Yangi davr soliq organlari: pandemiyadan keyin soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish

Yangi davr soliq organlari: pandemiyadan keyin soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish

O‘zgarishsiz ustuvorliklar

- Sherzod Davlyatovich, COVID-19 pandemiyasining 2020 yil oxiriga kelib jahon iqtisodiyotiga ta’siri xalqaro ekspertlar tomonidan turlicha baholanmoqda, ammo deyarli hamma salbiy tendensiyalarni qayd etmoqda. Bir yil oldin, siz davlat soliq qo‘mitasi raisi lavozimiga kirishdingiz va koronavirus infeksiyasining tarqalishi va unga qo‘shilgan hamroh bo‘lgan o‘ta og‘ir holatlarga duch keldingiz. Mana shunday vaziyatda siz o‘zingiz uchun qanday vazifalarni qo‘ydingiz va o‘tgan vaqt mobaynida nima qila oldingiz?

– Tan olaman, tayinlanganimdan keyin yangi qiyinchiliklarga duch keldim. Ha, ko‘p jihatdan bu to‘satdan koronavirus pandemiyasining oqibatlari bo‘lib, u tufayli iqtisodiyot to‘xtab qoldi va insoniyatning yashash uchun kurashi tom ma’noda boshlandi. Shu bilan birga, bugungi kunda mamlakatimizda O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning tashabbuslari, u tomonidan biznesni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan o‘z vaqtida qabul qilgan qarorlari juda ko‘p narsani anglatishini tushunmoqda. Tezkor chora-tadbirlar bizga soliq bazasini saqlab qolish imkonini berdi.

Barcha resurslar safarbar qilindi va har bir qadam paydo bo‘lgan muammolarni hal qilishga qaratilgan bo‘lib, soliq organlari soliq to‘lovchilar uchun asosiy tayanch va yordamchiga aylandi.

Soliq ma’muriyatchiligi sifatini oshirishga alohida e’tibor qaratilib, natijada 95% soliqlar ixtiyoriy ravishda to‘lanadi. 406 ming yuridik shaxs va 322 ming yakka tartibdagi tadbirkor o‘z faoliyatini to‘xtatmadi. Taqqoslash uchun: joriy yil birinchi chorak yakunlariga ko‘ra 415 ming yuridik shaxs va 361 ming yagona mulkdor faoliyat ko‘rsatmoqda. Mamlakatimizda tadbirkorlarning aksariyati o‘z faoliyatini davom ettirdi, buning sababi soliq imtiyozlari va preferensiyalarni taqdim etish bo‘yicha puxta o‘ylangan harakatlar rejasidir.

- Darhaqiqat, o‘tgan yili ko‘plab mamlakatlarda tadbirkorlik sub’yektlariga soliq imtiyozlari berildi. O‘zbekistonda biznes sohasini qo‘llab-quvvatlash borasida bir nechta normativ-huquqiy hujjat qabul qildi. Davlatning qo‘llab-quvvatlashi qanchalik aniq edi?

– Savolingizga javob berish uchun ba’zi statistik ma’lumotlarni keltiraman. 2020 yilda soliq to‘lovchilarga 9 trln. so‘m miqdorida qo‘shilgan qiymat solig‘ini qaytarib berildi. Soliq stavkalari pasaytirilib, ayrim soliq turlari kechiktirildi. Soliq imtiyozlari va preferensiyalar miqdori 7 trln. so‘mdan oshdi. Umuman olganda, byudjet daromadlari tendensiyasi barqaror bo‘lib qoldi: 2020 yilda 103,6 trln. so‘m (2019 yilga nisbatan 124,4% ga ko‘p) va joriy yilning birinchi choragida 29,3 trln. so‘mni (2020 yilga nisbatan 123% yuqori) tashkil etdi.

Vaqtinchalik qiyinchiliklarni boshdan kechirayotgan sub’yektlar uchun mol-mulk solig‘i va yer solig‘i qarzlari bilan bog‘liq ravishda jarimalar hisoblash to‘xtatib turildi.

2020 yil 1 iyundan 2021 yil 31 dekabrigacha bo‘lgan davrda turoperatorlar, sayyohlik agentliklari, shuningdek turar joy ob’yektlari uchun daromad solig‘i stavkalari belgilangan stavkalarning 50 foiziga pasaytirildi. Soliq tekshiruvini o‘tkazish bo‘yicha moratoriy uzaytirildi.

- Pandemiya davrida O‘zbekistonda mehnatga layoqatli aholi uchun o‘zini o‘zi band qilishning yangi tartiblari joriy etildi. Hozirda jismoniy shaxslar uchun o‘zini o‘zi ish bilan ta’minlashning 68 ta turi mavjud. Ish bilan ta’minlashning ushbu formati Aqsh, Germaniya, Rossiya Federatsiyasi va boshqa mamlakatlarda talab qilinadi. Bizda bu qanday amalga oshiriladi?

- Imtiyozli soliqqa tortish va pensiya stajini hisoblash huquqi jismoniy shaxslar uchun rag‘bat bo‘ldi. Natijada O‘zbekiston bo‘ylab 702 ming fuqaro o‘zini o‘zi ish bilan ta’minlagan holda ro‘yxatga olindi. Qonuniy ishlashni istaganlar tobora ko‘payib bormoqda. Joriy yil oxiriga qadar o‘zini o‘zi band qilish orqali bir milliondan ortiq fuqaroning faoliyati qonuniylashtirilishi rejalashtirilgan. Ushbu tizim joriy etilgan Rossiya Federatsiyasida bir million fuqaro o‘zini o‘zi ish bilan ta’minlashi uchun 4 yil vaqt ketdi.

2021 yilning muhim yangiliklaridan biri elektron tijoratni o‘zini o‘zi band qiladigan shaxslar shug‘ullanishi mumkin bo‘lgan faoliyat turlari ro‘yxatiga kiritish rejalashtirilgan. Umuman olganda, elektron tijorat boshqaruvi tizimi elektron tijorat ishtirokchilarini tovarlar (xizmatlar)da ro‘yxatga olish va hisobga olishni ta’minlash uchun konseptual ravishda qayta ko‘rib chiqildi: elektron tijorat ishtirokchilarining buxgalteriya hisobi va monitoringini ta’minlaydigan yagona elektron tijorat boshqaruvi platformasi yaratilmoqda. Elektron tijorat sub’yektlarining Milliy reyestrini shakllantirish Davlat soliq qo‘mitasiga topshirilmoqda, uni modernizatsiya qilish 2021 yil 1 sentyabrda yakunlanadi va elektron tijorat boshqaruvi uchun erkin yagona elektron savdo axborot platformasi reyestri yaratiladi.

– “Yashirin iqtisodiyot”ga qarshi kurashda Davlat soliq qo‘mitasi tomonidan "qat’iy choralar" ko‘rildi bu fikr ishbilarmonlik muhitida bir necha bor tilga olindi. Bunga qanday izoh bergan bo‘lardingiz?

– Yuqorida aytib o‘tganimizdek, barcha raqamlashtirish vositalari joriy etilgandan so‘ng, nafaqat soliq to‘lashdan bo‘yin tovlashning "sxemalari", shu jumladan, qo‘shilgan qiymat solig‘i, balki soliq to‘lashdan qasddan bo‘yin tovlaydigan soliq to‘lovchilar ham soliq organlariga ma’lum bo‘la boshladi. Bu davlat byudjetining 1,4 trln. so‘m miqdorida zarar ko‘rganligini aniqlash imkonini berdi.

“Tahlika-tahlil" dasturiy mahsuloti shubhali korxonalarni aniqlab, ularda yuqori darajadagi soliq xavfini aniqlab beradi. Dastur soliq xavfi darajasini bir necha mezonlar asosida aniqlaydi. Hozirgacha kameral soliq tekshiruvi natijasida 2633 tadbirkorlik sub’yektining QQS to‘lovchi sifatida berilgan guvohnomasi to‘xtatilib, byudjetga zarar yetkazgan 570 ta ob’yektga oid hujjatlar huquqni muhofaza qilish organlariga yuborildi.

Soliq xizmati organlari tomonidan olib borilayotgan barcha harakatlar Soliq kodeksi va boshqa tegishli normativ-huquqiy hujjatlar doirasida belgilangan me’yorlar asosida amalga oshirilmoqda.

Raqamlashtirish - byudjet barqarorligining kaliti

– Soliq to‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish inson omilining aralashuvini cheklash imkonini beradigan soliq yig‘ish tizimining raqamlashtirilishi munosabati bilan qanday o‘zgargan?

Bugungi kunda soliq to‘lovchilar uchun 45 turdagi interaktiv va elektron xizmatlar mavjud. Soliq hisoboti shakllari va ularning ilovalari, qisqartirildi (15 dan 11 gacha). Bu kabi jarayonlarni yanada soddalashtirish bosqichma-bosqich davom ettirilmoqda. Xususan, hisobotlar, deklaratsiyalar, hisobvaraq-fakturalar, shartnomalar va ishonchnomalar elektron shaklda rasmiylashtirilmoqda. 2020 yil davomida yaratilgan xizmatlardan soliq to‘lovchilar 700 million martadan ko‘proq foydalanganlar.

2021 yilning 1 yanvaridan tamaki va alkogol mahsulotlarini majburiy raqamli markirovkalash boshlandi. Eng so‘nggi yutuqlardan biri 1 apreldan respublikadagi 3 ta yirik pivo zavodida (bozorning 76,9%) markirovkalangan mahsulotlar ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi. Keyingi bosqich dori-darmon va tibbiyot mahsulotlari, suv va alkogolsiz ichimliklar, shuningdek, maishiy texnika. Markirovkalangan mahsulotlar yangilanayotgan milliy katalogda aks ettirilgan. Katalog 1 217 turdagi mahsulot (108 turdagi tamaki, 1 039 turdagi alkogol, 70 turdagi pivo) haqidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi.

Mamlakatda / Soliq siyosati

Ziyoda Rizayeva, Viktor Abaturov, Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi

«Ekonomicheskoye obozreniye» jurnali № 4 (254) 2021

Intervyuning to‘liq matni quyida keltirilgan.

Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar