O‘zbekiston qit’ada muhim iqtisodiy rol o‘ynagan, shonli va boy tarixga ega qadimiy mamlakatdir. Buyuk geografik kashfiyotlar davrigacha, Yevropa feodal nizolar tufayli ichdan yemirilgan, Rossiya endigina Moskva atrofida birlasha boshlagan, AQSh esa jahon xaritasida hali bo‘lmagan zamonlarda Samarqand Buyuk Temur davrida sayyoradagi eng yirik qit’aning Buyuk Ipak yo‘li bo‘ylab transchegaraviy savdosini boshqargan. Yelkanli flot texnologiyalari ochilishi bilan jahon savdo konfiguratsiyasidagi o‘zgarishlar dengizga chiqish yo‘liga ega bo‘lmagan O‘zbekistonning kontinental savdo markazi sifatidagi ahamiyatini yo‘qotishiga olib keldi. Undan keyin yuz bergan geosiyosiy o‘zgarishlar esa dunyoning Yevropa davlatlari tomonidan bo‘linishiga olib keldi.
1991 yilda mustaqillikka erishgan O‘zbekiston, ayniqsa, iqtisodiy jihatdan juda og‘ir ahvolga tushib qoldi. Sobiq ittifoq sanoati uchun xomashyo sifatida paxta monokulturasi zo‘rligi, boshqa bozorlarga chiqish uchun transport va logistika imkoniyatlarining yo‘qligi, ma’naviy eskirgan texnologiyalarga ega sanoatning zaif rivojlanishi, avvalgi xo‘jalik aloqalarning ommaviy ravishda buzilishi, o‘z pul tizimi va mamlakatlar o‘rtasidagi o‘zaro hisob-kitoblar uchun valyutaning yo‘qligi – bularning barchasi meros qolgan chegaralarning murakkab konfiguratsiyasi bilan ham qiyinlashdi, bir hududdan ikkinchisiga borish uchun qo‘shni davlatlar chegaralarini kesib o‘tish kerak edi.
Shu bois mustaqillikning dastlabki o‘n yilligida mustaqil mamlakat bo‘lish uchun zarur bo‘lgan davlat institutlarini yaratish, shuningdek, iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlaydigan barqarorlashtirish xususiyatiga ega chora-tadbirlarni amalga oshirish, jumladan, mamlakat hududlarini transport orqali birlashtirish, muqobil savdo bozorlariga chiqish, milliy sanoatni himoya choralari va valyuta cheklovlari orqali faol qo‘llab-quvvatlash kabi asosiy ustuvor yo‘nalishlar belgilandi. Lekin bu chora-tadbirlar himoya funksiyasini bajarish bilan birga bozor munosabatlari va xususiy sektor rivojlanishini ham to‘xtatib turdi, bu esa O‘zbekistonning iqtisodiy salohiyatini rivojlantirishga to‘sqinlik qildi.
2017 yilda bozor islohotlariga o‘tgandan so‘ng vaziyat tubdan o‘zgardi. Xususiy sektor salohiyatini ochib bergan islohotlar va mahsulotlarning yuqori darajada tayyorligiga qaratilgan sanoatni rivojlantirish bo‘yicha chora-tadbirlar O‘zbekistonga xalqaro qo‘shilgan zanjirlarda tobora faol ishtirok etish imkonini bermoqda. So‘nggi yillardagi tashqi siyosat qo‘shni davlatlar bilan munosabatlarda ilgari mavjud bo‘lgan barcha muammolarni bartaraf etishga yordam berdi. Bu O‘zbekistonning yangi tashabbuslarni taklif qilib, Osiyodagi barcha iqtisodiy integratsiya jarayonlarida faol ishtirok etishi uchun imkoniyat bo‘ldi.
Hozirgi zamonda iqtisodiy mustaqillik biron-bir mamlakatga bog‘liq bo‘lmaslik emas, balki ko‘pgina sherik-davlatlarga ko‘p vektorli o‘zaro bog‘liqlik demak va O‘zbekiston bunga erishishga ulgurdi. Mustaqillikka erishganimizdan keyingi birinchi davrda barqarorlikni ta’minlash va undan keyin islohotlar yordamida iqtisodiy salohiyatni mustahkamlashga erishish asosiy vazifa hisoblangan bo‘lsa, hozirgi vaqtda aholi va iqtisodiyotning o‘sishi bilan savdo bozorlarini kengaytirish zarurati paydo bo‘lmoqda. Ya’ni, hozirgi zamon tarixida iqtisodiyotni barqarorlashtirishdan iqtisodiy ekspansiyaga o‘tish allaqachon sodir bo‘ldi, bu mamlakatning barqaror rivojlanishini ta’minlash uchun juda zarur.
O‘zbekiston Buyuk Temur davrida bo‘lgani kabi hozir ham Osiyoning markazida joylashgan. Bu esa mamlakatning xalqaro savdodagi asosiy ustunligi hisoblanadi, lekin uni to‘liq amalga oshirish uchun O‘zbekiston iqtisodiyotining ko‘lamini kengaytirish zarur, bunga hozirgi kunda faqat ko‘p vektorli iqtisodiy hamkorlik qilish, global qo‘shilgan qiymat zanjirlarida ishtirok etish, savdo to‘siqlarini kamaytirish va kommunikatsiyalarni rivojlantirish orqali erishish mumkin.
Aynan shu mamlakatimiz rahbariyati tomonidan olib borilayotgan siyosatning asosiy ustuvor yo‘nalishlari hisoblanadi. O‘zbekiston, ehtimol, Buyuk Temurdan va Buyuk Ipak yo‘li faoliyati to‘xtatilganidan keyin birinchi marta boshqa mamlakatlar bilan o‘zaro manfaatli hamkorlik orqali o‘z iqtisodiyoti uchun iqtisodiy makonni kengaytirish bo‘yicha faol sa’y-harakatlar olib bormoqda. Buni jurnalning ham ushbu sonidan, ham avvalgi sonlaridan o‘rin olgan maqolalar yaqqol ko‘rsatib turibdi. Yashasin, Osiyo markazida joylashgan Yangi O‘zbekiston!
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi hamda “Iqtisodiy sharh” jurnali tahririyati barchani Mustaqillik bayrami bilan tabriklab, O‘zbekiston taraqqiyoti yo‘lida va shaxsiy hayotda ulkan zafarlar tilab qoladi!
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi
Izoh qoldirish