Har bir iqtisodiyot o‘ziga xos tarzda rivojlanadi

Har bir iqtisodiyot o‘ziga xos tarzda rivojlanadi

Vusal Gasimli iqtisodiyot fanlari doktori, professor Garvard bitiruvchisi. Hozirgi kunda Ozarbayjon Respublikasida iqtisodiy islohotlar va kommunikatsiyalar tahlili markazining ijrochi direktori.

Nima uchun turli mamlakatlarning daromad darajasi boshqacha?

— Bu savolga Adam Smit davridan hozirgi kungacha hech qanday aniq javob yo‘q. Balki buning sababi shundaki, Adam Smit davrida eng boy va eng kambag‘al mamlakatlarda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan daromad atigi to‘rt barobar farq qilar edi va hozirda eng boy Monako va eng kambag‘al Burundi aholi jon boshiga YaIM 711 baravar farq qiladi!

2019 yilda yuqori daromadli mamlakatlarda aholi jon boshiga YaIM 44 613 AQSh dollarini, yuqori o‘rta daromadli mamlakatlarda-9 014 AQSh dollarini, o‘rta daromadli mamlakatlarda - 5 562 AQSh dollarini, quyi o‘rta daromadli mamlakatlarda-5 071 AQSh dollarini va kam daromadli mamlakatlarda-810 AQSh dollarini tashkil etdi. Daromad farqi nafaqat davlatlar orasida, balki odamlar, kompaniyalar va genderlar orasida ham o‘sib bormoqda. OXFAM ma’lumotlariga ko‘ra, dunyodagi eng boy odamlarning 1 foizining boyligi 6,9 milliard kishining boyligidan ikki baravar ko‘p.

Rus yozuvchisi Lev Tolstoy Anna Kareninada "barcha baxtli oilalar bir-biriga o‘xshash va har bir baxtsiz oila o‘z holicha baxtsizdir". Iqtisodiyot haqida ham shunday deyish mumkin.

Iqtisodiy o‘sishning klassik yondashuvini qo‘llagan A.Smit va D.Rikardo ishlab chiqarishning uchta asosiy omilini aniqladilar: mehnat, kapital va yer. Keyinchalik Romer va boshqalar bu ro‘yxatga texnologiyani qo‘shdilar, keyin Rodrik, Robinson va boshqalar, shu jumladan, bir qator olimlar institutlarni o‘z ichiga oldi va nihoyat Xofstede, Xantington va Inglxart madaniyatini qo‘shdi. Uzoq vaqt davomida Ibn Xaldun axloqiy ijtimoiy qadriyatlarni rivojlanishning asosi sifatida qabul qildi.

Mening "Iqtisodiy o‘sish" kitobim turli xil model yondashuvlari, jumladan, Solou o‘sish modeli, neoklasik model, endogen texnologik o‘zgarishlar, stokastik o‘sish yordamida iqtisodiy o‘sishning mohiyatini tushuntiradi. Iqtisodiy o‘sishga ta’sir etuvchi an’anaviy omillar bilan bir qatorda madaniy xilma-xillik, hikoya va ijtimoiy kapital kabi omillarning iqtisodiy rivojlanishdagi roliga ham to‘xtalib o‘tildi.

Jared Daymond geografik determinizm iqtisodiy rivojlanishning asosi deb hisoblaydi va shuning uchun dunyo tarixidagi birinchi qishloq xo‘jaligi qulay tabiiy sharoitlarga ega bo‘lgan yaqin Sharqdagi "Unumdor yarim oy"da joylashganligini ko‘rsatadi.

— Yangi kitobingizda iqtisodiy o‘sishning "retsepti" bormi?

— Aytmoqchimanki, iqtisodiy o‘sishning tayyor "retsepti" yo‘q. Kitobimizda iqtisodiy o‘sish muammosi uch o‘lchovda hal qilingan. Birinchidan, o‘sish tashxisi qo‘yiladi, ikkinchidan, o‘sish bilan bog‘liq qaror qabul qilish darajasi aniqlanadi va uchinchidan, iqtisodiy o‘sishni hal qilish usuli tanlanadi. Bu uch samolyot 1974 yilda Venger professori Erne Rubik tomonidan ixtiro qilingan mexanik jumboqqa o‘xshaydi — Rubik kubigi.

"Iqtisodiy o‘sish" kitobida biz bu masalani alohida muhokama qildik. Rubik kubik tekisligida "o‘sish diagnostikasi" deb nomlangan oltita hujayra mavjud: institutlar, texnologiyalar, biznes modeli, klassik o‘sish omillari (yer, kapital va mehnat), madaniyat va geografiya. Rubik kubikining "siyosat darajalari" tekisligida mikro, mezo, viloyat, makro, mintaqaviy va global kabi oltita hujayra mavjud. Va nihoyat, Rubik kubik tekisligida, "hal qilish usullari" deb nomlangan quyidagi hujayralar mavjud: muammolar bilan boshqariladigan iterativ moslashuv (Problem Driven Itarative Adaptaion), retsept va rahbar tomonidan boshqariladigan yondashuv (Solution and Leader Driven Approach). Shunday qilib, biz "Iqtisodiy o‘sishning Rubik kubigi"ni yaratmoqdamiz.

Lekin dunyoda iqtisodiy o‘sishdan tashqari tengsizlik muammosi ham mavjud…

— Iqtisodiy o‘sish iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishga olib kelganda, barqaror va inklyuziv bo‘lsa, uning atrof-muhitga ta’siri minimallashtiriladi va Soljenitsinning so‘zlariga ko‘ra, u "halokatli" emas. Bir so‘z bilan aytganda, iqtisodiy o‘sish o‘z-o‘zidan yakuniy maqsad emas, balki barqaror rivojlanishga erishish vositasi hisoblanadi. Garvard universiteti professori D. Rodrikning qayd etishicha, tovar eksporti narxining pastligi, kapital tushishi, remitentlarning kamayishi va rivojlanayotgan mamlakatlarda, ayniqsa, COVID-19 pandemiyasi sharoitida savdoning yomonlashishi ijtimoiy himoyani yanada murakkablashtirdi. Rodrikning fikricha, shu sababli iqtisodiy o‘sishda inklyuzivlik va tengligini ta’minlash birinchi o‘ringa chiqishi kerak. Yana bir Garvard professori va mening ma’ruzachim M. Endryu ham inklyuzivlik iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, deb hisoblaydi. BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari ham inklyuziv o‘sishni ta’minlashga qaratilgan. 2018 yilda Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT) tomonidan tayyorlangan "Inklyuziv iqtisodiy o‘sish siyosati asoslari"da globallashuv, raqamlashtirish, demografiya va iqlim o‘zgarishi iqtisodiy o‘sish uchun yangi imkoniyatlar ochsada, ular tengsizlik xavfini oshiradi, deb aytadi.

Oldimizda yangi ufqlar ochildi. AQShning sobiq Prezidenti Ronald Reygan "o‘sish uchun katta cheklovlar yo‘q, chunki inson aqli, tasavvur va mo‘’jizalarining chegarasi yo‘q", deb hisoblaydi. Agar bunday bo‘lmaganida, bizning davrimizning boshida jahon iqtisodiyoti 183 milliard dollarni tashkil etgan va bugungi kunda 100 trillion dollardan oshganini hisobga olsak, iqtisodiy o‘sish asosiy masala bo‘lib qolmaydi. Tasavvur qiling, 1820 yilda aholi jon boshiga jahon YaIM 1 102 AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lsa, 2018 yilda bu ko‘rsatkich 15 barobar yuqori-15 212 AQSh dollariga yetgan. So‘nggi 50 yil ichida iqtisodiy o‘sish eng yuqori sur’atlarda namoyon bo‘ldi. Mintaqalar va mamlakatlar bo‘yicha iqtisodiy o‘sishning keskin farqlari ko‘zga tashlandi.

O‘zbekistondagi iqtisodiy o‘sishni qanday baholaysiz?

— O‘zbekiston 2020 yilda ijobiy iqtisodiy o‘sishni saqlab qolgan Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasidagi uch iqtisodiyotdan biri bo‘ldi.

Pandemiyadan oldin O‘zbekiston iqtisodiyoti o‘rtacha yillik o‘sishni ko‘rsatdi. Iqtisodiyotning elastik tuzilishi jahon inqirozi davrida ham ma’lum o‘sish sur’atlarini saqlab qolish imkonini berdi. Avvalo, pandemiya davrida qishloq xo‘jaligi jahon iqtisodiyotida mavjud bo‘lgan xatarlarga nisbatan kamroq ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbekistonda, qazib chiqarish tarmoqlari bilan bir qatorda, qayta ishlash sanoati rivojlangan va bu ham pandemiya davrida iqtisodiy o‘sishga ta’sir ko‘rsatdi. Ikkinchi o‘sish argumenti eksportning tuzilishi bo‘lib, unda so‘nggi o‘n yil ichida metall eksporti, birinchi navbatda, oltin va kumush sezilarli darajada o‘sdi. Inqiroz davrida bu metallarning narxi oshib bormoqda. Nihoyat, COVID-19 inqirozining jiddiy ta’siriga qaramasdan, inqirozdan oldin amalga oshirilgan liberal islohotlar 2020 yilda o‘sishni qo‘llab-quvvatladi.

2017 yilda qat’iy ma’muriy tartibga solish va yopilishidan so‘ng, O‘zbekistonning yangi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev islohotlar bo‘yicha Harakatlar strategiyasini, shu jumladan iqtisodiyotni rivojlantirish va liberallashtirishga qaratilgan strategiyani tasdiqladi. Shu nuqtai nazardan makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va iqtisodiyotning yuqori o‘sish sur’atlarini saqlab qolish, investitsiya muhitini yaxshilash, raqobatbardoshlikni oshirish, institutsional va tarkibiy islohotlarni davom ettirish hamda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni rag‘batlantirish muhim rol o‘ynadi. Natijada, O‘zbekiston o‘z pozitsiyasini besh yil ichida Jahon bankining "Biznes yuritish" hisobotida 87-o‘rindan 69-o‘ringa va "Meros" jamg‘armasi tomonidan e’lon qilingan iqtisodiy erkinlik indeksida 166-o‘rindan 114-o‘ringa ko‘tarildi.

Biroq, pandemiya davrida kambag‘allikda yashayotganlar soni (2011 yil sotib olish qobiliyati paritetiga kuniga 3,2 AQSh dollari ) aholining 9 foizigacha oshdi (2020 yilda 7,4 foizga inqirozgacha bo‘lgan prognozdan ancha yuqori), chunki pandemiya ish joylarining qisqarishiga, daromadlarning kamayishiga va pul o‘tkazmalarining kamayishiga olib keldi. O‘tgan yili 1 millionga yaqin kisht kambag‘allik chegarasidan pastda bo‘lgan.

Bilaman, O‘zbekiston ijtimoiy va iqtisodiy islohotlar yo‘lini davom ettirish niyatida: turli sohalarda yirik davlat korxonalarini transformatsiya qilish va xususiylashtirish, kambag‘allik va ishsizlikni kamaytirish, ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirish va inson kapitalini rivojlantirish, shu jumladan, sog‘liqni saqlash va ta’lim sohasida yanada sifatli va arzon xizmatlar ko‘rsatish orqali investitsiya qilish.

— O‘zbek iqtisodiyotining raqobatbardoshligini qanday baholaysiz?

— Umid qilamanki, O‘zbekiston imkon qadar tezroq Jahon iqtisodiy forumining Global raqobatbardoshlik hisobotiga kiritiladi. O‘zbekiston Global raqobatbardoshlik hisobotiga kiritilmagani uchun Garvard universiteti qoshidagi xalqaro taraqqiyot markazining o‘sish laboratoriyasida ishlab chiqilgan iqtisodiy murakkablik indeksini ko‘rib chiqardim. Iqtisodiy murakkablik har bir mamlakat eksportiga xos bo‘lgan ishlab chiqarish imkoniyatlarining xilma-xilligi va murakkablik darajasini ifodalaydi. Iqtisodiy murakkablik indeksi (IMI) mamlakatlar o‘rtasidagi daromad farqlarini tushuntiradi va kelajakdagi o‘sishni boshqa baholash tizimiga qaraganda yaxshiroq taxmin qiladi.

Iqtisodiy murakkablik indeksi (IMI) reytingida O‘zbekiston 87-o‘rinni egallab turibdi. O‘tgan o‘n yilliklar bilan taqqoslaydigan bo‘lsak, O‘zbekiston iqtisodiyoti yanada murakkablashib, IMI reytingida 4 pog‘ona ilgarilab ketdi. O‘zbekistonda iqtisodiy murakkablikning oshishi uning eksportini diversifikatsiyalash bilan bog‘liq edi. O‘zbekiston o‘z ishlab chiqarishini diversifikatsiya qilish uchun mavjud nou-xaulardan foydalangan holda o‘rtacha miqdordagi imkoniyatlardan foydalanishi mumkin.

O‘sish laboratoriyasining tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, eksportining daromad darajasi kutilganidan qiyin bo‘lgan mamlakatlar tezroq o‘sib bormoqda. Shunday qilib, o‘sish nou-xauni diversifikatsiya qilish jarayoni bilan yanada kengroq va tobora murakkab tovarlar va xizmatlar to‘plamini ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. O‘zbekiston daromad darajasi jihatidan kutilganidek murakkab. Natijada, mamlakat iqtisodiyoti o‘rtacha sur’atlarda o‘sishi taxmin qilinmoqda. O‘sish laboratoriyasi tomonidan tayyorlangan 2029 yilga mo‘ljallangan o‘sish prognozida kelgusi o‘n yil mobaynida O‘zbekistonda 4,7 foizga o‘sishi prognoz qilinmoqda, bu esa dunyoning yuqori qismida joy olish imkonini beradi.

O‘zbekiston tarkibiy islohotlarni amalga oshira boshladi, bu esa iqtisodiy faoliyatni kam samaradorlikka ega tarmoqlardan yuqori samaradorlikka ega tarmoqlarga qayta taqsimlash imkonini beradi. Boshqacha qilib aytganda, qishloq xo‘jaligidan to‘qimachilik sanoatiga, so‘ngra elektronika va/yoki uskunalar ishlab chiqarishgacha. Iqtisodiy o‘sish diversifikatsiya qilish va yangi mahsulotlarni ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lib, ular tobora murakkablashib bormoqda. 2004 yildan O‘zbekistonda 38 ta yangi mahsulot paydo bo‘ldi va 2019 yilda ushbu mahsulotlar aholi jon boshiga 10 dollar miqdorida hissa qo‘shdi. O‘zbekiston daromadlarning sezilarli o‘sishiga yordam berish uchun yetarli miqdorda yangi mahsulotlarga sarmoya kiritdi, ammo juda kichik hajmda.

O‘zbekiston o‘z iqtisodiyotini diversifikatsiyalashda Ozarbayjon, Saudiya Arabistoni, Chili misolida strategik stavkalarning (Strategic Bets Approach) yondashuvini ko‘rib chiqishi mumkin. Ba’zi yaqin imkoniyatlar kelajakda diversifikatsiya qilish potensiali bilan strategik sohalarga muvofiqlashtirilgan o‘tishni talab qiladi.

— O‘zbekiston iqtisodiyoti drayverlarini aniqlash uchun qanday metodologiyalarni tavsiya etgan bo‘lardingiz?

— Dastlabki bosqichda drayverlarni aniqlash uchun ikkita yondashuv mavjud: birinchisi multiplikativ, ikkinchisi esa sektorning undan oldin (backword linkage) va undan keyin (forward linkage) sektorlarga ta’sir qilish darajasi. Iqtisodiyot tarmoqlari 4 ta asosiy multiplikativ ta’sirni yaratadi: ishlab chiqarish multiplikatori (output), daromad multiplikatori, bandlik multiplikatori va qo‘shilgan qiymat multiplikatori.

Masalan, agrar sektor, sayyohlik va o‘z -o‘zini ish bilan ta’minlash dasturi ko‘p jihatdan ish o‘rinlarini, neft -kimyo qo‘shilgan qiymatini, moliyaviy va bank kabi - mehnat daromadlarini yaratadi. Iqtisodiyotni diversifikatsiyalashda bu xususiyatlarni, ya’ni ishlab chiqarish, mehnat daromadi, bandlik va qo‘shilgan qiymatni hisobga olib, optimallashtirish tomon borishimiz kerak. Milliy iqtisodiyotni qurishda mavjud resurslar, geografiya, global tendensiyalar va mahalliy shart-sharoitlar, shuningdek, an’analar va istiqbollar hisobga olinishi lozim.

Biz iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadigan joylarni diqqat bilan tanlashimiz kerak. Misol uchun, 80 dan ortiq sohalar (downstream) qurilish mahsulotlaridan foydalanadi va qurilish sektori 40 dan ortiq soha (upstream) mahsulot va xizmatlardan foydalanadi. Shunday qilib, qurilish sektori butun zanjirni "qo‘zg‘atish" mumkin bo‘lgan bog‘lanish bo‘lib, talab va taklifni yaratish ham mumkin. Qurilish ishlab chiqarish sanoati bilan bir qatorda, yuqori va quyi oqimlarga ham ta’sir ko‘rsatish qobiliyatiga ega. Chunki, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bo‘ladimi, tog‘ -kon va qayta ishlash sanoati bo‘ladimi, xom ashyoga qiymat qo‘shib, qayta ishlash chuqurligini oshirib, ular iqtisodiyotni jonlantiradi, qo‘shimcha qiymat va ish o‘rinlari yaratadi.

Biz ilgari gaplashgan narsalarga kelsak, davlat istaklari va biznes ratsionalligi o‘rtasida "oltin vosita"ni topish kerak.

O‘zbekistonning asosiy afzalligi uning inson kapitalidir. O‘zbekiston tez sur’atlar bilan o‘sib borayotgan mehnatga layoqatli aholiga ega bo‘lib, mamlakat o‘z ishchi kuchidan o‘sishini rag‘batlantirish uchun foydalanishi mumkin. 2017 yilda O‘zbekistonda mehnatga layoqatli yoshdagi 23 millionga yaqin aholi yashagan bo‘lib, bu uning 72 foizini tashkil etadi. 2030 yilga kelib ishchi kuchi 4 mln. kishiga ko‘payadi va O‘zbekistonni Sharqiy Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasida beshinchi o‘rinda turadi.

— O‘zbekistonda inson resurslaridan yanada samarali foydalanish imkoniyatlari qanday?

— Besh ishchidan to‘rttasi qishloq xo‘jaligi va kichik xizmatlar sohasida band, bu esa yalpi ichki mahsulotdagi ulushiga to‘g‘ri keladi. Har uch ishchidan biri davlat korxonasida ishlaydi va har uchdan biri o‘z-o‘zini ish bilan band. Bu tez rivojlanayotgan o‘rta korxonalar orasida "o‘rta daraja yo‘qligi" ga olib keladi, ayni paytda mamlakatda 70 % qo‘shimcha ishchilarni yollamaydigan yirik, samarasiz KJ va kichik firmalar hukmron. Shunday qilib, inson kapitaliga investitsiyalar iqtisodiy o‘sish uchun ko‘proq imkoniyatlar yaratadi

— O‘zbekistonning eksport imkoniyatlarini qanday baholaysiz?

— O‘zbekiston iqtisodiyotining barcha tarmoqlari uchun raqobatbardoshlik ichki resurslar (ichki resurs qiymati), shuningdek, dispersiya samarasidan kelib chiqib, sektorning boshqa tarmoqlarga ta’sirini ifodalashdan kelib chiqib hisoblanishi lozim. Agar bu iqtisodiy xavfsizlikka tahdid solmasa, raqobat ustunligiga ega bo‘lmagan sohalarni qo‘llab-quvvatlashga ehtiyoj qolmaydi. Buning o‘rniga, raqobatbardosh ustunlikka ega bo‘lgan sohalarni qo‘llab-quvvatlash orqali resurslardan samaraliroq foydalanib, foydani maksimallashtirishimiz mumkin.

Ayni paytda O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun asosiy "tortish kuchi" ichki talab hisoblanadi, chunki eksportning YaIMga nisbati taxminan 23 foizni, YaIMning qolgan 77 foizini ichki talab tashkil etadi. Bu borada xalqaro taqqoslash shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston ulkan eksport salohiyatiga ega bo‘lib, iqtisodiyotning raqobatbardoshligi o‘sib borgan sari tashqi talab yanada katta rol o‘ynaydi.

— Hozirgi kunda O‘zbekiston xorijiy investitsiyalarni faol jalb qilmoqda. Bu sohada qanday maslahat bera olasiz?

— O‘zbekiston kabi mamlakatlarda fiskal multiplikator kamayib bormoqda, ya’ni iqtisodiy o‘sish uchun xususiy investitsiyalarning roli oshishi kerak. O‘ylaymanki, O‘zbekistondagi davlat muassasalarini xususiylashtirish va ularni davlat-xususiy sheriklik orqali boshqarish ham sarmoya oqimini oshirishi mumkin. Raqamli valyutani investitsiyalarni jalb qilishning yangi imkoniyati sifatida ham ko‘rish mumkin.

Mamlakatda/Iqtisodiy o‘sish

Ziyoda Rizayeva, Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi

«Ekonomicheskoye obozreniye» jurnali 2021 y. №8 (260)

Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar