismoniy shaxslarga ikkilamchi ijaraga berishga ruxsat berildi, shuningdek, tomorqa xo‘jaligida ishlab chiqarilgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini erkin realizatsiya qilish huquqi kafolatlandi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining maxsus qarorlari bilan (2020 yil 6 martdagi PQ-4633-son va PQ-4634-son) davlat buyurtmasi asosida paxta xom ashyosi, g‘alla ishlab chiqarish amaliyoti va ular uchun davlat tomonidan xarid narxlarini belgilash bekor qilindi.

Qishloq xo‘jaligi sohasida davlat boshqaruvini takomillashtirish bo‘yicha islohotlar amalga oshirildi. O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligi vazirligiga qishloq xo‘jaligi yerlari va ekinlari monitoringini olib borish, qishloq xo‘jaligi ekinlarini joylashtirish, qishloq xo‘jaligi yerlarini muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshirish, respublika oziq-ovqat sanoatini jadal rivojlantirish va aholini sifatli oziq-ovqat mahsulotlari bilan to‘liq ta’minlash vazifalari yuklatildi.

Qishloq xo‘jalik yerlarini kengaytirish

Qishloq xo‘jaligi yerlarini o‘zlashtirish va foydalanishga qayta kiritish bo‘yicha qator hujjatlar va tartiblar ishlab chiqildi. “Qishloq xo‘jaligida yer va suv resurslaridan samarali foydalanish konsepsiyasi” tasdiqlanib, yillar davomida foydalanishdan chiqib ketgan 1,1 mln gektar maydonni 2020-2030 yillarda bosqichma-bosqich foydalanishga kiritish belgilandi. Shuningdek, yer osti suv zaxiralari mavjud lalmi va yaylov yerlarda suv tejovchi texnologiyalarni keng joriy etish orqali ularni o‘zlashtirish rejalashtirilgan.

Amalga oshirilgan tizimli chora-tadbirlar natijasida 2019-2021 yillarda jami 363,4 ming gektar qishloq xo‘jaligi yerlari qayta foydalanishga kiritildi. 2018-2020 yillarda jami 2,4 million gektar maydonlarda tuproq sifatini (ball bonitet) baholash bo‘yicha ishlar olib borildi. Bugungi kunda 690,3 ming gektarda tuproq sifatini baholash ishlari amalga oshirilmoqda.

Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini diversifikatsiyalash

2016-2020 yillarda jami 330,5 ming gektar past rentabelli paxta va g‘alla maydonlari qisqartirilib, ushbu maydonlarda yuqori daromadli va eksportbop mahsulotlar yetishtirish yo‘lga qo‘yildi. Buning natijasida 2016-2020 yillarda sabzavot ishlab chiqarish hosili 103%, kartoshka - 114%, poliz ekinlari - 110%, dukkakli mahsulotlar - 3,6 barobar, moyli ekinlar - 240%, chorva ozuqasi - 191%, meva - 107,4% va uzum - 106%ga o‘sdi.

2017-2020 yillarda fermer xo‘jaliklarri va qishloq xo‘jaligi korxonalari tomonidan jami 3,2 ming gektar maydonda zamonaviy tipdagi issiqxona xo‘jaliklari tashkil etilib, issiqxonalar maydoni 4,8 ming gektarga (sh.j: 680 ga gidroponika) yetkazildi. 2021 yilda 746 ta tashabbuskorlar tomonidan 2,3 ming gektar, 2020 yilga nisbatan 2,5 barobar maydonda zamonaviy tipdagi issiqxonalarni ishga tushirish belgilangan bo‘lib, bugungi kunga qadar 590 gektar maydonda 290 ta zamonaviy issiqxonalar ishga tushirildi.

2016 - 2020 yillarda o‘zlashtirilgan va lalmi, paxta va g‘alladan qisqartirilgan yerlarga hamda yaroqsiz bog‘-tokzorlar o‘rniga jami 69,6 ming gektar maydonda intensiv mevali bog‘lar va 57 ming gektar tokzorlar barpo etildi. 2021 yilning bahor mavsumida 63,8 ming gektar (2016 yilga nisb. 11 barobar ko‘p) mevali bog‘lar va 37,5 ming gektar tokzorlar (7 barobar ko‘p) barpo etildi.

Suv tejovchi texnologiyalar

2017-2020 yillarda jami 291,2 ming gektar maydonda suv tejovchi texnologiyalar joriy etilgan, shundan, 120,5 ming gektarda tomchilatib, 3,5 ming gektarda yomg‘irlatib, 4,2 ming gektarda diskret suv tejovchi tizimlari hamda 146,8 ming gektar maydonlarda egiluvchan quvurlar joriy etilgan. 2021 yil yanvar-sentyabr oylarida 300 ming gektar maydonda tomichilatib sug‘orish tizimi joriy etildi.

2021 yilda suvni tejovchi texnologiyalar 230 ming gektar yerga joriy etilishi kerak, bu 2020 yilga nisbatan 5 barobar ko‘pdir. Ulardan 210 ming gektar tomchilatib sug‘orish tizimiga tushadi, 18,6 ming gektar — yomg‘ir uchun, 623 gektar-alohida sug‘orish uchun.

Hududlarni ixtisoslashtirish

Respublikada meva-sabzavot mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini oshirish maqsadida, hududlarning tuproq-iqlim sharoitidan kelib chiqib, 2019 yilda 55 ta tumanlar meva-sabzavotlar yetishtirishga to‘liq ixtisoslashtirildi.

2022 yilgacha jami 422,3 ming gektar shundan 133,9 ming gektar bog‘dorchilikka, 113 ming gektar uzumchilikka, 49,9 ming gektar sabzavotchilikka, 24,5 ming gektar polizchilikka, 15,8 ming gektar kartoshkachilikka, 56,1 ming gektar dukkakli va dorivor o‘simliklarga, 6,1 ming gektar issiqxona xo‘jaliklariga va 22,9 ming gektar maydonlarni ozuqa va moyli ekinlar yetishtirishga ixtisoslashtiriladi.

Raqamlashtirish

Agrar sohani raqamlashtirish bo‘yicha xorijiy hamkorlar bilan pilot va tijoriy loyihalar hududlar kesimida amalga oshirildi. Xususan 2020 yilda Qashqadaryo, Andijon, 2021 yilda Sirdaryo va Buxoro viloyatilaridagi pxta va g‘alla maydonlarining konturlari kesimida ekin maydoni hajmi, ekin turlari nomi va boshqa ma’lumotlari raqamli platformaga joylashtirildi.

Buxoro viloyatida jami 225,5 ming gektardan ortiq maydonda onlayn monitoring qilish loyihasi amalga oshirilmoqda. Qishloq xo‘jaligi texnikalarini elektron hisobga olish va real vaqt rejimida mexanizatsiya xizmatlari ko‘rsatilishini monitoring qilish axborot tizimi ishga tushirildi va 3 500 dan ziyod qishloq xo‘jaligi texnikalariga GPS qurilmalari o‘rnatilib, onlayn monitoring qilinmoqda.

Irrigatsiya ob’yektlarida suv resurslaridan foydalanish monitoringi axborot tizimi ishlab chiqildi, 200 dan ortiq “Aqlli suv” (Smart Water) raqamli qurilmalari o‘rnatilib, tizim monitoring qilinmoqda.

Qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini rivojlantirish strategiyasi tasdiqlanib, Qishloq xo‘jaligi vazirligi tasarrufida sohada faoliyat yurituvchi “Agrosanoatni raqamlashtirish markazi” davlat muassasasi tashkil etildi.

Agrologistik infratuzilma

2017-2020 yillarda quvvati 738 ming tonnalik 51 ta yangi zamonaviy agrologistika markazlari ishga tushirildi. 2021 yilda quvvati 282 ming tonna bo‘lgan 20 ta shunday markazlar ishga tushirilib, quvvati yiliga 1 mln tonnaga yetkaziladi. 2020 yilda muzlatkichli va saqlash omborxonalarining quvvatlari 1,26 mln tonnaga yetkazilib, 2017 yilga nisbatan 2,6 barobar oshdi.

Osiyo taraqqiyot banki va Jahon banki mablag‘larini jalb etgan holda, xalqaro darajada katta tajribaga ega Fransiyaning Rungis Semmaris kompaniyasi jalb etilib, quvvati 1,6 mln tonnalik 8 ta yirik agrologistika markazlarini tashkil etish ishlari olib borilmoqda.

Ilm-fan va ta’lim

Sohada ilm, fan va innovatsiyalarni rivojlantirish maqsadida O‘simliklar genetik resurslari ilmiy-tadqiqot instituti tashkil etildi. Ilmiy tadqiqotlar natijasida 2019-2020 yillarda jami 15 ta yangi navlar (3 barobar ko‘p), shundan 6 ta g‘o‘za navlari va sabzavotlarning 9 ta nav va duragaylari yaratilib, davlat reyestriga kiritildi. Taqqoslash uchun: 2016 yilda atigi 5 ta qishloq xo‘jaligi ekinlarini navlari yaratilgan. 2017-2020 yillarda jami 128 ta patentlar olingan.

Qishloq xo‘jaligida ta’lim, ilm-fan, ishlab chiqarish hamda agroxizmatlar ko‘rsatishning uzviy tizimini o‘zaro bog‘laydigan Qishloq xo‘jaligida bilim va innovatsiyalar milliy markazi hamda Toshkent viloyatida Agroxizmatlar markazi (AKIS) tashkil etildi. Kelgusida bunday markazlar respublikamizning barcha viloyatlarida ochiladi, ularda 100 dan ortiq agroxizmatlar ko‘rsatiladi hamda “daladan iste’molgacha” tamoyili asosida xalqaro sifat standarti va sertifikatlari joriy etiladi.

Agrar soha yo‘nalishidagi oliy ta’lim muassasalariga (OTM) qabul kvotalari 2 barobarga oshirildi, ilmiy salohiyati 17 foizga oshdi. Xorijiy davlatlarning yetakchi oliy ta’lim muassalari bilan hamkorlikda 9 ta qo‘shma ta’lim dasturlari joriy etildi.

Standartlashtirish

2020-2021 yillar mobaynida guruhlashgan holda (kooperatsion yondashuv natijasida) 526 ta fermer xo‘jaliklari va korxonalarga 39 ta xalqaro Global G.A.P. standarti hamda 4 ta Organic, 226 ta xalqaro ISO 22000 (HACCP) va 257 ta boshqa standartlar joriy qilindi.

Eksport diversifikatsiyasi

Meva-sabazvotlarning eksport geografiyasi va hajmi oshib, 92 ta mamlakatga 2,4 mlrd dollarlik 119 xil turdagi 5,5 mln. tona mahsulotlar eksport qilindi. 24 ta yangi to‘lov quvvati yuqori bo‘lgan Norvegiya, Shvetsiya, Shveysariya, Kipr, Buyuk Britaniya, Lyuksemburg, Avstraliya, Quvayt, Ummon kabi davlatlarga meva-sabzavotlar eksporti yo‘lga qo‘yildi. Xususan, 2020 yilda pandemiya sharoitiga qaramasdan qiymati 1 mlrd dollardan (2016 yilga nisbatan 2 barobar ko‘p) ziyod 1,5 mln.tonna (187%) qishloq ho‘jaligi mahsulotlari eksport qilindi.

«Ekonomicheskoye obozreniye» jurnali 2021 №8 (260)


Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar