O‘zbekiston-Afg‘oniston: yangi sharoitda iqtisodiy hamkorlik istiqbollari

O‘zbekiston-Afg‘oniston: yangi sharoitda iqtisodiy hamkorlik istiqbollari

Shavkat Mirziyoyev: "Afg‘onistonning yakkalanib qolishi va “tashlandiq-davlatga"ga aylanib qolishining oldini olish muhim

Hamkorlikning savdo-iqtisodiy asoslari

O‘zbekiston-Afg‘oniston munosabatlari so‘nggi yillarda faol rivojlanmoqda. 2017 yildan boshlab O‘zbekistonning Afg‘onistonga nisbatan siyosati ehtiyotkorlikdan ochiqlik holatiga o‘zgardi. Barcha sohalarda o‘zaro manfaatli hamkorlikni yo‘lga qo‘yish birinchi o‘ringa chiqdi. Bu o‘zgarish barcha qo‘shni davlatlar bilan do‘stona aloqalar o‘rnatish, O‘zbekiston iqtisodiyotining salohiyatidan samarali foydalanish zarurati bilan bog‘liq ediki, bunga qo‘shni davlatlarning iqtisodiy taraqqiyoti, arzon transport marshrutlarini ishga tushirish sezilarli yordam berishi mumkin.

Bundan tashqari, O‘zbekiston afg‘on mojarosining harbiy yechimi yo‘qligini doimo ta’kidlab keladi. Tinchlikka erishishning yagona samarali vositasi Afg‘oniston iqtisodiyotini jahon iqtisodiy aloqalariga tezroq jalb etish va xalqaro hamjamiyatdan Afg‘onistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga yordam berishni tashkil qilishdir. Shu nuqtai nazardan qaraganda, O‘zbekiston janubiy qo‘shnisi bilan savdo-sotiqni faollashtirish va yirik infratuzilma loyihalarini amalga oshirish orqali ushbu muammoni hal etishga hissa qo‘shib keldi.

Ayni paytda Afg‘oniston va O‘zbekiston bir-biri uchun muhim savdo hamkorlari hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, Afg‘oniston O‘zbekiston umumiy eksportida oltinchi o‘rinni (5%) egallaydi. So‘nggi to‘rt yil ichida mamlakatlar o‘rtasidagi savdo hajmi 1,5 baravar oshdi. 2020 yil, ayniqsa, samarali bo‘ldi, hatto pandemiya sharoitida ham savdo hajmi 25% ga oshdi va 777 million AQSh dollariga yetdi.

O‘zbekiston Afg‘oniston bozoriga asosan bug‘doy uni (28,1%) va elektr energiyasi (17,2%) eksport qiladi hamda yuk tashish sohasida (25,3%) xizmat ko‘rsatadi. Ma’lumki, Afg‘oniston jami elektr energiyasining 83% ini import qiladi. Asosiy ta’minotchi O‘zbekiston bo‘lib, u 2,7 mlrd. kVt soat yoki Afg‘oniston elektr energiyasi importining 52% ini yetkazib beradi.

2020 yilda eksport hajmi, asosan, bug‘doy unini yetkazib berishning 2 baravardan ortiq o‘sishi hisobiga, qiymat jihatidan 104,3 mln.dan 217,3 mln.dollargacha o‘sdi. Elektr energiyasi eksporti 31.7% ga oshdi. Bundan tashqari, Afg‘oniston iqtisodiyoti ehtiyojlari uchun O‘zbekiston sement eksportini 21% ga, qora metallurgiya mahsulotlarini 26,6% ga oshirdi. E’tiborlisi shundaki, agar 2019 yilda Afg‘onistonga eksport faqat 293 ta tovar bilan amalga oshirilgan bo‘lsa, 2020 yilda bu ko‘rsatkich 662 taga yetdi.

Savdo hamkorligini kengaytirish bilan bir qatorda yirik davlatlararo infratuzilma loyihalari ham faol amalga oshirildi. Xususan, Mozori-Sharif-Kobul-Peshovar temir yo‘li loyihasi katta mintaqaviy ahamiyatga ega. Yana bir muhim loyiha Surxon-Puli-Xumri elektr uzatish liniyasini qurish bo‘lib, u Afg‘oniston aholisi va iqtisodiyotiga elektr energiyasi yetkazib berishni sezilarli darajada oshiradi.

Afg‘onistonda elektr tarmog‘iga ulangan aholi ulushi 30% ga teng. Afg‘oniston barcha aholisining 75% ini tashkil etuvchi qishloq aholisining aksariyati elektr energiya bilan ta’minlanmagan. Shu bilan birga, elektr ta’minotida uzilishlar yuz berib turadi. Qurilayotgan Surxon-Puli-Xumri elektr uzatish liniyasi O‘zbekistondan Afg‘onistonga elektr energiyasi yetkazib berishni 70% ga oshiradi va u yiliga 6 mlrd. kVt soatga yetadi. Dastlabki bosqichda yetkazib berish hajmi 4,2 mlrd. kVt soatni tashkil etadi. Bu esa Afg‘onistonni elektr energiyasi bilan ta’minlashga katta hissa bo‘lib qo‘shiladi.

Afg‘oniston iqtisodiyotidagi vaziyat

2021 yilning yozida koalitsiya qo‘shinlarining olib chiqib ketilishi Afg‘onistonning o‘zida ham, umuman afg‘on muammosiga global munosabatda ham yangi voqelikning paydo bo‘lishiga olib keldi. Xalqaro hamjamiyat Afg‘onistonda ro‘y berayotgan o‘zgarishlarga mos keladigan javob tadbirlari ishlab chiqishga harakat qilayotgan bir paytda Afg‘oniston iqtisodiyotidagi vaziyat tobora yomonlashib bormoqda.

So‘nggi yillarda Afg‘onistonda byudjet xarajatlarining 75%i chetdan moliyaviy yordam hisobiga qoplanib kelgan edi. Hozir xalqaro donor davlatlarning ko‘pchiligi Afg‘onistonga moliyaviy yordam ko‘rsatishni to‘xtatdi, xorijiy aktivlar muzlatildi, bu esa moliya tizimining jiddiy izdan chiqishiga, banklarda pul taqchilligiga olib keldi.

Afg‘onistonda moliyaviy va valyuta resurslarining yetishmasligi uning tashqi savdo imkoniyatlarini kamaytirmoqda, bu esa allaqachon O‘zbekistonning tashqi savdo ko‘rsatkichlariga ham ta’sir ko‘rsatmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2021 yilning yanvar-oktyabr oylarida o‘zaro savdo hajmi qariyb 15%ga kamayib, o‘tgan yilning shu davridagi 612 mln. dollardan 524 mln. dollarga kamaydi. O‘zbekistondan eksport 611 mln.dan 522 mln. dollarga tushdi, Afg‘onistondan import esa 1,9 mln. dollardan 2,6 mln. dollarga oshdi.

Masalan, yuqorida ta’kidlab o‘tildiki, elektr energiyasi O‘zbekistonning Afg‘onistonga eksportining eng yirik yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, ayni paytda uning pulini to‘lash bilan bog‘liq qiyinchiliklar yuzaga keldi. Lekin bunga qaramasdan O‘zbekiston Afg‘onistonga elektr energiyasi yetkazib berishni to‘xtatgani yo‘q.

Bu yil uzoq davom etgan qurg‘oqchilik ham Afg‘oniston iqtisodiyoti uchun qo‘shimcha muammolar tug‘diryapti va afg‘on fermerlari uchun katta yo‘qotishlarga olib kelyapti. Darvoqe, Afg‘oniston iqtisodiyotining qishloq xo‘jaligi sohasi Yalpi ichki mahsulotning deyarli 30%ini tashkil etadi, mamlakat aholisining kamida 70%i qishloq joylarda yashaydi. FAO shu yilning avgust oyi oxirida Afg‘onistondagi qurg‘oqchilik qishloq xo‘jaligida band bo‘lgan 7 million shaxsni tirikchilik manbalaridan mahrum qilishi mumkinligi haqida ogohlantirgan edi. Umuman olganda, 2021 yilda Afg‘onistonda 14 milliondan ortiq odam oziq-ovqat tanqisligini boshidan kechirmoqda.

Qurg‘oqchilik, donor davlat va tashkilotlar yordamining to‘xtatilishi, savdo va transport marshrutlarining izdan chiqishi, ko‘plab korxonalar faoliyatining yopilib qolishi asosiy iste’mol tovarlari taqchilligiga, ularning narx-navosi ko‘tarilishiga, uy xo‘jaliklari daromadlarining keskin kamayishiga olib keldi.

Sentyabr oyi boshida BMT Afg‘onistonda yalpi ichki mahsulotning pasayishi va kambag‘allikning oshishini bashorat qildi. BMT ishlab chiqqan salbiy ssenariy YaIMning 13.2%ga pasayishi va 2022 yil o‘rtalarida kambag‘allik darajasining 97%ga yetishini taxmin qilmoqda. Optimistik ssenariy bo‘yicha Afg‘onistonning yalpi ichki mahsuloti 3.6%ga qisqaradi va kambag‘allik 7 foizga o‘sadi yoki 79 %ga yetadi. Oktyabr oyida XVJ yanada pessimistik prognoz berdi, ya’ni Afg‘oniston iqtisodiyotida 30% qisqarish yuz berishi mumkin.

Tabiiyki, Afg‘oniston iqtisodiyotida noxush holatlarning paydo bo‘lishi ijtimoiy munosabatlar va ijtimoiy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda, bu nafaqat Afg‘oniston aholisi, balki jahon hamjamiyati, birinchi navbatda, qo‘shni mamlakatlar uchun ham salbiy holat hisoblanadi.

O‘zbekiston Afg‘onistondagi inqirozni bartaraf etishda yordam bermoqda

Afg‘onistonda ro‘y bergan o‘zgarishlarga qaramasdan, Toshkent bu mamlakatdagi vaziyatni imkon qadar tezroq barqarorlashtirish, afg‘on xalqiga xalqaro hamjamiyatdan yordamni oshirish zarurligini targ‘ib qilishda davom etmoqda.

O‘zbekiston Prezidenti shu yil oktyabr oyida bo‘lib o‘tgan ShHT sammitida “Afg‘onistonda sharoit o‘zgardi, hokimiyat tepasiga yangi kuchlar keldi. Shu munosabat bilan Afg‘onistondagi vaziyatga mos keladigan yondashuvlarni ishlab chiqish, shuningdek, mamlakatning yangi rasmiylari bilan muloqotni rivojlantirish zarur”, deb bayonot berdi.

Toshkent Afg‘onistonga nafaqat tahdidlar o‘chog‘i, balki konstruktiv, ijobiy mintaqaviy loyihalar uchun asos bo‘lishi mumkin bo‘lgan yangi imkoniyatlar manbai sifatida qaraydi. O‘zbekiston Afg‘onistonning yakkalanib qolishiga yo‘l qo‘ymaslik, balki unga insonparvarlik yordami ko‘rsatishni faollashtirish zarur, deb hisoblaydi.

Hokimiyat o‘zgargandan keyin O‘zbekiston Afg‘onistonga tovarlar jo‘natish tranzit oqimlarini tezlik bilan qayta tikladi. O‘zbekiston Prezidenti qayd etdiki: "vaziyatning murakkabligiga qaramay, biz bu mamlakatga oziq-ovqat va neft mahsulotlari yetkazib berish, shuningdek, elektr energiyasi bilan uzluksiz ta’minlash bo‘yicha o‘zbek-afg‘on transport harakati ishini to‘xtatganimiz yo‘q. Yordamning to‘xtatilishi uzoq jabr ko‘rgan afg‘on xalqining og‘ir ahvolini allaqachon yanada og‘irlashtirgan bo‘lar edi”. Bundan tashqari, O‘zbekiston Afg‘onistonga oziq-ovqat, dori-darmon, kiyim-kechaklarni o‘z ichiga olgan 1,3 ming tonna miqdorida gumanitar yordam yubordi.

Hozirgi kunda O‘zbekiston afg‘on xalqiga xalqaro insonparvarlik yordami oqimlarining asosiy markazlaridan biriga aylanmoqda. Xususan, BMT Termiz orqali Afg‘onistonga gumanitar yordam yetkazish harakatini rejalashtirmoqda.

Hozir Afg‘onistonning yangi rahbariyati bilan samarali muloqot o‘rnatish g‘oyat muhim. O‘zbekiston Afg‘onistonning davlat tuzilmalari va mahalliy organlari bilan zarur tovarlar yetkazib berish, savdo-iqtisodiy hamkorlikni yanada rivojlantirish, chegara xavfsizligi, energetika, xalqaro yuklarni tashish va tranzit qilish sohasidagi dolzarb muammolarni hal etish maqsadida shunday muloqot o‘rnatgan. Infratuzilma loyihalarini amalga oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.

Shu nuqtai nazardan olib qaraganda, O‘zbekiston Afg‘onistonning Balx viloyati markazi Mozori Sharifdagi aeroportni rekonstruksiya qilishni boshlagani diqqatga sazovordir. O‘zbekistondan Afg‘onistonga aeroportni ta’mirlash va rekonstruksiya qilish uchun 30 nafar mutaxassis yuboriladi. Bundan tashqari, O‘zbekiston tomoni Mozori Sharif aeroportida ishlaydigan Afg‘oniston Transport va fuqaro aviatsiyasi vazirligining 83 nafar texnik xodimini o‘qitishni rejalashtirmoqda.

Hamkorlik istiqbollari

Mavjud murakkab vaziyat sharoitida Afg‘onistonga har tomonlama xalqaro ko‘mak berishni davom ettirish, iqtisodiy va gumanitar inqirozning avj olishiga yo‘l qo‘ymaslik g‘oyat muhimdir.

Shu munosabat bilan O‘zbekiston Prezidentining BMT Bosh Assambleyasining 75-sessiyasida e’lon qilgan BMT qoshida Afg‘onistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishga ko‘maklashish bo‘yicha doimiy qo‘mita tuzish tashabbusi dolzarb va zarur ahamiyat kasb etmoqda. Ayni paytda xalqaro hamjamiyatning Afg‘onistonning yangi hokimiyatiga nisbatan o‘ta ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishi va bu mamlakatda yuzaga kelayotgan ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal etish, xalqaro yordamni mustahkamlash, afg‘on aholisiga bevosita yordam ko‘rsatish kanallarini yaratish hayotiy zaruratdir. "Birlashgan Millatlar tashkiloti Afg‘onistonga yordam berish bo‘yicha xalqaro sa’y-harakatlarni safarbar etish va muvofiqlashtirish uchun yanada katta mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishi mumkin", - deb ta’kidladi O‘zbekiston Prezidenti o‘z nutqida.

Ikki tomonlama munosabatlarni yanada rivojlantirish uchun O‘zbekiston va Afg‘oniston savdo-iqtisodiy hamkorlikni oshirish bo‘yicha oldindan rejalashtirilgan chora-tadbirlarni amalga oshirishga imkon qadar tezroq qaytishi kerak. Bu yerda gap o‘tgan yili O‘zbekistonda Afg‘oniston bilan hamkorlikni kengaytirish bo‘yicha qabul qilingan "Yo‘l xaritasi" haqida gap ketyapti.

Ushbu “Yo‘l xaritasi” yaqin yillarda Afg‘oniston bozoriga iste’mol tovarlari, gigiyena vositalari, mebel, bolalar kiyimlari, un, non mahsulotlari, o‘simlik yog‘i, meva-sabzavot va boshqa oziq-ovqat mahsulotlari yetkazib berishni ko‘paytirish orqali savdo hajmini 2 milliard dollarga yetkazishni ko‘zda tutadi. Shuningdek, qishloq xo‘jaligi va sanoat mahsulotlarini eksport qilish bo‘yicha Kobul va Mozori Sharif shaharlarida O‘zbekiston sanoat xo‘jalik birlashmalari savdo uylarini tashkil etish istiqbolli hisoblanadi.

Chegaradan o‘tishni soddalashtirish hamda O‘zbekiston va Afg‘oniston o‘rtasida yuk tashish xarajatlarini kamaytirish maqsadida xalqaro avtomobil transportida bitim, shuningdek, Afg‘oniston tomoni bilan Afg‘oniston temir yo‘llarida chegirmalar qo‘llash bo‘yicha bitim imzolanishi o‘rinlidir.

Afg‘oniston bilan sanoat hamkorligini kengaytirish savdo-iqtisodiy aloqalarni yanada kengaytirish uchun salmoqli salohiyatga ega. Mazkur “Yo‘l xaritasi” mamlakatlar o‘rtasidagi sanoat aloqalarini kengaytirishga qaratilgan qator chora-tadbirlarni ko‘zda tutadi. Xususan, o‘g‘itlar, marmar, tosh mahsulotlari, meva-sabzavot va zargarlik, xususan Afg‘onistonning mashhur lazurit mahsulotlarini ishlab chiqarish sohalarida keng hamkorlik qilish mumkin. Shuningdek, Termiz Xalqaro savdo markazi hududida meva-sabzavot mahsulotlarini qayta ishlash va qadoqlashni yo‘lga qo‘yish va uni MDH mamlakatlari bozorlariga eksport qilish muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari, o‘zbek kompaniyalari tomonidan Afg‘onistonda mineral xomashyo qazib olish imkoniyatlarini o‘rganish har ikki tomon uchun ham qiziqarli bo‘lishi mumkin.

Shuningdek, O‘zbekiston tomoni ko‘magida Afg‘onistonda ilgari faoliyat ko‘rsatgan sanoat korxonalari, xususan, to‘qimachilik fabrikalari va yog‘-moy zavodlarini qayta tiklash ham istiqbolli hisoblanadi.

Yirik transport loyihalari haqida gapirganda, shuni ta’kidlash kerakki, Afg‘oniston Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash uchun to‘siq emas, balki ko‘prik bo‘lishi kerak. Bunga O‘zbekiston xalqaro hamkorlar bilan birgalikda yanada ilgari surish niyatida bo‘lgan transafg‘on transport-kommunikatsiya loyihalari ham yordam berishi mumkin.

Xususan, Mozori Sharif–Kobul-Peshovar temir yo‘li loyihasini amalga oshirish Afg‘onistondagi vaziyatni barqarorlashtirish uchun o‘ta muhim ahamiyatga ega bo‘ladi, chunki bunda mamlakat ikki ulkan mintaqa - Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasida joylashganligi tufayli tranzit va savdodan katta daromad olish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu loyihalarni amaliyotga joriy etish Afg‘onistonga mintaqaviy integratsiya va iqtisodiy loyihalarda ishtirok etishga ham yordam beradi.

Umuman, yuqorida bayon etilgan chora-tadbirlarning amalga oshirilishi Afg‘onistondagi vaziyatni barqarorlashtirishga, nafaqat Afg‘oniston, balki butun mintaqa iqtisodiyotini rivojlantirishga xizmat qiladi. Biroq hamkorlikni kengaytirish faqat O‘zbekiston tomoni uchun mustahkam xavfsizlik kafolatlari mavjud bo‘lgandagina amalga oshishi mumkin. Bu yerda ta’kidlash kerakki, Afg‘oniston tomoni infratuzilma loyihalarini amalga oshirish bilan shug‘ullanuvchi o‘zbek mutaxassislarining xavfsizligini ta’minlashga tayyorligini bildirgan.

Bugungi kunda Afg‘oniston bilan hamkorlikni rivojlantirish va bu mamlakat muammolarini hal etish uchun asosiy cheklovchi muammo muvaqqat hukumat moliyaviy salohiyatining yetishmasligidir. O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ShHT sammitida so‘zga chiqib, xorijiy banklardagi muzlatilgan Afg‘oniston aktivlarini ochishni, shuningdek, ShHT-Afg‘oniston oliy darajadagi uchrashuvlarini muntazam o‘tkazishni taklif qildi. "Biz bunday birinchi yig‘inni Toshkentda tashkil etishga tayyormiz", - deya qo‘shimcha qildi u.

Xulosa

Ikki tomonlama asosda ham, ko‘p tomonlama formatda ham O‘zbekiston Afg‘onistonni iqtisodiy xarakterdagi mintaqaviy integratsiya jarayonlariga yanada faolroq jalb etish, mamlakatda ijtimoiy-iqtisodiy loyihalarni keng ravishda amalga oshirish va unga zarur gumanitar yordam ko‘rsatishni davom ettirish zarurligini izchil suratda bayon etmoqda, bu esa vaziyatni barqarorlashtirish va gumanitar inqirozning oldini olish uchun g‘oyat zarur vosita hisoblanadi.

Xalqaro hamkorlik

Obid Xakimov, Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi

«Iqtisodiy sharh» jurnal №12 (264) 2021


Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar