O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasidagi hamkorlik taraqqiyotning zamonaviy bosqichida

O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasidagi hamkorlik taraqqiyotning zamonaviy bosqichida

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan qo‘shni davlatlar bilan hamkorlikni kengaytirish borasidagi tashqi siyosat doirasida O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasidagi ko‘p rejali hamkorlikni rivojlantirish ustuvor vazifaga aylandi.

Iqtisodiy hamkorlik

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti 2017 yilning mart oyidagi ilk davlat tashriflari chog‘ida Qozog‘istonga tashrif buyurgani e’tiborga molik. Mazkur tashrif davomida 13 ta hujjat, jumladan, "2017-2019 yillarga mo‘ljallangan iqtisodiy hamkorlik strategiyasi" imzolandi, ikki davlatning 500 dan ziyod tadbirkorlari ishtirokida sanoat yarmarkasi va biznes-forum o‘tkazildi, shuningdek, qiymati bir milliard dollarlik savdo shartnomalari va investitsiyaviy bitimlar tuzildi. O‘zaro savdoda tovar aylanmasini 2020 yilga borib 5 milliard dollargacha oshirish maqsad qilib qo‘yildi.

Keyingi tashriflar o‘zaro savdo va investitsiyalarni, kooperatsiya aloqalarini rivojlantirish, energetika, suv va qishloq xo‘jaligi, transport, chegaradagi o‘tkazish punktlarini rekonstruksiya va modernizatsiya qilish sohalaridagi hamkorlikni kengaytirish tendensiyasini yuksak darajada mustahkamladi.

Ikki mamlakat mintaqalari o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlik va to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalarni kengaytirish bo‘yicha kelishuvlarga erishilganini alohida ta’kidlab o‘tish joiz. Mintaqalararo hamkorlik forumlari muntazam ravishda o‘tkazilmoqda.

Ikki tomonlama munosabatlar tarixidagi ilk Mintaqalararo forum 2018 yilning noyabr oyida Chimkent shahrida bo‘lib o‘tdi, unda ikki mamlakat hududlari darajasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri mintaqalararo hamkorlik to‘g‘risidagi 16 ta memorandum imzolandi, mintaqalarning xo‘jalik yurituvchi sub’yektlari esa qiymati 110,5 million dollar bo‘lgan 26 ta investitsiya loyihasini va 209,3 million dollar qiymatidagi 69 ta savdo shartnomalarini amalga oshirish bo‘yicha bitimlar tuzishdi.

2020 yilning fevral oyida Urganchda ikkinchi Mintaqalararo forum tashkil etilib, unda O‘zbekiston va Qozog‘istonning ishbilarmon doiralari hamda 21 ta mintaqaning 400 dan ziyod vakillar, jumladan, 8 ta mintaqa administratsiyasi va Qozog‘istonning 150 dan ortiq biznes-kompaniyalari vakillari ishtirok etishdi. Forum doirasida “Birja aloqalari” o‘tkazilib, unda umumiy qiymati qariyb 431,4 million dollarlik 34 ta ikki tomonlama shartnomalar, jumladan, savdo-iqtisodiy sohada umumiy qiymati 366,6 million dollardan ortiq bo‘lgan 17 ta shartnoma, xususan, Qozog‘istonga yengil avtomobillar, meva-sabzavot, to‘qimachilik mahsulotlari, qurilish materiallari, elektrotexnika buyumlari va boshqalarni yetkazib berish bo‘yicha bitimlar imzolandi. Bundan tashqari, oziq-ovqat sanoati, qurilish materiallari va to‘qimachilik mahsulotlarini ishlab chiqarish, agrosanoat klasterini yaratish, yangi savdo uylarini ochish, moliyaviy xizmatlar ko‘rsatish kabi sohalarda investitsiya sohasida 64,8 million dollar qiymatidagi 17 ta bitim imzolandi. Forum doirasida O‘zbekistonning 36 ta kompaniyasi va Qozog‘istonning 27 ta kompaniyasi ishtirokida ikki davlatning yetakchi korxonalari mahsulotlari ko‘rgazmasi o‘tkazildi.

Uchinchi Mintaqalararo forum ikki tomonlama hamkorlik bo‘yicha Hukumatlararo qo‘shma komissiya yig‘ilishini o‘tkazgan ikki davlat rahbarlari ishtirokida 2021 yil 25-26 noyabr kunlari Turkistonda «Transchegaraviy hamkorlik o‘sishning yangi nuqtalari sifatida» mavzusida o‘tkazildi. Forumda 200 nafarga yaqin kishi - davlat organlari rahbarlari, shuningdek, ikki mamlakat ishbilarmon doiralari vakillari ishtirok etishdi. Forum doirasida mashinasozlik, agrosanoat kompleksi, qurilish materiallarini ishlab chiqarish, elektrotexnika mahsulotlari, tibbiy asboblar, infratuzilmani rivojlantirish sohalarida va boshqa tarmoqlarda umumiy qiymati 611,3 million dollarlik 54 ta investitsiya va tijorat shartnomalari imzolandi.

Birinchi davlat tashrifi

O‘zbekiston Prezidentining 2021 yil dekabr oyida Qozog‘istonga kutilayotgan davlat tashrifi ham ikki tomonlama munosabatlarda muhim voqea hisoblanadi. Ta’kidlash joizki, bu Prezident Shavkat Mirziyoyevning prezidentlikka qayta saylanganidan keyingi ilk davlat tashrifi bo‘ladi, chunki davlat rahbarining ilgari qilgan xorijiy safarlari amaliy xarakterga ega edi.

Bo‘lajak tashrif davomida ikki tomonlama hamkorlikning huquqiy asoslarini kengaytirish bo‘yicha bir qator muhim hujjatlarni, shuningdek, sanoat, mashinasozlik, transport va logistika, qishloq xo‘jaligi va boshqa sohalarda qo‘shma loyihalarni amalga oshirish bo‘yicha yangi sarmoyaviy bitimlarni imzolash rejalashtirilgan.

Tashqi savdo ko‘rsatkichlari

Eslatib o‘tamiz, ikki davlat rahbarlari tomonidan hukumatlar zimmasiga O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasidagi o‘zaro tovar ayirboshlashni 5 milliard dollarga, besh yil ichida esa o‘zaro savdo hajmi ko‘rsatkichini 10 milliard dollarga yetkazish vazifasi qo‘yildi.

2020 yilda Qozog‘iston O‘zbekistonning xorijiy davlatlar bilan tashqi savdo aylanmasida 8,3% ulushi bilan uchinchi, mamlakatimizning MDH mamlakatlari bilan savdosida 25,5% ulushi bilan ikkinchi, markaziy Osiyo mamlakatlari bilan savdosida 61,1% ulushi bilan birinchi o‘rinni egalladi.

Bunda O‘zbekiston tashqi savdosining umumiy hajmida Qozog‘istonning ulushi 2016 yildan buyon 7,8% dan 8,3% ga, 2021 yilning 10 oyi yakunlariga ko‘ra esa 9,7% ga o‘sgan.

2017 yildan 2019 yilgacha bo‘lgan davrda O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasidagi savdo hajmi qariyb 1,8 barobar: 1,9 dan 3,34 milliard dollarga, shu jumladan eksport 1,5 barobarga – 0,95 dan 1,39 milliard dollarga oshdi. 2020-yilda koronavirus pandemiyasi tufayli tovar ayirboshlash hajmi taxminan 10 foizga 3,01 milliard dollargacha, eksport esa 0,91 milliard dollarga kamaydi.

2021 yilning 10 oyi yakunlariga ko‘ra, 2020 yilning xuddi shu davriga nisbatan O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasidagi tashqi savdo ko‘rsatkichlari sezilarli darajada: tovar aylanmasi 36,5% dan 3,16 milliard dollargacha, eksport 30,5% dan 0,95 milliard dollargacha, import 39,3% dan 2,21 milliard dollargacha oshdi.

O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasidagi o‘zaro savdo-sotiq 2020 yil yakunlariga ko‘ra quyidagi yiriklashtirilgan tovar guruhlari bo‘yicha ifodalangan:

- O‘zbekistonning Qozog‘istonga eksport qilishi: oziq – ovqat mahsulotlari-278 million dollar( eksport hajmining 30,7%), mashina va uskunalar-208 million dollar( 22,9%), kimyoviy mahsulotlar va ulardan tayyorlangan buyumlar – 89 million dollar (9,8%), metallar va ulardan tayyorlangan mahsulotlar - 54 million dollar( 6%), to‘qimachilik mahsulotlari va kiyim-kechak – 43 million dollar (4,7%), shuningdek, xizmatlar – 142 million dollar (15,6%);

- O‘zbekistonning Qozog‘istondan importi: oziq-ovqat mahsulotlari-867 million dollar( import hajmining 41%), metallar va metal mahsulotlari-369 million dollar( 17,4%), energiya manbalari va neft mahsulotlari – 274 million dollar( 13%), mashina va uskunalar – 140 million dollar (6,6%), kimyoviy mahsulotlar va ulardan tayyorlangan buyumlar 82 million dollar (3,9%).

Ta’kidlash joizki, O‘zbekiston va Qozog‘istonning umumiy eksporti tarkibida asosan uchinchi mamlakatlarga yetkazib beriladigan xom-ashyo mahsulotlari (mineral mahsulotlar, rangli va qimmatbaho metallar va boshqalar) asosiy ulushni (50-60%) egallaydi.

Shu bilan birga, xom-ashyo mahsuloti hisoblanmagan tovar pozitsiyalari bo‘yicha o‘zaro savdo-sotiqni, ayniqsa, har ikki davlat manfaatdor bo‘lgan tayyor mahsulotlar savdosini rivojlantirish borasida katta istiqbollar mavjud.

Xususan, 2020 yilda O‘zbekiston Qozog‘istonga 251,4 million dollarlik qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yoki ushbu turdagi mahsulot eksportining umumiy hajmidan 24,9 foizini, 150 million dollarlik yengil avtomobillarni yoki jami avtomobil eksportining 85 foizdan ortig‘ini eksport qildi. Mahalliy Artel kompaniyasi mahsulotlari Qozog‘iston bozorida o‘z o‘rnini, jumladan, oshxona pechlari uchun - 65 foizgacha, yarim avtomatik kir yuvish mashinalari bo‘yicha - 50 foizgacha, suv isitgichlari uchun - 37 foizgacha kengaytirdi.

Sarmoyaviy hamkorlik va kooperatsiya

Ikki davlat o‘rtasidagi sarmoyaviy hamkorlik jadal sur’atda o‘sib, Qozog‘iston kapitali ishtirokidagi korxonalar soni 2019 yil boshidan buyon 2,1 barobarga – 510 tadan 1056 taga ko‘paydi, jumladan, joriy yil boshidan buyon Qozog‘iston kapitali ishtirokida 166 ta korxona tashkil etildi.

Ayni damda «Astana-Motors» kompaniyasi Jizzax shahrida Hyundai avtomobillarini ishlab chiqaruvchi zavod qurish masalasini ko‘rib chiqmoqda. O‘zbekistonning moliyaviy bozorida Qozog‘istonning Halyk Bank (Xalq banki) mavjud bo‘lib, uning sho‘’ba korxonasi Tenge Bank 2019 yilda Toshkentda o‘z bo‘limini ochgan edi.

O‘zbekiston kapitali ham Qozog‘iston iqtisodiyotiga faollik bilan sarmoya kirita boshladi. Mashinasozlik sohasida «UZAuto Motors» AJ va «MAN Auto-Uzbekistan» AJ Kostanaydagi «SariarkaAvtoProm» MChSh bilan hamkorlikda Chevrolet avtomobillari va MAN yuk mashinalarini ishlab chiqaruvchi qo‘shma korxonani tashkil qilishdi. Joriy yilning noyabr oyida Kostanayda «AgromashXoldingKZ» AJning Lokallashtirish markazida Nurafshon qishloq xo‘jaligi texnikasini ishlab chiqaruvchi qo‘shma korxona ishga tushdi. Yengil sanoat sohasida Qozog‘iston-O‘zbekistonning Alliance savdo-sanoat kompaniyasi to‘qimachilik qo‘shma korxonasiga asos soldi, Turkistonda esa Turkestan Textile tikuv fabrikasi ishga tushirildi.

Turkistonda yurtimizdagi Artel Electronics kompaniyasi tomonidan Qozog‘istonning Orbis Kazakhstan korxonasi bilan hamkorlikda oshxona plitalari va elektr suv isitgichlarni ishlab chiqaruvchi korxona tashkil etish loyihasi ishlab chiqilmoqda, bunga 85 mln dollar miqdorda sarmoya talab qilinadi, zavodning ishlab chiqarish quvvati har bir mahsulot turidan yiliga 500 mingtadan etib belgilanadi.

Ta’kidlab o‘tish joizki, mavjud salohiyat va imkoniyatlar mashinasozlik sohasida, qurilish industriyasi va farmatsevtika tarmog‘ida yangi qo‘shma loyihalarni amalga oshirishni taqozo qiladi.

Umuman olganda, Qozog‘iston Respublikasi statistika idorasining ma’lumotlariga ko‘ra, hozirda Qozog‘istonda O‘zbekiston kapitali ishtirokidagi 2144 ta korxona (umumiy miqdorning 5,8 foizi) ro‘yxatga olingan bo‘lib, ulardan 1414 tasi ishlab turibdi. Ushbu korxonalarning aksariyat qismi kichik korxona toifasiga tegishli bo‘lib, ulgurji va chakana savdo, avtomobillarni ta’mirlash, qurilish, ishlov berish sanoati, umumiy ovqatlanish va turar-joy bo‘yicha tegishli xizmatlarni ko‘rsatish yo‘nalishlarida faoliyat yuritadi.

Transport-logistika sohasi

Ikki davlatning transport sohasidagi, jumladan, xalqaro transport koridorlari va xalqaro transport infratuzilmasini yaratish bo‘yicha hamkorligi yangi rivojlanish bosqichiga ko‘tarildi, bu esa eksport mahsulotlarini uchinchi davlatlarga yetkazib berish uchun ikki davlat hududi bo‘ylab harakatlanishda transport xarajatlarini kamaytirishga xizmat qiladi.

2021 yil aprel oyida O‘zbekiston-Qozog‘iston chegarasidagi «G‘isht ko‘prik». – «Jibek Joli» nazorat-o‘tkazish punkti hududida ikki davlat bosh vazirlari «Markaziy Osiyo» Xalqaro savdo-iqtisodiy hamkorlik markazi (XSIHM) qurilishiga tamal toshi qo‘yish marosimida ishtirok etib, uning faoliyatini tashkil etish bo‘yicha chora-tadbirlar rejasini imzolashdi. Markazning umumiy maydoni 400 gektarni, o‘tkazish quvvati har ikki yo‘nalishda kuniga 35 ming kishi va 5 mingta yuk mashinasini tashkil etadi. Markaz Qozog‘iston va O‘zbekistonning qo‘shma sarmoyaviy loyihalarini amalga oshirish uchun yirik sanoat va savdo-logistika maydoniga aylanishi ko‘zda tutilgan.

O‘zaro tovar ayirboshlashni rivojlantirishga ko‘maklashish maqsadida O‘zbekistonning Surxondaryo va Farg‘ona viloyatlarida jami 22,5 million dollarlik sarmoya hajmiga va yiliga 67 ming tonna yuk tashish quvvatiga ega uchta ulgurji-tarqatish markazlarini ochish orqali mamlakatlar o‘rtasida yagona tovar o‘tkazish tizimini yaratish rejalashtirilgan.

Aytib o‘tish joizki, Qozog‘istonning temir yo‘llari qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini Moskva – Toshkent – Moskva yo‘nalishi bo‘ylab refrijeratorli (sovutkichli) poyezdlarda tezkor yetkazib berish bo‘yicha shu yilning 18 noyabr kuni yo‘lga qo‘yilgan «Agroekspress» pilot-loyihasini amalga oshirishda ishtirok etmoqda, bu esa uch davlatning temir yo‘llari integratsiyasiga xizmat qiladi.

Ikki davlatning tranzit-transport sohasidagi o‘zaro hamkorligi katta istiqbolga ega, temir yo‘l infratuzilmasini rivojlantirish bo‘yicha yangi yirik qo‘shma loyihalarni amalga oshirish, avtomobil o‘tkazish punktlarini modernizatsiya qilish ko‘zda tutilgan, yuklarni tashishda qulay tarif siyosati shakllantirilgan. Yuk tashish ko‘rsatkichlari o‘sib bormoqda, joriy yilning 10 oyida O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasida temir yo‘l orqali yuk tashish hajmi 20,5 million tonnani tashkil etdi.

Hamkorlikni kengaytirish istiqbollari

O‘zbekiston va Qozog‘iston Markaziy Osiyoning (MO) boshqa davlatlari ishtirokida ham ikki tomonlama, ham ko‘p tomonlama shakllarda iqtisodiy hamkorlikni sezilarli darajada kengaytirish uchun amalga oshirilmagan katta salohiyatga ega.

Misol uchun, Xalqaro savdo markazi (ITC) metodologiyasi bo‘yicha olib borilgan hisob-kitoblar MO davlatlarining o‘zaro savdoda bir milliard dollardan ortiq miqdorda amalga oshirilmagan eksport salohiyati mavjudligini ko‘rsatmoqda.

Ta’kidlab o‘tish joizki, MOda Qozog‘iston va O‘zbekiston aholisi 71 foizni tashkil etadi, bunda YaIM umumiy hajmining 78 foizi va mintaqa davlatlari o‘zaro ichki savdosining 74 foizi shu ikki davlat hissasiga to‘g‘ri keladi.

O‘zbekiston va Qozog‘istonda xom-ashyo bo‘lmagan mahsulotlar eksporti ulushini orttirish va qo‘shilgan qiymati yuqori bo‘lgan tayyor mahsulotlarni ishlab chiqarishni kengaytirish maqsad qilib belgilangan.

Shu nuqtai nazardan, iqtisodlarning o‘zaro bir-birini to‘ldirishi va davlatlarda mavjud bo‘lgan resurslar bazasini inobatga olgan holda ishlov beruvchi sanoat sohasida qo‘shma sanoat klasterlarini yaratish hamkorlikning istiqbolli yo‘nalishi hisoblanadi.

Sanoat kooperatsiyasining istiqbolli yo‘nalishlariga iqtisodiyotning ishlov beruvchi sektori, jumladan, mashinasozlik, agrosanoat majmui, yengil sanoat, shuningdek transport va logistika sohasi kiradi.

Transport sohasida hamkorlikni kengaytirish yagona tarif siyosati bilan shimol-janub yo‘nalishida va ortga to‘g‘ridan-to‘g‘ri transport qatnovlarini shakllantirishga xizmat qiladi, bu esa ikki davlatning tranzit salohiyatini oshiradi.

Termiz – Mozori Sharif temir yo‘lining davomi hisoblangan Mozori Sharif – Qobul – Peshovar qatnovi bo‘yicha temir yo‘l qurilishi foydalanishda bo‘lgan transport yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilish va yangi eksport bozorlariga chiqishga xizmat qiladigan transport sohasidagi muhim loyihalardan biridir. Ushbu transafg‘on yo‘lagining yaratilishi Markaziy va Janubiy Osiyo mintaqalarini qisqa va tejamkor transport yo‘nalishi bilan bog‘lashga yordam beradi, bunda O‘zbekiston va Qozog‘iston temir yo‘llari tarmog‘i faol ishtirok etadi.

O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarni kengaytirish va ishbilarmonlik muhitini yaxshilash bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar mamlakatlar tomonidan jalb qilinayotgan xorijiy investitsiyalarni iqtisodiyotning qazib oluvchidan qayta ishlash tarmoqlariga qayta taqsimlashga xizmat qiladi.

Xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki, O‘zbekiston va Qozog‘iston aholisi sonining ortishi va iqtisodiyotlarining rivojlanishi asnosida ikki davlat ichki bozorining umumiy salohiyati ortib boradi, bu ikki o‘lka o‘rtasida kooperatsiya aloqalari va o‘zaro savdoning kengayishi esa ularning sarmoyaviy jozibadorligini oshiradi, bu esa ushbu qo‘shni mamlakatlar iqtisodiyoti sur’atining jadallashuviga olib keladi.

Obid Hakimov, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi direktori

Kazaxstanskaya pravda 03.12.2021

Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar