Ijtimoiy himoya yagona reyestri: xorij tajribasi

Ijtimoiy himoya yagona reyestri: xorij tajribasi

Xizmat ko‘rsatish tizimi barcha mamlakatlardagi fuqarolarning og‘irini yengil qiladigan muhim sohalardan biri hisoblanadi. Bu sohaga keyingi yillarda raqamlashtirish dasturlarining qo‘llanilayotgani ishlar saviyasini butunlay yuqori sifat bosqichiga ko‘tarishga yordam bermoqda.

Ijtimoiy himoya reyestrlari axborot tizimi Braziliya, Chili, Xitoy, Gruziya, Indoneziya, Meksika, Chernogoriya, Pokiston, Filippin, Senegal, Belgiya, Turkiya kabi 20dan ortiq mamlakatlarda har xil ko‘rinishda mavjud bo‘lib, ularning ijtimoiy reyestr axborot tizimlari bazasini boshqarish ishlari bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi, deb yozadi Moliya vazirligi huzuridagi Byudjet-soliq tadqiqotlari instituti mutaxassisi Jalil Boykalonov.

Mamlakatimizda ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifatini yaxshilash va odamlar turmush tarzini yuqori saviyaga ko‘tarish, ular uchun qulayliklar va imkoniyatlar yaratish, muhimi insonlarning vaqti va mablag‘larini tejash, ularni sarson-sargardonlikdan xalos etish uchun raqamli texnologiyalar va innovatsion yechimlar iqtisodiyotning turli tarmoqlari va jamiyat hayotiga faol joriy etilib, qo‘llanilmoqda.

Ana shunday davlat xizmatlaridan biri “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” axborot tizimi hisoblanadi. Yagona reyestr – boshlang‘ich bosqichda ijtimoiy nafaqalarni tayinlash uchun inson omilisiz oilaning (fuqaro) muhtojligini o‘zi aniqlaydigan, nafaqalarni tayinlab, to‘lovlarni amalga oshiradigan va nazorat qiladigan, xarajatlar hisobini yuritadigan avtomatlashgan axborot tizimidir.

2020 yil 4 avgustda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning “Aholiga davlat ijtimoiy xizmatlari va yordam taqdim etish tartib-taomillarini avtomatlashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-4797-sonli qarori hamda 2021 yil 5 martda Vazirlar Mahkamasining 122-sonli “Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini yanada takomillashtirish hamda sohaga zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori e’lon qilinishi xizmat ko‘rsatish ishlarini yanada rivojlantirish uchun keng yo‘l ochdi.

“Ijtimoiy himoya yagona reyestri” axborot tizimini ijtimoiy himoya sohasiga samarali qo‘llayotgan mamlakatlar boy tajriba to‘plab ulgurdilar. Bu tizimni takomillashtirish uchun xorijiy davlatlar tajribasini o‘rganish biz uchun yaxshigina dasturulamal bo‘lishi mumkin.

Aholini ijtimoiy himoya qilish uchun axborot tizimini rivojlantirish bo‘yicha xalqaro amaliyotni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab mamlakatlar uzoq vaqtlardan beri ijtimoiy imtiyozlar va xizmatlarni oluvchilar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni birlashtirish va mahalliy ma’lumotlar bazalari bilan masofadan turib ishlashga imkon beradigan yaxlit axborot tizimlarini yaratish yo‘lini bosib o‘tdi. Bir qancha mamlakatlarda ijtimoiy himoya yagona reyestri ta’minot zanjiri vazifasini o‘tamoqda. Bu tizim murojaatlarni qabul qilish, ro‘yxatdan o‘tkazish va fuqarolarning bir yoki bir nechta ijtimoiy nafaqaga muvofiqligini aniqlash ishlarini bajara oladi. Ular inklyuziv tizim sifatida ham ijtimoiy siyosat, ham axborot manbai ko‘rinishidagi amaliyot roliga ega.

Hozirgi kunda 20 dan ziyod mamlakatlarda (Ozarbayjon, Braziliya, Chili, Xitoy, Kolumbiya, Dominikan Respublikasi, Jibuti, Gruziya, Indoneziya, Makedoniya, Mali, Mavrikiy, Meksika, Chernogoriya, Pokiston, Filippin, Senegal, Serra-Leone, Turkiya Yaman va boshqa davlatlarda) har xil ko‘rinishda ijtimoiy himoya reyestrlari axborot tizimi mavjud. Biroq ular faoliyatida ijtimoiy himoya reyestrlarini boshqarish va yuritish shuningdek, qamrov darajasi hamda ijtimoiy reyestr axborot tizimlarini bazasini boshqarish ishlari bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi.

Bugungi kunda raqamlashtirish ishlariga jiddiy e’tibor qaratilayotgan bir paytda “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” axborot tizimi borasidagi ba’zi mamlakatlarning tajribasini yaqindan o‘rganish biz uchun yaxshigina dasturulamal bo‘lishi mumkin.

Belgiya

Ijtimoiy reyestrlar bu davlatda o‘ttiz yil oldin tuzila boshlangan edi. Belgiya birinchilardan bo‘lib 1990 yilda ijtimoiy sohani boshqarish uchun elektron platformani ishlab chiqdi. Ushbu platformani boshqarish va yuritish Belgiyaning ijtimoiy to‘lovlar banki (Crossroads Bank for Social Security (CBSS)) zimmasiga yuklandi. Mazkur bank ijtimoiy ma’lumotlarning yagona reyestri bo‘lib, axborot tizimining operatori funksiyalarini bajaradi.

CBSS bankining vazifalariga ijtimoiy nafaqalarni hisoblash, ijtimoiy sohadagi elektron hukumat funksiyalarini bajarish, ijtimoiy ma’lumotlarni to‘plash, modellashtirish, nazorat qilish va saqlash, ijtimoiy sektor ishtirokchilari o‘rtasida axborot almashinuvni ta’minlash, axborotni muhofaza qilish va boshqalar kiradi.

Belgiya aholisini ijtimoiy himoya qilish tizimi boshqaruv modeli dastlab markazlashmagan bo‘lib, biroq yuqori darajada birlashtirilgan ma’lumotlar bazasiga (data warehouse) ega va u ijtimoiy himoya dasturlaridan olingan ma’lumotlarni emas, balki ijtimoiy sektor sub’yektlari tomonidan to‘plangan ma’lumotlarni birlashtirgan.

CBSS bankining axborotlar majmui (data warehouse) muhim afzalliklarga ega bo‘lib, ijtimoiy sektorning turli ishtirokchilari tomonidan to‘plangan ma’lumotlar avtomatik ravishda (data warehouse) axborotlar bazasiga ko‘chiriladi. Axborotlar majmuining boshqarish va saqlash xarajatlari, katta hajmdagi ma’lumotlarni birlashtirgan boshqa ma’lumotlar bazalariga (Datenbank) nisbatan past va xavfsizroq.

Belgiya rejalashtirish idorasining (Federal Planning Bureau) tadqiqotlariga ko‘ra, ushbu tizimning joriy etilishi ijtimoiy idoralar uchun ma’muriy xarajatlarni yiliga 1,7 milliard yevrogacha tejash imkonini yaratdi va 220 turdagi qog‘oz hujjatlar bekor qilindi. 2019 yil 1,29 million ziyod elektron ma’lumotlar almashinuvi ushbu tizim orqali amalga oshirildi. Mazkur tizim qariyb 30 yildan beri samarali ishlab kelmoqda.

Turkiya

So‘nggi o‘n yil ichida jadal rivojlanayotgan Turkiya iqtisodiyotida ijtimoiy yordam ko‘rsatish qobiliyati ham o‘sib bordi. Ijtimoiy yordam tizimi mamlakatning juda kichik tarkibiy qismi bo‘lib kelgan, ammo so‘nggi o‘n yil ichida juda ko‘p sonli yangi davlat dasturlari amalga oshirildi.

Hukumat manzilli ijtimoiy xizmatlar sifatini oshirish uchun 2009 yilda Oila va ijtimoiy xizmatlar vazirligi hamda Turkiya ilmiy va texnologiya tadqiqotlar instituti (TÜBITAK) bilan birgalikda Ijtimoiy yordam xizmatlari axborot tizimini (Social Assistance Information System, ISAS) ishlab chiqdi. Mazkur tizim ijtimoiy yordamni boshqarish bilan bog‘liq barcha xizmatlarni amalga oshiradigan ijtimoiy himoya axborot tizimi hisoblanadi.

Turkiyaning ijtimoiy himoya reyestri axborot tizimlarini boshqarish va yuritish Belgiyadan farqli o‘laroq birmuncha markazlashgan. (ISAS) axborot tizimi 22 xil davlat muassasalari ma’lumotlarini birlashtirgan va osongina kirish mumkin bo‘lgan bitta onlayn portalda 112 ta veb-xizmatlar va 10 dan ziyod ijtimoiy dasturlarni taqdim etadi. Shuningdek, mazkur axborot tizimi (aholi ro‘yxati, ijtimoiy ta’minot, ta’lim va sog‘liqni saqlash, er kadastriga doir axborotlar, daromadlarni boshqarish, qishloq xo‘jaligi va boshqa) muassasalar ma’lumotlar bazasi bilan real vaqt rejimida o‘zaro ishlashni ta’minlaydi. Ushbu imkoniyat orqali Turkiya qog‘ozga asoslangan hujjatlarni yig‘ish tartibini to‘liq avtomatlashtirdi.

Ijtimoiy himoya axborot tizimi (ISAS) ishga tushirilmasdan oldin ijtimoiy yordam olish uchun arizalarning tekshirilishi uchun 15-20 kun ketgan bo‘lsa, ushbu jarayon tatbiq etilgach, ishlar taxminan 1 daqiqada hal etiladigan bo‘ldi. 2010 yildan beri (ISAS) 30 million fuqaroning ijtimoiy yordam uchun murojaatlarini ko‘rib chiqdi va umumiy qiymati 13 milliard AQSh dollari (taxminan 34,31 milliard liraga teng) bo‘lgan 311 million ijtimoiy yordam bitimlarini amalga oshirdi.

2010 yili ijtimoiy yordam xizmatlari axborot tizimi yanada samarali ishlashi uchun (Ijtimoiy yordam va birdamlik jamg‘armasi) ofislari va (Ijtimoiy yordamlar bosh boshqarmasi) o‘rtasida xavfsiz ma’lumotlar uzatilishini ta’minlash zarur edi. Ushbu jarayonni osonlashtirish uchun barcha Ijtimoiy yordam va birdamlik jamg‘armasi binolari Virtual Private Network (VPN) - virtual xususiy tarmoq texnologiyasi yordamida bir-biriga bog‘landi. Natijada mazkur texnologiya joriy etilgandan so‘ng xizmat ko‘rsatuvchi jamg‘armalar o‘rtasida Voiceover Internet Protocol (VOIP) texnologiyalaridan foydalanish imkoniyati paydo bo‘ldi. Bundan tashqari qo‘shimcha tarzda 1,200 ta Internet protokol (IP) to‘plamlari bilan jihozlandi. Mazkur texnologiyalar orqali joylar o‘rtasida bepul telefon qo‘ng‘iroqlarini amalga oshirish imkoni paydo bo‘ldi, bu xarajatlarni tejash ma’nosida ham, narx jihatidan ham katta afzalliklarga ega.

Shuningdek, yuqoridagi texnologiyalar ISAS axborot tizimi infratuzilmasini muhim elementini tashkil etdi. Ushbu tarmoqda aniqlanmagan kompyuter orqali tizimga kirishning iloji yo‘q va tarmoqqa ulangan kompyuterlar markazlashtirilgan bo‘lib, belgilangan tarmoq xavfsizlik qoidalariga asoslanib boshqariladi. Bu 30 milliondan ortiq fuqaroning shaxsiy ma’lumotlarini o‘z ichiga olgan tarmoq xavfsizligini markazlashtirilgan holda boshqarish imkonini beradi.

Braziliya

Ijtimoiy reyestr axborot tizimini tashkil etish va yuritish bo‘yicha Braziliya hukumati 2001 yilda eng katta loyihalardan biri aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini aniqlash hamda ularga ijtimoiy yordam ko‘rsatish manzilligini ta’minlash maqsadida (Kadastro Único) deb nomlangan ijtimoiy yagona reyestr axborot tizimini ishlab chiqdi.

Yagona reyestr axborot tizimini ikkita asosiy maqsadni o‘z ichiga oladi: Braziliyada kambag‘al va o‘ta qashshoqlarni aniqlash va aholining ushbu qismining ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan tahlil qilish. Ushbu reyestr hukumatga har bir shaxsni identifikatsiya qilish, ma’lumoti, ishi va daromadi, yashash manzili, ma’lumotlardan foydalanish va oilalarni tanlash hamda federal hukumatning ijtimoiy dasturlaridan foydalanish uchun tavsiya qilish imkoniyatini beradi. Mazkur yagona reyestrdan ro‘yxatdan o‘tish uchun aholini kam ta’minlangan qatlami, daromadi eng kam ish haqining yarimga, bir kishi uchun (braziliya reali 250 taxminan 54 AQSh dollari) hamda umumiy oylik daromadi eng kam ish haqining uch baravarigacha (braziliya reali 3300 taxminan 654 AQSh dollariga) bo‘lgan oilalariga imkoniyatlar yaratadi.

Hozirgi vaqtga kelib ushbu reyestrdan ro‘yxatdan o‘tganlar soni 127 million kishini tashkil qiladi. Yagona reyestr axborot tizimi taqdim etadigan ma’lumotlar orqali hukumat 10 dan ziyod ijtimoiy dasturlarni aholiga taqdim etishda foydalanadi.

Shuni ta’kidlash kerakki, Kadastro Único reyestri orqali ro‘yxatdan o‘tish fuqaroni ushbu dasturlardan avtomatik tarzda ijtimoiy yordam olaverishini anglatmaydi, chunki har bir dasturning o‘z qoidalari mavjud. Oilaviy nafaqa (Bolsa Família) dasturi yagona reyestr orqali aholiga taqdim etiladigan ijtimoiy yordam dasturlar ichida eng kattasi hisoblanadi. Bugungi kunga kelib ushbu dastur mamlakat bo‘ylab 13,9 milliondan ortiq oilaga xizmat qilmoqda.

Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, ushbu tizimni joriy etish orqali Braziliyada o‘ta qashshoqlikning 58 foizga, qashshoqlikning esa 30 foizga, 2004 -2014 yillar oralig‘ida tengsizlikning 41 foizga pasayishiga erishilgan. Kadastro Único yagona reyestri Lotin Amerikasi davlatlarida ijtimoiy himoya axborot tizimini yaratish bo‘yicha eng yaxshi loyiha deb tan olingan.

Chili

Aholiga davlat ijtimoiy xizmatlari va yordam taqdim etish, ijtimoiy siyosatni rivojlantirish bo‘yicha Chili davlati uzoq yillik tarixni bosib o‘tgan. Chilida ijtimoiy himoya siyosati 1980 yillardan beri rivojlantirib kelmoqda. 1990 yillardagi iqtisodiy farovonlik Chili hukumatini mamlakat aholisining kambag‘al qatlami bilan muntazam aloqada bo‘lishga zamin yaratdi. Natijada 2006 yilda Ficha de Proression Sosial so‘rov tizimi orqali aholini ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlami to‘g‘risidagi ma’lumotlari to‘plandi. 2008 va 2009 yillarda to‘plangan ma’lumotlar asosida Chilining Integratsiyalashgan ijtimoiy axborot tizimi (Sistema Integrado de Informasión Sosial, SIIS) ishlab chiqildi. Ushbu axborot tizimi asosan bir qancha yirik ijtimoiy himoya dasturlariga xizmat qildi.

Chilining SIIS tizimi ikkita ijtimoiy dastur ma’lumotlarini birlashtiradi: o‘ta qashshoq oilalarga yordam dasturlari (Chile Solidario) va to‘rt yoshga to‘lmagan bolasi bo‘lgan oilalarni qo‘llab-quvvatlash dasturlari (Chile Srese Sontigo). Tizim markazlashtirilgan yagona ijtimoiy axborot modeli asosida ishlaydi. Integratsiyalashgan ijtimoiy axborot tizimi turli xil davlat idoralariga tegishli ma’lumotlar bazalari o‘rtasida virtual bog‘langan.

2016 yil yagona reyestr axborot tizimi takomillashtirilib ijtimoiy uy xo‘jaliklar reyestri (Sosial Registry of Households RSH) deb o‘zgartirildi. Chilining RSH uy xo‘jaliklar reyestri 12,4 million aholining 71,7 foizini ma’lumotlari 43 ta davlat idoralari ma’lumotlar bazalari, 345 munitsipalitet ma’lumotlar bazalari, FHDYo ma’lumotlar bazalari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi.

Shuni ta’kidlash kerakki xohlagan vaqtda har bir fuqaroning o‘zi mustaqil tarzda ushbu reyestrdan onlayn ro‘yxatdan o‘tish yoki ro‘yxatga olish markazlariga borib o‘tishi imkoniyatlari yaratilgan. 2021 yil kelib ushbu uy xo‘jaliklar reyestri axborot tizimi 80 dan ortiq dasturlarni qamrab olgan dunyodagi eng yaxshi universal reyestr hisoblanadi.

O‘zbekistondagi Ijtimoiy himoya yagona reyestr holati

Ijtimoiy himoya reyestri mamlakatimizda 2019 yilning 1 oktyabridan Sirdaryo viloyatida tajriba loyihasi doirasida joriy etildi va ushbu tajriba muvaffaqiyatli tugallandi. 2020 yil oxirlariga kelib respublikamizning barcha hududlarida Yagona ijtimoiy reyestr joriy etildi. Mamlakatimizda yagona reyestr orqali hozirgi kunda bola ikki yoshga to‘lgunga qadar uni parvarishlash uchun nafaqa, 14 yoshgacha bo‘lgan bolalari bor oilalarga nafaqa va kam ta’minlangan oilalarga moddiy yordam xizmatlari ko‘rsatilmoqda.

O‘tgan yili aholining kam ta’minlangan qatlamiga ijtimoiy to‘lovlarni o‘z vaqtida manzilli yetib borishini o‘rganish maqsadida Moliya vazirligi hamda Byudjet-soliq tadqiqotlari instituti xodimlari bilan birgalikda tadqiqot o‘tkazilgan.

Ma’lumotlarga ko‘ra, bugungi kunda yagona reyestr axborot tizimi 11 ta vazirlikning (Ichki ishlar vazirligi, Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi Davlat soliq qo‘mitasi, Davlat personallashtirish markazi, Kadastr agentligi, Pensiya jamg‘armasi va boshqa) idoralarning elektron ma’lumotlar bazalari bilan ma’lumotlar almashinuvi yo‘lga qo‘yilgan. Bu 23 turdagi ma’lumotlarni olish imkonini beradi. Hozirgi kunda 4 ta vazirlik va idoralar tegishli elektron ma’lumotlar bazalarini yagona ijtimoiy reyestrga integratsiyalash ko‘rib chiqilmoqda.

Yagona reyestr axborot tizimi mamlakatimizda rivojlanish bosqichida bo‘lganligi bois bu borada ba’zi bir muammolar ham mavjud. Jumladan, dastur xozirgi vaqtda juda sekin ishlamoqda. Bu arizalarni o‘z vaqtida kiritilishiga to‘sqinlik qilmoqda. Shuningdek, vazirlik va idoralar tegishli elektron bazalari bilan ma’lumotlar almashinuvi jarayoni juda sust. Arizalarni dasturga yuklash vaqtida dasturda nosozliklar vujudga kelish hollari kuzatilmoqda.

Masalan, er-xotinning nikoh tuzilganligi haqidagi guvohnomalari dasturga har ikkalasi uchun alohida-alohida ikki marotaba kiritilmoqda. Shuningdek, yagona reyestr qamrovi juda ham kichik, faqatgina 3 ta dastur uchun ishlaydi, xolos. Mazkur axborot tizimi dasturiga kiritilgan arizalarni qaysi foydalanuvchi tomonidan kiritilganligini aniqlash imkoniyati mavjud emas.

Ijtimoiy yagona reyestr axborot tizimi xorij tajribasini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, ushbu axborot tizimi barqaror va xavfsiz ishlashi uchun virtual xususiy tarmoq (Virtual private network (VPN) - texnologiyasidan foydalanish orqali elektron ma’lumotlarni xavfsiz kanallar orqali almashish mumkin (Turkiya tajribasi).

Har bir ijtimoiy xizmat oluvchilar mustaqil ravishda o‘zlari mazkur axborot tizimida ro‘yxatdan o‘tish imkoniyatini yaratish yagona reyestri veb-portalni ishlab chiqish kerak. Shuningdek, Yagona reyestr orqali imtiyozlar va moddiy yordam nafaqalar dasturlarni sonini ko‘paytirish kerak (Chili 80 dan ortiq dasturlarni taqdim etadi). Yig‘ilgan ma’lumotlarni xavfsiz va uzoq vaqt saqlash uchun CBSS bankining ma’lumotlar bazasi (data waryehause) kabi texnologiyalardan foydalanish kerak. Chunki (data waryehause) ma’lumotlar bazalari (Datenbank) ning ma’lumotlar majmualariga nisbatan xarajatlar darajasi past va xavfsizroq (Belgiya tajribasi).

Shu bilan birga, tizimda barcha ishtirokchilarining vazifalari va majburiyatlarini aniq taqsimlash kerak. Mazkur tizim davlat idoralari elektron bazasida to‘plangan ma’lumotlar asosida ishlaydi shunday ekan har bir davlat idrolari ma’lumotlarni to‘g‘riligi, aniqligi va tez-tez yangilanib turilishiga e’tibor berishi lozim.

Xulosa sifatida shuni ta’kidlab o‘tish lozimki, “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” axborot tizimi nafaqat ijtimoiy xizmatlar va yordamning manzilliligini oshirish imkoniyati, balki jahonda bo‘lib o‘tayotgan koronavirus pandemiyasi davrida aholining ehtiyojmand qismini qisqa muddatlarda aniqlash va ularni davlat tomonidan manzilli qo‘llab-quvvatlashning shaffof va samarali instrumentlari bo‘lib xizmat qiladi.

Bugungi axborot asrida raqamlashtirish davlat boshqaruvi hamda turli soha va tarmoqlar faoliyatining samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur axborot tizimi “elektron hukumat” faoliyati samaradorligining oshishiga hamda mamlakatimizda“ raqamli iqtisodiyot” rivojlanishiga katta yordam berishi shubhasiz.

Jalil BOYKALONOV,

Moliya vazirligi huzuridagi

Byudjet-soliq tadqiqotlari instituti

mutaxassisi

Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar