Pandemiya bo‘hronlarini "Fidoiy mehnati" bilan yengib o‘tgan xalqmiz

Pandemiya bo‘hronlarini

Pandemiya muammolari

– COVID-19 pandemiyasi davomida O‘zbekiston mehnat bozori qanday qiyinchiliklarga duch keldi?

– Ha, haqiqatan ham, COVID-19 pandemiyasi global miqyosda eng katta tahdidga aylanib, barcha mamlakatlarning milliy iqtisodiyotiga ta’sir ko‘rsatdi. Koronavirusning halokatli ta’sirini butun dunyoda mehnat bozoriga ta’sirini ko‘ramiz. O‘zbekiston ham bundan sira mustasno emas.

Karantin avj olgan paytda, cheklov choralari tufayli, biz ishsizlikning keskin o‘sishiga duch keldik, xususan, kichik va mikro-biznes sohasida.

Byudjet tashkilotlarining aksariyati o‘z ishini davom ettirib, o‘z ishlarini saqlab qolgan bo‘lsa, kichik biznes sohasida 55%, mikro-firmalar orasida 60% vaqtincha o‘z faoliyatini to‘xtatgan.

Pandemiya bugungi kunda 5,5 milliondan ortiq kishini yoki mamlakatda ish bilan band bo‘lgan odamlarning umumiy sonining 42% ini tashkil etadigan norasmiy bandlik sektoriga ham ta’sir ko‘rsatdi.

Aholining zaif qatlamlari muammosi keskin oshdi, ularning soni karantin choralarini joriy etish bilan ortdi, xususan, o‘z-o‘zini ish bilan band qilgan aholi daromadlarining yo‘qotish hisobiga.

Pandemiya tashqi mehnat migratsiyasiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Cheklov choralari joriy etilishi tufayli ko‘plab mehnat muhojirlari mamlakatni tark eta olmadi, ayrimlari ortga qaytishga majbur bo‘ldi va xorijda ishlab qolganlar esa og‘ir ahvolda qolishdi.

2020 yilning birinchi choragida ishsizlik darajasi 9,5% ni tashkil etgan bo‘lsa, karantin cheklovlari avj olgan paytda bu ko‘rsatkich 13,2% ga ko‘tarildi, ya’ni ishsizlar soni qariyb 500 ming kishiga ko‘paydi, yil oxiriga kelib bu ko‘rsatkich 10,5% ga tushib ketdi, ammo o‘tgan yilgi darajaga yetmadi. 2021-2022 yillarda ish davom etadi va 9-9,4%, ya’ni karantingacha bo‘lgan davrdagi ishsizlik darajasiga erishishga umid qilamiz.

Ko‘rinib turibdiki, pandemiya bilan bog‘liq vaziyat yaxshilanib, iqtisodiyot karantindan oldingi rivojlanish sur’atlariga qaytishi bilan kapital qurilish, xizmat ko‘rsatish, turizm, IT va boshqa sohalarda ishchi kuchiga talab oshadi. Keyingi 3-5 yil mobaynida shaharlarning rivojlanishi qishloq joylaridan mehnat resurslari oqimini jalb qilish va shaharsozlik kasblari bo‘yicha malakali mutaxassislarning xorijga ketishini kamaytirishi mumkin.

– O‘zbekiston Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi tomonidan karantin davrida aholini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha qanday chora-tadbirlar amalga oshirildi? Joriy yilda qanday yangi choralar ishlab chiqilib, ular qanchalik tez va samarali amaliyotga joriy etildi?

- Mehnat vazirligi tomonidan 2020 yilda ham aholi bandligini ta’minlash, ham ijtimoiy xizmat ko‘rsatish, ham 1 milliondan ortiq fuqaroga yordam ko‘rsatish borasida katta ishlar amalga oshirildi. 2020 yilning yanvar-dekabr oylarida 1 milliondan ortiq kishi ishga joylashishda ko‘maklashish uchun bandlik markazlariga murojaat qildi. 362,8 ming fuqaro ish bilan ta’minlandi, 521,7 ming kishi (shu jumladan, 278,5 ming ayollar, 175,5 ming yoshlar) jamoat ishlariga jalb qilindi, 89,7 ming ishsizlarga moddiy yordam ko‘rsatildi, ishsizlik nafaqasi to‘landi.

Vaziyat o‘ziga xos bo‘lgani va insoniyat hali bunday muammolarga duch kelmagani uchun vazirlik pandemiyaning mehnat bozoriga ta’sirini yumshatish uchun yangi vositalarni ishlab chiqdi va amalga oshirdi.

Joriy yildan boshlab Toshkent shahridagi "ishga marhamat" mintaqaviy monotsentrlari va "ishga marhamat" monotsentrining 20 dan ortiq mutaxassislik bo‘yicha professional ko‘nikmalarga ega bo‘lishi, shuningdek, mehnat migrantlarini qurilish va boshqa zarur mutaxassisliklar bo‘yicha o‘qitish markazlarining faoliyati ham yangilikka aylanib bormoqda. 2020 yilning yanvar oyidan 2021 yilning may oyigacha 113 mingdan ortiq ishsizlar kasbga o‘qitildi. Bandlikka ko‘maklashish davlat jamg‘armasi tomonidan 53,8 mlrd. so‘m miqdorida stipendiya va o‘quv to‘lovlari to‘landi, shuningdek, 4,8 ming xodim malakasini oshirish uchun ish beruvchilarga 11,5 mlrd. so‘m miqdorida subsidiyalar ajratildi.

Aholini ish bilan ta’minlash davlat jamg‘armasidan o‘z ishini ochmoqchi bo‘lgan 7 400 ming ishsizlar davlat ro‘yxatidan o‘tkazish, 2,1 mlrd. so‘m miqdorida kreditlar bo‘yicha sug‘urta polislarini to‘lash uchun subsidiyalar, shuningdek, kvota bo‘yicha 546 kam ta’minlangan shaxslarni ishga joylashtirish uchun 1,4 mlrd. so‘m miqdorida ish beruvchilarga subsidiyalar berildi.

Ayrim joylarda ish o‘rinlarining qisqarishiga ta’sir ko‘rsatgan pandemiya, ayni paytda ishsiz aholining bir qismini infeksiyaga qarshi choralar bilan bog‘liq ishlarga jalb etish imkonini berdi.

Shunday qilib, mahallalar, ko‘chalar, bozorlar va jamoat joylarini zararsizlantirishda 14,3 ming kishi, karantinga rioya etilishini nazorat qilishda 9,3 ming kishi, yolg‘iz keksalar, nogironlar va vasiylik va g‘amxo‘rlikka muhtoj boshqa toifadagi shaxslarni parvarishlashda 6 ming kishi ishtirok etdi.

– So‘nggi yillarda O‘zbekistonda mehnat muhofazasi va ishchilar huquqlari sohasida jiddiy yutuqlar e’tirof etilganiga qaramay, joylarda bu sohada qonunbuzarlik holatlari hamon uchrab turibdi. Bu masalalarni hal etishda Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligining roli qanday?

- Siz o‘ylagan ba’zi muammolar, ayniqsa, pandemiya davrida, masalan, noqonuniy ishdan bo‘shatish, ish haqi va tug‘ruq nafaqasini to‘lashdan bosh tortish tez -tez uchrab turdi. Biz bunday hodisalarga faol qarshi turishimiz, mehnat bozorida, ayniqsa, jinsi va yoshi bo‘yicha har qanday kamsitishning oldini olishimiz kerak.

Shunday qilib, 2020 yilda COVID-2019 pandemiyasi paytida Davlat mehnat inspeksiyasi fuqarolardan mehnat qonunchiligini buzish va ish joyida kamsitish bilan bog‘liq 8200 murojaatni ko‘rib chiqdi, ulardan 3 ming nafari ayollardir. Tekshiruvlar natijalariga ko‘ra, 3600 fuqaroning, jumladan, 1200 ayolning mehnat huquqlari tiklandi.

Mehnat bozorining xususiyatlari

– Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi (CERR) tomonidan amalga oshirilgan hisob-kitoblarga ko‘ra, norasmiy sektorda ish bilan band bo‘lganlarning ulushi mamlakat iqtisodiy faol aholisining taxminan 40% ni (yoki mamlakatda band bo‘lgan odamlar sonining 43% ni) tashkil etadi. Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi "yashirin" bandlikka qarshi kurashishni, mehnat munosabatlarini legallashtirishning soddalashtirilgan shakllaridan foydalanishni qanday rejalashtirmoqda?

– Bizning ma’lumotlarimizga ko‘ra, 2020 yil yakunlariga ko‘ra O‘zbekistondagi norasmiy bandlik sektori (migrantlardan tashqari) jami ish bilan band aholining 42,8 foizini qamrab oladi. Norasmiy sektor moslashuvchanligi, dinamikligi bilan ajralib turadi va aholining salmoqli qismi uchun daromad manbai hisoblanadi.

Hukumat norasmiy mehnat munosabatlarini qonuniylashtirishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirmoqda. Xususan, so‘nggi yillarda: Soliq kodeksining yangi tahririni qabul qilinishi natijasida soliq yuki sezilarli darajada kamaydi; norasmiy ishchilarning ijtimoiy sug‘urta tizimida ixtiyoriy ishtirokini rag‘batlantirish choralari ko‘rildi; o‘z-o‘zini ish bilan ta’minlash uchun soddalashtirilgan tartibi 2020 yil 1 iyuldan boshlab joriy etildi; Mehnat kodeksining yangi tahriri loyihasida mehnat munosabatlarining uzoqdan va kasanachilik shakllariga jalb qilingan ishchilar mehnatini tartibga solish mexanizmini takomillashtirish ko‘zda tutilgan.

Biroq, norasmiy ish bilan bandlikni kamaytirish sohasida hali ham muayyan muammolar va xatarlar mavjud. Birinchi navbatda, bu O‘zbekiston mehnat bozorining yangi global tendensiyalariga tobora ko‘proq jalb etilayotgani sababli norasmiy sektorni kengaytirish xavfi bo‘lib, bu pandemiya davrida kuchayib, bandlikning nostandart shakllari (masofaviy, mavsumiy, vaqtinchalik, platforma) ko‘lamini jadal kengaytirishdan iborat. Bundan tashqari, norasmiy sektorda ishlaydigan mehnatga layoqatli aholining katta qismini past darajada himoya qilish davom etmoqda (past va beqaror daromad, ishning tasodifiyligi, mehnat huquqlarining buzilishi, ijtimoiy himoya tizimining yo‘qligi va boshqalar).

Bu borada bandlik holati (rasmiy, norasmiy) va ish beruvchilarning tashkiliy-huquqiy shakllaridan qat’i nazar, xodimlarning himoya darajasini oshirish borasida izchil ishlar amalga oshirilmoqda. Xususan, bu ish o‘z ichiga oladi: ishga qabul qilish tartib soddalashtirish va byurokratik xarajatlarni kamaytirish; norasmiy ish bilan band shaxslar uchun ijtimoiy sug‘urta standartlari kengaytirish; barcha xodimlar uchun ijtimoiy xavfsizlik asosiy darajasini kafolatlaydi ijtimoiy himoya minimal darajasini tashkil etish; moliya va kredit kirish kengaytirish.

Norasmiy sektorni kamaytirishda muhim vosita 2020 yil yanvar oyidan boshlab faoliyat yuritadigan "Yagona milliy mehnat tizimi" bo‘lib, 532,3 ming ish beruvchini birlashtiradi va 4,8 million xodim haqida ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi.

Hozirgi vaqtda xorijiy tajribani o‘rganish asosida qonun hujjatlariga "Yagona milliy mehnat tizimi"ga axborotni kiritmaganlik uchun javobgarlik belgilash bo‘yicha takliflar tayyorlandi. Bunday elektron dasturlarga ega bo‘lgan mamlakatlarda, masalan, Ozarbayjonda, mehnat shartnomalarini elektron shaklda tuzmaydiganlar uchun yuqori jarimalar va sanksiyalar amal qiladi. Belorussiyada ushbu qoidabuzarliklar uchun jarima 5 dan 15 gacha bo‘lgan miqdorda, Rossiyada hisob-kitoblarning asosiy miqdoriga, 20 dan 30 gacha bo‘lgan miqdorda, Janubiy Koreyada esa 10 ming AQSh dollari miqdorida jarima belgilanadi.

Iqtisodiyotda norasmiy sektorni qisqartirish bo‘yicha qabul qilingan chora-tadbirlar natijalariga ko‘ra, norasmiy ish bilan bandlik sektorining 2030 yilga nisbatan ulushini kamaytirish ish bilan band aholining umumiy sonining 30 foizini tashkil etishi va ijtimoiy sug‘urta bilan ish yo‘qotishdan kelib chiqqan holda norasmiy ish bilan band bo‘lgan toifadagi xodimlar sonining 25 foizini tashkil etishi kutilmoqda. Shuningdek, aholining hayot davomida kasbiy ta’lim dasturlarida ishtirok etish darajasi ishga joylashishga muhtoj bo‘lgan shaxslar sonining 30 foiziga yetishi kutilmoqda.

– Xotin-qizlarni ish bilan ta’minlash bilan bog‘liq muammolar mavjudmi va xotin-qizlar bandligini ta’minlash yo‘lida nimalar qilinmoqda?

- Ha, xotin-qizlarni ish bilan ta’minlash borasida muayyan muammolar mavjud. Bu masalani yanada chuqurroq o‘rganish uchun joriy yilda O‘zbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi hamda Mahalla va oilani qo‘llab-quvvatlash vazirligi bilan birgalikda 6,38 million ayol suhbatdan o‘tkazildi. Ushbu keng ko‘lamli tadqiqot davomida ijtimoiy himoyaga muhtoj 253,2 ming nafar ishsiz xotin-qiz aniqlandi. Ulardan 131,2 mingtasi bandlikka, 36,4 mingtasi kasbiy tayyorgarlikka, 69,9 mingtasi tadbirkorlik faoliyati uchun subsidiyalarga muhtoj va hokazo. Ushbu tadqiqot asosida har bir tuman (shahar), mahalla, xonadon uchun manzilli ro‘yxat tuzilib, maxsus "Ayollar kitobi" ("Ayollar daftari") ga kiritildi. "Ayollar kitobi"da keltirilgan ayollardan bugungi kunga qadar 167,7 ming kishi, jumladan, mavjud bo‘sh ish o‘rinlari va kvota ish o‘rinlari hisobiga band bo‘lgan 131,3 ming ayol ish bilan ta’minlandi.

Ishsizlarni, ayniqsa, xotin-qizlarni kasb va tadbirkorlik ko‘nikmalariga o‘rgatish eng muhim vazifalarimizdan biridir.

36,4 ming nafar xotin-qizni 18 ta kasb va tadbirkorlikka o‘rgatish bo‘yicha aniq rejalarimiz bor. Har bir mintaqada tegishli ta’lim muassasalari imkoniyatlaridan to‘liq foydalaniladi. Shu yilga qadar bu maqsadlar uchun 3,9 milliard so‘m ajratilgan. Ayollarga nafaqat an’anaviy tikuvchilik, kashtachilik, gilam to‘qish, zargarlik buyumlari, balki zamonaviy kasblar, masalan, buxgalteriya hisobi kompyuter yordamida o‘rgatiladi.

– Bugungi kunda 18-30 yoshlilar orasida rasmiy ishsizlik darajasi 16% ga teng. Davlatimiz rahbari o‘z murojaatida yoshlar tadbirkorligini qo‘llab-quvvatlash va kasb-hunar ta’limi orqali aholi bandligini ta’minlash eng dolzarb yo‘nalishlardan biri sifatida belgilandi. Bu yo‘nalishda nima qilinmoqda va natijalar qanday?

– Bugungi kunga kelib "Yoshlar kitobi" ("Yoshlar daftari") da mamlakatda 672,9 ming nafar ishsiz yoshlar bor. Mehnat bozorida ularning bandligini ta’minlashga qaratilgan faol dasturlarning 8 ta eng muhim yo‘nalishi aniqlandi.

Joriy yilning birinchi choragida mehnat organlari tomonidan 73,2 ming ishsiz yoshlarni ishga joylashtirishga yordam ko‘rsatildi, buning uchun bandlikka ko‘maklashish jamg‘armasi va jamoat ishlari jamg‘armasi mablag‘laridan 37,2 mlrd so‘m mablag‘ sarflandi. 33,3 ming nafar yoshlarni korxona va tashkilotlarda doimiy va zaxira ish bilan ta’minlashga ko‘maklashdi, 10,5 ming nafari esa vaqtincha haq to‘lanadigan jamoat ishlariga jalb etildi. Bandlikka ko‘maklashish davlat jamg‘armasidan ajratilgan 10,2 milliard so‘mlik subsidiyalar orqali qariyb 4 ming yoshni tadbirkorlik faoliyatiga jalb etish orqali bandlik ta’minlandi.

Ishsiz yoshlarni kasb-hunar va tadbirkorlik ko‘nikmalariga o‘rgatishning eng muhim vazifalaridan biri bo‘lib, "Yoshlar kitobi"ga kiritilgan 38 ming nafar yoshni 18 ta kasb va tadbirkorlikka o‘rgatish orqali ishga joylashtirishga ko‘maklashish rejalashtirilgan.

Bu kasbiy tayyorgarlik yoshlarning ishsizlik muammosini muvaffaqiyatli hal qilishga yordam beradi.

Bu borada asosiy vazifalardan biri ishsiz fuqarolarni kasb-hunarga o‘qitish, mehnat bozorida talab yuqori bo‘lgan ko‘nikma va malakalarni rivojlantirishdir. Shu nuqtai nazardan, suhbatimizda aytib o‘tilgan "Ishga marhamat" shahar monotsentrining misoli yaqqol namoyon bo‘ladi. Lekin bu haqda ko‘proq gapirish kerak. Bu yerda ishsiz fuqarolar uchun barcha xizmatlar to‘plami, ularni ro‘yxatga olishdan tortib, 22 talab qilinadigan kasblardan birini o‘qitishga qadar taqdim etiladi. Bundan tashqari, bu yerda til kurslarini olish va tadbirkorlik ko‘nikmalarini o‘rganish mumkin. Kasb-hunarga o‘qitishning ushbu modeli respublikamizning barcha hududlariga qo‘llanadi, bu yerda ishsizlarni kasbga o‘rgatish bo‘yicha 30 markaz tashkil etilgan. Monotsentrlarda o‘quv kurslaridan tashqari, malakalarni baholash markazlari ham ishlaydi. Ularning vazifasi-murojaat etuvchilarning kasbiy tayyorgarlik darajasini aniqlash. Bir yoki bir nechta mutaxassislikka ega bo‘lgan har qanday yurtdoshimiz imtihondan o‘tishi va uning vakolatini tasdiqlovchi sertifikat olishlari mumkin.

Shuningdek, biz World Skills International tizimida kasbiy ta’limni baholash standartlarini joriy etishga kirishdik. O‘zbekiston ushbu assotsiatsiyada qabul qilingan xalqaro talablarga javob beradigan 83-mamlakatga aylandi. Hozircha ular faqat respublika bo‘ylab joriy etilmoqda va eng yaqin maqsad Rossiya hududida, keyin esa boshqa mamlakatlarda milliy standartlarimizni tan olishdir. Bu borada amalga oshirilayotgan bunday va boshqa chora-tadbirlar bizning kadrlar salohiyatimizni xorijiy investorlar uchun yanada jozibador qilish imkonini beradi.

Majburiy mehnatdan - Better work'ga

- Hozir aholi bandligini oshirish Strategiyasi ishlab chiqilmoqda. Iltimos, bu haqda ko‘proq ma’lumot bersangiz. Unda qanday aks etishi kerak va qachon qabul qilinishi rejalashtirilgan?

– O‘zbekiston Respublikasi aholi bandligiga ko‘maklashish strategiyasi 2030 yilgacha bo‘lgan davrda bandlikni rag‘batlantirish bo‘yicha asosiy ustuvor yo‘nalishlarni belgilab beradi, unda qonuniy, munosib va barqaror bandlikni kengaytirish uchun shart-sharoitlar yaratish, shuningdek, mehnat bozorida amalga oshirilayotgan siyosatning inklyuzivligini kuchaytirishga alohida e’tibor qaratiladi.

Strategiya maqsadli tizim va yo‘l xaritasini o‘z ichiga oladi. Maqsadlar strategiyaning eng muhim yo‘nalishlarini qamrab oladi, bu sizning maqsadlaringiz va maqsadlaringizga erishishdagi yutuqlarni baholashga imkon beradi. Ular, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi tomonidan qabul qilingan barqaror rivojlanishning milliy maqsadlari ko‘rsatkichlari, shuningdek, xalqaro mehnat tashkilotining asosiy konvensyalariga muvofiq O‘zbekiston tomonidan qabul qilingan xalqaro majburiyatlarga ko‘p jihatdan mos keladi.

Strategiya 2021 yildan 2030 yilgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi va ikkita asosiy bosqichga bo‘lingan. Birinchi bosqich (2021-2025 yillar) Strategiyada belgilangan ustuvor yo‘nalishlarni amalga oshirish uchun huquqiy, tashkiliy, axborot va boshqa old shartlarni shakllantirishga yo‘naltiriladi.

Ikkinchi bosqichda (2026-2030 yillar) asosiy e’tiborni maqsadli guruhlarni mehnat bozori bo‘yicha dasturlar va chora-tadbirlar bilan qamrab olishni kengaytirish, qo‘llaniladigan vositalar va mexanizmlarni takomillashtirish hamda tizim monitoringi asosida olib borilayotgan sa’y-harakatlar samaradorligini oshirishga qaratiladi.

– O‘zbekistonga qarshi o‘tgan yillarda majburiy mehnat borasida qayta-qayta tilga olingan da’volar haqida nima deya olamiz? Hozir buning ahvoli qanday?

- Majburiy mehnatning oldini olish borasida milliy qonunchilikni takomillashtirish borasida katta ishlar amalga oshirilmoqda. Kelayotgan hukumat hujjatlarida majburiy mehnat uchun javobgarlikni mustahkamlashga alohida e’tibor qaratilgan. Xususan, ma’muriy jarimalar jiddiy ravishda kuchaytirildi va majburiy mehnat jinoiy javobgarlikka tortildi. Hozirgi vaqtda bizning vazirlik XMTning mehnatni muhofaza qilish bilan bog‘liq qator konvensiyalariga qo‘shilish masalasini ko‘rib chiqmoqda.

2021 yil 27 yanvarda Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi Xalqaro mehnat tashkiloti bilan hamkorlikda "Munosib mehnat orqali barqaror rivojlanish sari" mavzusida xalqaro davra suhbati o‘tkazildi. XMT ma’lumotlariga ko‘ra, o‘tgan yili paxta yig‘im -terimi paytida terimchilarning atigi 4 foizi majburiy ishlagan, bu 2019 yilga nisbatan 33 foizga past, XMT so‘rovida qatnashgan terimchilarning 67 foizi yaratilgan mehnat sharoitlarini ijobiy baholagan.

Shuningdek, "Cotton Campain" xalqaro koalitsiyasi birinchi marta 2020 yilda paxta yig‘im-terimi paytida majburiy mehnatdan foydalanishni oldini olish borasida erishilgan yutuqlarga ijobiy baho berdi.

Shu bilan birga, "Cotton Campain" tomonidan chop etilgan materialda bu boradagi ishlarning ahvolini yaxshilash bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Xususan, nodavlat notijorat tashkilotlari to‘g‘risidagi kodeksni qabul qilishni jadallashtirish zarurligi qayd etildi, fermer va qishloq xo‘jaligi xodimlari kasaba uyushmalarini shakllantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish muhimligi ta’kidlandi. Demak, XMT va paxta kampaniyasi bilan birgalikda majburiy mehnatni bartaraf etish ishlari davom ettiriladi.

- Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi O‘zbekistonda Better work (Yaxshiroq ish) global vositalarini joriy etishni boshlashni rejalashtirgan. Iltimos, bu haqda bizga ko‘proq ma’lumot bersangiz.

- 2020 yilning fevralida O‘zbekistonning Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) va Xalqaro Moliya korporatsiyasi (XMK) qo‘shma loyihasiga qo‘shilishini tikuvchilik va to‘qimachilik sanoatida munosib mehnat sharoitlarini yaratish maqsadida yanada yaxshiroq ishlash vazifasi belgilandi. Yaxshiroq ishlash loyihasining asosiy maqsadlari tikuvchilik korxonalarining raqobatbardoshligini oshirish uchun mehnat sharoitlarini yaxshilash va tikuvchilik sanoati xodimlarining mehnat huquqlarini hurmat qilishdir. Hozirda tashabbusda 9 mamlakat – Bangladesh, Vetnam, Kambodja, Misr, Efiopiya, Gaiti, Indoneziya, Iordaniya, Nikaragua ishtirok etmoqda. Mazkur tashabbus 1,7 mingta zavodni qamrab olgan bo‘lib, ularda 2,4 milliondan ortiq kishi mehnat qiladi. Tashabbus hamkorlari H&M, S&A, PVH Corp. Adidas, Levi’s, GAP, Indorama kabi to‘qimachilik sohasidagi 40 dan ortiq yirik kompaniyalardir.

Taftsa universiteti tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra, ushbu dasturda ishtirok etish quyidagi ta’sirga ega. Hosildorlikning o‘sishi hisobiga korxonalarning iqtisodiy ko‘rsatkichlarini oshirish 22% ga, rentabellik hisobiga esa – 25% ga yetadi. Ta’minot zanjirida ularning pozitsiyalari yaxshilanadi, buyurtma portfeli o‘sib bormoqda. Shu bilan birga, xodimlar uchun mehnat sharoitlari va ijtimoiy ta’minot yaxshilanadi, ish haqi oshadi, kasaba uyushmalari mexanizmlari yanada samarali ishlaydi. XMT konvensiyalari va tavsiyalari doirasida qabul qilingan majburiyatlarga rioya qilish bo‘yicha xalqaro tashkilotlar tomonidan hukumatlarga bosim ham kamayadi.

Better work dasturiga qo‘shilish uchun zarur bo‘lgan majburiyatlarga quyidagilar kiradi: kompensatsiya to‘lash bo‘yicha milliy qonunchilikni takomillashtirish; shartnomalar tuzish, mehnatni muhofaza qilish, sog‘liqni saqlash va xodimlarning ish vaqti, kasaba uyushmasi faoliyati erkinligini yaxshilash shartlari.

Bizning vazirligimiz O‘zbekistonning ushbu dasturga cheklangan miqdordagi ishtirok etuvchi korxonalar va muayyan vaqt uchun pilot rejimda qo‘shilishi maqsadga muvofiq deb hisoblaydi, ayniqsa, bunday pretsedentlar sodir bo‘ldi. Dastur ushbu mamlakatda uchuvchi rejimda o‘z faoliyatini amalga oshirdi va Misr 2020 yilda unga to‘liq qo‘shildi. Ushbu dasturga qo‘shilish masalasi endi XMT bilan birgalikda ko‘rib chiqilmoqda.

O‘zbekiston Respublikasining XMT Better work dasturiga qo‘shilishi respublikaning munosib mehnat sharoitlarini ta’minlash sohasidagi xalqaro majburiyatlariga qat’iy rioya etgan mamlakat sifatida obro‘sini oshirishga yordam beradi. Bundan tashqari, Better work Better work dasturini amalga oshirish o‘zbek paxtasi va undan tayyorlangan mahsulotlarni "boykot" deb atash imkoniyatini yanada yaqinlashtiradi, shuningdek, mahalliy korxonalarning eksport salohiyatini sezilarli darajada oshiradi.

- O‘zbekiston Yevroosiyo iqtisodiy Ittifoqida (YeOII) kuzatuvchi maqomiga ega bo‘ldi. Bu Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida mehnat muhojirlariga qanday ta’sir qilishi mumkin, xususan, ularning huquqiy himoyasi kuchaytiriladimi va qabul qilingan mamlakatlarda mahalliy diplomlar tan olinadimi? Bu yo‘nalishda nima ishlar qilinmoqda?

- O‘zbekistonning kuzatuvchi sifatida YeOIIga qo‘shilishi mehnat migratsiyasi sohasiga bevosita ta’sir ko‘rsatmaydi. Biroq, YeOII yig‘ilishlarida ishtirok etish Ittifoq qonunchiligini batafsil o‘rganish va YeOII mamlakatlarining mehnat bozori sohasidagi tadqiqotlarni osonlashtirishga imkon beradi. Bundan tashqari, Rossiya Federatsiyasidagi O‘zbekiston mehnat migrantlari oldida turgan asosiy muammolardan biri bo‘lgan ro‘yxatga olish muddatini uzaytirish bo‘yicha muzokaralar jarayoni rag‘batlantiriladi.

Jumladan, joriy yilning 21 may kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. M. Mirziyoyev Oliy Yevroosiyo iqtisodiy Kengashi yig‘ilishida ishtirok etdi va o‘z nutqida O‘zbekistonni mehnat migratsiyasi bo‘yicha YeOII axborot platformalariga ulash imkoniyatlariga e’tibor qaratdi. Hozirgi kunda O‘zbekiston hududiga patentni ro‘yxatga olishning ayrim bosqichlarini o‘tkazish, muhojirlarni professional va til o‘rgatish hamda Rossiya Federatsiyasi hududiga kelgach, ro‘yxatga olish muddatini uzaytirish bo‘yicha kelishuvga erishilgan.

Mamlakatda/ijtimoiy siyosat

Ziyoda Rizayeva, Viktor Abaturov, Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi

«Ekonomicheskoye obozreniye» jurnali №6 (258) 2021

Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar