Ўзбекистон ва Қозоғистон ўртасидаги ҳамкорлик тараққиётнинг замонавий босқичида

Ўзбекистон ва Қозоғистон ўртасидаги ҳамкорлик тараққиётнинг замонавий босқичида

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан қўшни давлатлар билан ҳамкорликни кенгайтириш борасидаги ташқи сиёсат доирасида Ўзбекистон ва Қозоғистон ўртасидаги кўп режали ҳамкорликни ривожлантириш устувор вазифага айланди.

Иқтисодий ҳамкорлик

Ўзбекистон Республикаси Президенти 2017 йилнинг март ойидаги илк давлат ташрифлари чоғида Қозоғистонга ташриф буюргани эътиборга молик. Мазкур ташриф давомида 13 та ҳужжат, жумладан, "2017-2019 йилларга мўлжалланган иқтисодий ҳамкорлик стратегияси" имзоланди, икки давлатнинг 500 дан зиёд тадбиркорлари иштирокида саноат ярмаркаси ва бизнес-форум ўтказилди, шунингдек, қиймати бир миллиард долларлик савдо шартномалари ва инвестициявий битимлар тузилди. Ўзаро савдода товар айланмасини 2020 йилга бориб 5 миллиард долларгача ошириш мақсад қилиб қўйилди.

Кейинги ташрифлар ўзаро савдо ва инвестицияларни, кооперация алоқаларини ривожлантириш, энергетика, сув ва қишлоқ хўжалиги, транспорт, чегарадаги ўтказиш пунктларини реконструкция ва модернизация қилиш соҳаларидаги ҳамкорликни кенгайтириш тенденциясини юксак даражада мустаҳкамлади.

Икки мамлакат минтақалари ўртасидаги ўзаро ҳамкорлик ва тўғридан-тўғри алоқаларни кенгайтириш бўйича келишувларга эришилганини алоҳида таъкидлаб ўтиш жоиз. Минтақалараро ҳамкорлик форумлари мунтазам равишда ўтказилмоқда.

Икки томонлама муносабатлар тарихидаги илк Минтақалараро форум 2018 йилнинг ноябрь ойида Чимкент шаҳрида бўлиб ўтди, унда икки мамлакат ҳудудлари даражасида тўғридан-тўғри минтақалараро ҳамкорлик тўғрисидаги 16 та меморандум имзоланди, минтақаларнинг хўжалик юритувчи субъектлари эса қиймати 110,5 миллион доллар бўлган 26 та инвестиция лойиҳасини ва 209,3 миллион доллар қийматидаги 69 та савдо шартномаларини амалга ошириш бўйича битимлар тузишди.

2020 йилнинг февраль ойида Урганчда иккинчи Минтақалараро форум ташкил этилиб, унда Ўзбекистон ва Қозоғистоннинг ишбилармон доиралари ҳамда 21 та минтақанинг 400 дан зиёд вакиллар, жумладан, 8 та минтақа администрацияси ва Қозоғистоннинг 150 дан ортиқ бизнес-компаниялари вакиллари иштирок этишди. Форум доирасида “Биржа алоқалари” ўтказилиб, унда умумий қиймати қарийб 431,4 миллион долларлик 34 та икки томонлама шартномалар, жумладан, савдо-иқтисодий соҳада умумий қиймати 366,6 миллион доллардан ортиқ бўлган 17 та шартнома, хусусан, Қозоғистонга енгил автомобиллар, мева-сабзавот, тўқимачилик маҳсулотлари, қурилиш материаллари, электротехника буюмлари ва бошқаларни етказиб бериш бўйича битимлар имзоланди. Бундан ташқари, озиқ-овқат саноати, қурилиш материаллари ва тўқимачилик маҳсулотларини ишлаб чиқариш, агросаноат кластерини яратиш, янги савдо уйларини очиш, молиявий хизматлар кўрсатиш каби соҳаларда инвестиция соҳасида 64,8 миллион доллар қийматидаги 17 та битим имзоланди. Форум доирасида Ўзбекистоннинг 36 та компанияси ва Қозоғистоннинг 27 та компанияси иштирокида икки давлатнинг етакчи корхоналари маҳсулотлари кўргазмаси ўтказилди.

Учинчи Минтақалараро форум икки томонлама ҳамкорлик бўйича Ҳукуматлараро қўшма комиссия йиғилишини ўтказган икки давлат раҳбарлари иштирокида 2021 йил 25-26 ноябрь кунлари Туркистонда «Трансчегаравий ҳамкорлик ўсишнинг янги нуқталари сифатида» мавзусида ўтказилди. Форумда 200 нафарга яқин киши - давлат органлари раҳбарлари, шунингдек, икки мамлакат ишбилармон доиралари вакиллари иштирок этишди. Форум доирасида машинасозлик, агросаноат комплекси, қурилиш материалларини ишлаб чиқариш, электротехника маҳсулотлари, тиббий асбоблар, инфратузилмани ривожлантириш соҳаларида ва бошқа тармоқларда умумий қиймати 611,3 миллион долларлик 54 та инвестиция ва тижорат шартномалари имзоланди.

Биринчи давлат ташрифи

Ўзбекистон Президентининг 2021 йил декабрь ойида Қозоғистонга кутилаётган давлат ташрифи ҳам икки томонлама муносабатларда муҳим воқеа ҳисобланади. Таъкидлаш жоизки, бу Президент Шавкат Мирзиёевнинг президентликка қайта сайланганидан кейинги илк давлат ташрифи бўлади, чунки давлат раҳбарининг илгари қилган хорижий сафарлари амалий характерга эга эди.

Бўлажак ташриф давомида икки томонлама ҳамкорликнинг ҳуқуқий асосларини кенгайтириш бўйича бир қатор муҳим ҳужжатларни, шунингдек, саноат, машинасозлик, транспорт ва логистика, қишлоқ хўжалиги ва бошқа соҳаларда қўшма лойиҳаларни амалга ошириш бўйича янги сармоявий битимларни имзолаш режалаштирилган.

Ташқи савдо кўрсаткичлари

Эслатиб ўтамиз, икки давлат раҳбарлари томонидан ҳукуматлар зиммасига Ўзбекистон ва Қозоғистон ўртасидаги ўзаро товар айирбошлашни 5 миллиард долларга, беш йил ичида эса ўзаро савдо ҳажми кўрсаткичини 10 миллиард долларга етказиш вазифаси қўйилди.

2020 йилда Қозоғистон Ўзбекистоннинг хорижий давлатлар билан ташқи савдо айланмасида 8,3% улуши билан учинчи, мамлакатимизнинг МДҲ мамлакатлари билан савдосида 25,5% улуши билан иккинчи, марказий Осиё мамлакатлари билан савдосида 61,1% улуши билан биринчи ўринни эгаллади.

Бунда Ўзбекистон ташқи савдосининг умумий ҳажмида Қозоғистоннинг улуши 2016 йилдан буён 7,8% дан 8,3% га, 2021 йилнинг 10 ойи якунларига кўра эса 9,7% га ўсган.

2017 йилдан 2019 йилгача бўлган даврда Ўзбекистон ва Қозоғистон ўртасидаги савдо ҳажми қарийб 1,8 баробар: 1,9 дан 3,34 миллиард долларга, шу жумладан экспорт 1,5 баробарга – 0,95 дан 1,39 миллиард долларга ошди. 2020-йилда коронавирус пандемияси туфайли товар айирбошлаш ҳажми тахминан 10 фоизга 3,01 миллиард долларгача, экспорт эса 0,91 миллиард долларга камайди.

2021 йилнинг 10 ойи якунларига кўра, 2020 йилнинг худди шу даврига нисбатан Ўзбекистон ва Қозоғистон ўртасидаги ташқи савдо кўрсаткичлари сезиларли даражада: товар айланмаси 36,5% дан 3,16 миллиард долларгача, экспорт 30,5% дан 0,95 миллиард долларгача, импорт 39,3% дан 2,21 миллиард долларгача ошди.

Ўзбекистон ва Қозоғистон ўртасидаги ўзаро савдо-сотиқ 2020 йил якунларига кўра қуйидаги йириклаштирилган товар гуруҳлари бўйича ифодаланган:

- Ўзбекистоннинг Қозоғистонга экспорт қилиши: озиқ – овқат маҳсулотлари-278 миллион доллар( экспорт ҳажмининг 30,7%), машина ва ускуналар-208 миллион доллар( 22,9%), кимёвий маҳсулотлар ва улардан тайёрланган буюмлар – 89 миллион доллар (9,8%), металлар ва улардан тайёрланган маҳсулотлар - 54 миллион доллар( 6%), тўқимачилик маҳсулотлари ва кийим-кечак – 43 миллион доллар (4,7%), шунингдек, хизматлар – 142 миллион доллар (15,6%);

- Ўзбекистоннинг Қозоғистондан импорти: озиқ-овқат маҳсулотлари-867 миллион доллар( импорт ҳажмининг 41%), металлар ва метал маҳсулотлари-369 миллион доллар( 17,4%), энергия манбалари ва нефт маҳсулотлари – 274 миллион доллар( 13%), машина ва ускуналар – 140 миллион доллар (6,6%), кимёвий маҳсулотлар ва улардан тайёрланган буюмлар 82 миллион доллар (3,9%).

Таъкидлаш жоизки, Ўзбекистон ва Қозоғистоннинг умумий экспорти таркибида асосан учинчи мамлакатларга етказиб бериладиган хом-ашё маҳсулотлари (минерал маҳсулотлар, рангли ва қимматбаҳо металлар ва бошқалар) асосий улушни (50-60%) эгаллайди.

Шу билан бирга, хом-ашё маҳсулоти ҳисобланмаган товар позициялари бўйича ўзаро савдо-сотиқни, айниқса, ҳар икки давлат манфаатдор бўлган тайёр маҳсулотлар савдосини ривожлантириш борасида катта истиқболлар мавжуд.

Хусусан, 2020 йилда Ўзбекистон Қозоғистонга 251,4 миллион долларлик қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини ёки ушбу турдаги маҳсулот экспортининг умумий ҳажмидан 24,9 фоизини, 150 миллион долларлик енгил автомобилларни ёки жами автомобил экспортининг 85 фоиздан ортиғини экспорт қилди. Маҳаллий Artel компанияси маҳсулотлари Қозоғистон бозорида ўз ўрнини, жумладан, ошхона печлари учун - 65 фоизгача, ярим автоматик кир ювиш машиналари бўйича - 50 фоизгача, сув иситгичлари учун - 37 фоизгача кенгайтирди.

Сармоявий ҳамкорлик ва кооперация

Икки давлат ўртасидаги сармоявий ҳамкорлик жадал суръатда ўсиб, Қозоғистон капитали иштирокидаги корхоналар сони 2019 йил бошидан буён 2,1 баробарга – 510 тадан 1056 тага кўпайди, жумладан, жорий йил бошидан буён Қозоғистон капитали иштирокида 166 та корхона ташкил этилди.

Айни дамда «Астана-Моторс» компанияси Жиззах шаҳрида Hyundai автомобилларини ишлаб чиқарувчи завод қуриш масаласини кўриб чиқмоқда. Ўзбекистоннинг молиявий бозорида Қозоғистоннинг Halyk Bank (Халқ банки) мавжуд бўлиб, унинг шўъба корхонаси Tenge Bank 2019 йилда Тошкентда ўз бўлимини очган эди.

Ўзбекистон капитали ҳам Қозоғистон иқтисодиётига фаоллик билан сармоя кирита бошлади. Машинасозлик соҳасида «UZAuto Motors» АЖ ва «MAN Auto-Uzbekistan» АЖ Костанайдаги «СарыаркаАвтоПром» МЧШ билан ҳамкорликда Chevrolet автомобиллари ва MAN юк машиналарини ишлаб чиқарувчи қўшма корхонани ташкил қилишди. Жорий йилнинг ноябрь ойида Костанайда «АгромашХолдингKZ» АЖнинг Локаллаштириш марказида Nurafshon қишлоқ хўжалиги техникасини ишлаб чиқарувчи қўшма корхона ишга тушди. Енгил саноат соҳасида Қозоғистон-Ўзбекистоннинг Alliance савдо-саноат компанияси тўқимачилик қўшма корхонасига асос солди, Туркистонда эса Turkestan Textile тикув фабрикаси ишга туширилди.

Туркистонда юртимиздаги Artel Electronics компанияси томонидан Қозоғистоннинг Orbis Kazakhstan корхонаси билан ҳамкорликда ошхона плиталари ва электр сув иситгичларни ишлаб чиқарувчи корхона ташкил этиш лойиҳаси ишлаб чиқилмоқда, бунга 85 млн доллар миқдорда сармоя талаб қилинади, заводнинг ишлаб чиқариш қуввати ҳар бир маҳсулот туридан йилига 500 мингтадан этиб белгиланади.

Таъкидлаб ўтиш жоизки, мавжуд салоҳият ва имкониятлар машинасозлик соҳасида, қурилиш индустрияси ва фармацевтика тармоғида янги қўшма лойиҳаларни амалга оширишни тақозо қилади.

Умуман олганда, Қозоғистон Республикаси статистика идорасининг маълумотларига кўра, ҳозирда Қозоғистонда Ўзбекистон капитали иштирокидаги 2144 та корхона (умумий миқдорнинг 5,8 фоизи) рўйхатга олинган бўлиб, улардан 1414 таси ишлаб турибди. Ушбу корхоналарнинг аксарият қисми кичик корхона тоифасига тегишли бўлиб, улгуржи ва чакана савдо, автомобилларни таъмирлаш, қурилиш, ишлов бериш саноати, умумий овқатланиш ва турар-жой бўйича тегишли хизматларни кўрсатиш йўналишларида фаолият юритади.

Транспорт-логистика соҳаси

Икки давлатнинг транспорт соҳасидаги, жумладан, халқаро транспорт коридорлари ва халқаро транспорт инфратузилмасини яратиш бўйича ҳамкорлиги янги ривожланиш босқичига кўтарилди, бу эса экспорт маҳсулотларини учинчи давлатларга етказиб бериш учун икки давлат ҳудуди бўйлаб ҳаракатланишда транспорт харажатларини камайтиришга хизмат қилади.

2021 йил апрель ойида Ўзбекистон-Қозоғистон чегарасидаги «Ғишт кўприк». – «Жибек Жолы» назорат-ўтказиш пункти ҳудудида икки давлат бош вазирлари «Марказий Осиё» Халқаро савдо-иқтисодий ҳамкорлик маркази (ХСИҲМ) қурилишига тамал тоши қўйиш маросимида иштирок этиб, унинг фаолиятини ташкил этиш бўйича чора-тадбирлар режасини имзолашди. Марказнинг умумий майдони 400 гектарни, ўтказиш қуввати ҳар икки йўналишда кунига 35 минг киши ва 5 мингта юк машинасини ташкил этади. Марказ Қозоғистон ва Ўзбекистоннинг қўшма сармоявий лойиҳаларини амалга ошириш учун йирик саноат ва савдо-логистика майдонига айланиши кўзда тутилган.

Ўзаро товар айирбошлашни ривожлантиришга кўмаклашиш мақсадида Ўзбекистоннинг Сурхондарё ва Фарғона вилоятларида жами 22,5 миллион долларлик сармоя ҳажмига ва йилига 67 минг тонна юк ташиш қувватига эга учта улгуржи-тарқатиш марказларини очиш орқали мамлакатлар ўртасида ягона товар ўтказиш тизимини яратиш режалаштирилган.

Айтиб ўтиш жоизки, Қозоғистоннинг темир йўллари қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини Москва – Тошкент – Москва йўналиши бўйлаб рефрижераторли (совуткичли) поездларда тезкор етказиб бериш бўйича шу йилнинг 18 ноябрь куни йўлга қўйилган «Агроэкспресс» пилот-лойиҳасини амалга оширишда иштирок этмоқда, бу эса уч давлатнинг темир йўллари интеграциясига хизмат қилади.

Икки давлатнинг транзит-транспорт соҳасидаги ўзаро ҳамкорлиги катта истиқболга эга, темир йўл инфратузилмасини ривожлантириш бўйича янги йирик қўшма лойиҳаларни амалга ошириш, автомобил ўтказиш пунктларини модернизация қилиш кўзда тутилган, юкларни ташишда қулай тариф сиёсати шакллантирилган. Юк ташиш кўрсаткичлари ўсиб бормоқда, жорий йилнинг 10 ойида Ўзбекистон ва Қозоғистон ўртасида темир йўл орқали юк ташиш ҳажми 20,5 миллион тоннани ташкил этди.

Ҳамкорликни кенгайтириш истиқболлари

Ўзбекистон ва Қозоғистон Марказий Осиёнинг (МО) бошқа давлатлари иштирокида ҳам икки томонлама, ҳам кўп томонлама шаклларда иқтисодий ҳамкорликни сезиларли даражада кенгайтириш учун амалга оширилмаган катта салоҳиятга эга.

Мисол учун, Халқаро савдо маркази (ITC) методологияси бўйича олиб борилган ҳисоб-китоблар МО давлатларининг ўзаро савдода бир миллиард доллардан ортиқ миқдорда амалга оширилмаган экспорт салоҳияти мавжудлигини кўрсатмоқда.

Таъкидлаб ўтиш жоизки, МОда Қозоғистон ва Ўзбекистон аҳолиси 71 фоизни ташкил этади, бунда ЯИМ умумий ҳажмининг 78 фоизи ва минтақа давлатлари ўзаро ички савдосининг 74 фоизи шу икки давлат ҳиссасига тўғри келади.

Ўзбекистон ва Қозоғистонда хом-ашё бўлмаган маҳсулотлар экспорти улушини орттириш ва қўшилган қиймати юқори бўлган тайёр маҳсулотларни ишлаб чиқаришни кенгайтириш мақсад қилиб белгиланган.

Шу нуқтаи назардан, иқтисодларнинг ўзаро бир-бирини тўлдириши ва давлатларда мавжуд бўлган ресурслар базасини инобатга олган ҳолда ишлов берувчи саноат соҳасида қўшма саноат кластерларини яратиш ҳамкорликнинг истиқболли йўналиши ҳисобланади.

Саноат кооперациясининг истиқболли йўналишларига иқтисодиётнинг ишлов берувчи сектори, жумладан, машинасозлик, агросаноат мажмуи, енгил саноат, шунингдек транспорт ва логистика соҳаси киради.

Транспорт соҳасида ҳамкорликни кенгайтириш ягона тариф сиёсати билан шимол-жануб йўналишида ва ортга тўғридан-тўғри транспорт қатновларини шакллантиришга хизмат қилади, бу эса икки давлатнинг транзит салоҳиятини оширади.

Термиз – Мозори Шариф темир йўлининг давоми ҳисобланган Мозори Шариф – Қобул – Пешовар қатнови бўйича темир йўл қурилиши фойдаланишда бўлган транспорт йўналишларини диверсификация қилиш ва янги экспорт бозорларига чиқишга хизмат қиладиган транспорт соҳасидаги муҳим лойиҳалардан биридир. Ушбу трансафғон йўлагининг яратилиши Марказий ва Жанубий Осиё минтақаларини қисқа ва тежамкор транспорт йўналиши билан боғлашга ёрдам беради, бунда Ўзбекистон ва Қозоғистон темир йўллари тармоғи фаол иштирок этади.

Ўзбекистон ва Қозоғистон ўртасидаги иқтисодий алоқаларни кенгайтириш ва ишбилармонлик муҳитини яхшилаш бўйича амалга оширилаётган чора-тадбирлар мамлакатлар томонидан жалб қилинаётган хорижий инвестицияларни иқтисодиётнинг қазиб олувчидан қайта ишлаш тармоқларига қайта тақсимлашга хизмат қилади.

Хулоса ўрнида таъкидлаш жоизки, Ўзбекистон ва Қозоғистон аҳолиси сонининг ортиши ва иқтисодиётларининг ривожланиши асносида икки давлат ички бозорининг умумий салоҳияти ортиб боради, бу икки ўлка ўртасида кооперация алоқалари ва ўзаро савдонинг кенгайиши эса уларнинг сармоявий жозибадорлигини оширади, бу эса ушбу қўшни мамлакатлар иқтисодиёти суръатининг жадаллашувига олиб келади.

Обид Ҳакимов, Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси ҳузуридаги Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази директори

Казахстанская правда 03.12.2021

Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар